વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

( 572 ) આવો મિત્રો, વાતું કરીએ :શ્રી પી.કે.દાવડાની અનુભવ વાણી-ભાગ-૨

વાચક મિત્રો ,

આ પહેલાંની વી.વી. ની પોસ્ટ ( 571) આવો મિત્રો, વાતું કરીએ :શ્રી પી.કે.દાવડાની અનુભવ વાણી માં શ્રી પી.કે.દાવડાની લેખમાળાના બે મણકા વાંચ્યા હશે .આજની પોસ્ટમાં બાકીના ત્રણ વાંચો.

-વિનોદ પટેલ 

P.K.DAVDA

P.K.DAVDA

 

આવો મિત્રો વાતું કરીએઃ મણકો(3)

 

કુટુંબ

 

આપણે બાળઉછેર અને શિક્ષણની વાતો કરી લીધી, હવે આપણે કુટુંબની વાતો કરીએ.૫૦-૬૦ વર્ષ પહેલાં કુટુંબની વ્યાખ્યા માત્ર સંયુકત કુટુંબ પુરતી જ હતી. બધા સંતાનો અને એમનાં માતા પિતા એક જ છતની નીચે રહેતાં અને એક જ રસોડે જમતાં . દિકરીઓ પરણીને એમને સાસરે જતી રહેતી, પણ દિકરાઓ પરણ્યા પછી પણ મા-બાપ સાથે રહેતા. દરેક ભાઈના પોતાનાં સંતાન જન્મે પછી પણ તેઓ અલગ રહેવા જતા નહિં. આમ કુટુંબમાં સાસુ-સસરા, દિયર-જેઠ, નણંદ, દેરાણી-જેઠાણી અને કાકાઈ(cousins)ભાઈ-બહેનોનું એક પરિવાર, કુટુંબની વ્યાખ્યામાં આવતું. 

આ સંયુક્ત કુટુંબના ફાયદા અને ગેરફાયદા બન્ને હતા. પહેલાં આપણે ફાયદા જોઈએ. પહેલો ફાયદો તો આર્થિક બચતનો હતો. કેટલીએ સામાન્ય સગવડો- Common facilities- જેવી કે ઘરનું ભાડું, વીજળી, છાપું અને મેગેઝીન અને આવી કેટલીક બીજી ચીજોનો માથાદીઠ – per capita-ખર્ચ ઘણો ઓછો થઈ જતો. બીજો ફાયદો, કામની વહેંચણી- division of labour -નો હતો. કુટુંબની પ્રત્યેક વ્યક્તિ પોતાને લાયક કામની જવાબદારી ઉપાડી લેતી. આને લીધે એક જ વ્યક્તિને બધાં કામ કરવાં ન પડતાં . ત્રીજો  ફાયદો હળવા મળવા –socialisation- નો હતો. સમાજમાં એક બીજા સાથે હળીમળીને કેમ રહેવું એનો પાઠ શિખવા મળી જતો. એક બીજા પાસેથી અક્કલ હોશિયારી અને આવડત પોતાની મેળે આવી જતી. મુશીબતનો સામનો બધા ભેગા થઈને કરતા તેથી ઘણી રાહતની લાગણી થતી. 

હવે થોડા ગેરફાયદા પણ જોઈએ. વધારે લોકો એકઠાં રહેતાં હોવાથી મતભેદ થવાની શક્યતા વધારે રહેતી, પણ ઘરના વડિલો તટસ્થ રહી પરીસ્થિતિને સંભાળી લેતા. ઘરની વહુઓ અલગ અલગ પરીવારમાંથી આવેલી હોવાથી ક્યારેક ચડસા ચડસી- one upmanship -દેખાડવાની કોશીશ થતી પણ સમય વીતતાં બધું થાળે પડી જતું. કોઈકવાર બાળકો પ્રત્યે ભેદભાવભર્યું વર્તન પણ ફરીઆદનું કારણ બનતું, પણ વડિલો વચ્ચે પડી તેનો અંત લાવતા. 

સમય વીતતાં ફેરફાર આવવા શરૂ થયા. બીજો પુત્ર પરણે એટલે પહેલો પુત્ર પોતાની પત્ની અને બાળકો સાથે અલગ રહેવા જાય એવી પ્રથા શરૂ થઈ. કુટુંબના બાકીના સભ્યો Truncated સંયુક્ત કુટુંબની જેમ જ રહેતા. વાર તહેવારે અલગ રહેતા પુત્રો પોતાના પરિવાર સાથે મૂળ કુટુંબમા આવીને કાર્યક્રમમાં ભાગ લેતા, બદલામાં જરૂરત વખતે અલગ થયેલા કુટુંબને મૂળ કુટુંબની મદદ મળી રહેતી. 

ત્યારબાદનો તબ્બકો એટલે અત્યારની પરીસ્થિતી. બધા પરણેલા પુત્રો અલગ થઈ જાય અને મા-બાપ એકલા રહે. હજી સુધી તો પુત્રો આપસમાં સમજુતી  કરી મા-બાપની જરૂરીઆતો ઉપર ધ્યાન આપે છે, જો કે આમાં થોડા એવા પણ કીસ્સા બનવા લગ્યા છે કે મા-બાપ ઓશિયાળા થઈ જાય છે. આ વ્યવસ્થા –arrangement- માં શરૂઆતમાં તેમને ખપતી ગુપ્તતા-privacy મળે છે, પણ કેટલાક લાભ પણ ગુમાવવા પડે છે. પતિ-પત્ની વચ્ચે જ્યારે મનદુખ થાય ત્યારે સમજુતી કરાવી આપનાર વડિલો અને કુટુંબના બીજા સભ્યોની ગેરહાજરીનો અહેસાસ થાય છે. કુટુંબમાં  માંદગી વખતે એકલે હાથે પહોંચી વળવું ખૂબ અઘરૂં લાગે છે. બાળકો સાથે રમવા એમની ઉમ્મરના ભાંડુઓનો અભાવ બાળકોને કેટલું કઠે છે તે મેં નજરે જોયું છે. 

આ હપ્તામાં આપણે કુટુંબમાં આવેલા ફેરફાર જોયા, હવે આપણે આવતા હપ્તામાં લગ્ન-પ્રથામાં આવેલા ફેરફાર જોઈશું.

 

આવો મિત્રો વાતું કરીએઃ મણકો (૪)

 

લગ્નઃ 

કુટંબ વિષે આપણે વાતો કરી લીધી, હવે આપણે લગ્ન વિશે વાત કરીશું. આજથી આશરે ૬૦ વર્ષ પહેલાં લગ્ન મોટે ભાગે વડીલોએ નક્કી કરેલાં-Arranged Marriage- હતાં . બન્ને પક્ષના વડિલો બધું નક્કી કરી લેતા. છોકરા-છોકરી ને સગપણ થઈ ગયા પછી એક બીજાને જોવાના પણ મોકા શોધવા પડતા. પચાસેક વર્ષ પહેલાં આમાં થોડી છૂટ છાટ અપાઈ, સગાઈ પહેલાં બન્નેને પાંચ દશ મિનિટ માટે એકલા અલગ રૂમમાં વાતચીત કરવાની છૂટ મળી. ચાલીસેક વર્ષ પહેલાં બન્નેએ એકથી વધારે વાર મળવાનું, એ પણ ઘરથી બહાર, શરૂ કર્યું. 

જેમ જેમ વધારે સંખ્યામા છોકરીઓ ઉચ્ચ શિક્ષણ લેવા માંડી અને નોકરી પણ કરવા લાગી, તેમ તેમ મા-બાપનો “રોલ” ઘટવા લાગ્યો અને સ્વપસંદગીની પ્રથા શરૂ થઈ. આમાં પણ મોટે ભાગે મા-બાપની મંજૂરી જરૂરી હતી. ત્યાર બાદના તબકામાં મા-બાપની “ના” ને અવગણીને પણ લગ્નો થવા લાગ્યાં. આમાં થી કેટલાક કિસ્સાઓમાં મા-બાપ થોડા સમય બાદ આ સંબંધને સ્વીકારી લેતાં . 

આ બધાં લગ્નોમાં એક ખાસ વાત એ હતી કે સહજીવન લગ્ન બાદ જ શરુ થતું. લગ્નો વધારે ટકાઉ હતાં અને છૂટાછેડા સુધી વાત ભાગ્યે જ પહોંચતી. 

એકવીસમી સદીમાં આપણા સમાજમાં પણ યુરોપ-અમેરીકાની અસર લઈ આવી. દર ચારમાંથી એક લગ્ન છૂટાછેડા સુધી પહોંચે છે. લગ્નેત્તર સંબંધો-Live-in relationship- શરૂ થઈ ચુક્યા છે. Relationship, Couple, Dating વગેરે શબ્દો હવે સામાન્ય વાતચીતમાં વપરાવા લાગ્યા છે. મા-બાપ મુંગા રહીને યુવા-યુવતિઓનો સ્વછંદી વ્યહવાર સ્વીકારી લે છે. નોકરી માટે ઘરથી દૂર રહેનારા યુવાનો અને યુવતીઓમાં આ વધારે દેખાય છે. 

લગ્ન પ્રથા ભાંગી નથી પડી પણ એમાં રહેલી ગંભીરતા અને પવિત્રતા ઓછી થઈ રહી છે. આ વિષય ખૂબ જ સંવેદનશીલ-Sensitive હોવાથી અને આમાં પેઢીઓ વચ્ચે ખૂબ જ મતભેદ હોવાથી, મેં માત્ર ટુંકમાં આવેલા ફેરાફારની જ વાત કરી છે. આમ પણ આ લેખમાળા સમાજમા આવેલા પરિવર્તનની નોંધ લેવા માટે જ છે, નહિં કે જૂના-નવાની તુલના કરવા માટે. 

આવતા હપ્તામાં આપણે રિતરીવાજોમાં આવેલા બદલાવોની વાતચીત કરશું.

 

આવો મિત્રો વાતું કરીએઃ મણકો (૫)

 

રિતરીવાજઃ 

આ છેલ્લા હપ્તામાં આપણે કેટલાક રિતરીવાજોમાં  આવેલા બદલાવ વિષે વાત કરશું. 

સૌથી મોટો ફેરફાર આવ્યો છે છૂત- અછૂતની બાબતમાં . ૧૯૪૫ સુધી તો મને યાદ છે કે મારે સંડાસ જ્વું હોય તો એના માટે ખાસ અલગ રાખેલા વસ્ત્રો પહેરીને જવું પડતું. નીકળીને પાછા બાથરૂમમાં  એ વસ્ત્રો અલગથી મુકી રાખી, રોજીંદા વસ્ત્રો પાછા પહેરી લેવા પડતાં . હરિજનોને અડી જવાય તો નહાવું પડતું. માસિક ધર્મ પાળતી સ્ત્રીને ભૂલથી અડી જવાય તો પહેરેલા વસ્ત્રો સાથે નહાવું પડતું. માસિક ધર્મ પાડતી સ્ત્રીઓ ચાર દિવસ માટે અછૂત બની જતી, એને ખૂણો પાડવો પડતો, એના જમવાના વાસણો અને સુવાની પથારી પણ અલગ રહેતી. લગભગ આવી જ રીતે સુવાવડી સ્ત્રીને ૨૧ દિવસ અથવા ૪૦ દિવસ સુધી રહેવું પડતું. આજે આમાંનું કંઈપણ અસ્તિત્વમાં નથી. 

ગ્રહણ લાગે તે પહેલાં બધો રાંધેલો ખોરાક ફેંકી દેવામા આવતો, બધું પાણી ઢોળી દેવામાં આવતું. ગ્રહણ દરમ્યાન ભજન કીર્તન થતાં અને ગ્રહણ છૂટ્યા બાદ નહાઈને પછી જ ખાવા પીવાનું શરૂ થતું. આજે આમાંનું કંઈ પણ અસ્તિત્વમાં નથી. 

બેસતા વર્ષને દિવસે દૂર દૂર સુધીના વડિલોને પગે લાગવા જવાનો રીવાજ હતો. એક દિવસમાં આમ કરવું શક્ય ન હોય તો એક અઠવાડિયામાં પણ આ ફરજ નિભાવવી પડતી. આજે બે ચાર વડિલોને પગે પડી બાકીના લોકોને મોબાઈલ પર જ પ્રણામ કરી લેવામા આવે છે. 

અડોસ પડોશમાંથી જરૂરી ચીજો ઉધાર લેવામાં  આવતી અને ટુંકા સમયમાં પાછી આપી દેવામાં  આવતી, આને વાટકી વ્યહવાર કહેવાતો. ફલેટમાં  રહેવાવાળા હવે નાની નાની વાતો માટે પડોશીની ડોરબેલ વગાડતા નથી. 

નવરાત્રી દરમ્યાન ઘરોમાં અડોસ-પડોસની અને સગાં-સંબંધીઓની સ્ત્રીઓ માટે સાંજે રાસગરબાના કાર્યક્રમો યોજાતા અને કાર્યક્રમને અંતે લહાણીમાં ભેટ વસ્તુઓ અપાતી. આજે આ પ્રથા પણ દેખાતી નથી. 

નવરાત્રી દરમ્યાન નાની નાની છોકરીઓ પેટાવેલા દીવા સાથેનો ગરબો માથે મૂકી, એક એક ઘરના ઊંબરે “નામ શું?” કહીને ઊભી રહેતી. ઘરના લોકો નામ કહે એટલે પોતાના ભાઈને લાડ કરાવતી હોય એવા શબ્દોવાળા ગરબા ગાતી. બદલામાં ઘરના લોકો બધી છોકરીઓને ગરબામાં તેલ પૂરી આપતાં અને એક આનો બે આના ભેટમાં આપતાં . દર વર્ષે સાંભળીને મને એક બે ગરબાના શરૂઆતના બોલ યાદ રહી ગયા છે, “એક દડો ભાઈ, બીજો દડો ને ત્રીજે ચોથે હારજો…” અથવા “એકના એકવીસ રે ગોરી ગરબો આવ્યો, બેના બાવીસ રે ગોરી ગરબો આવ્યો..”

આજે આ છોકરીઓ જાય તો કદાચ તેમને માગવા વાળાની કક્ષામાં મૂકવામાં આવે. 

કોઈના ઘરમાં પણ પાપડ વણવાનો કાર્યક્રમ હોય તો અડોસ-પડોસની સ્ત્રીઓને આમંત્રણ અપાતાં અને પાપડ વણવા માટે આવેલા મહેમાનોને ચા-નાસ્તો કરાવી અને થોડા પાપડ ભેટમામાં આપવામાં  આવતા.

લીજ્જ્ત પાપડ આવ્યા પછી ઘરમાં પાપડ વણવાનું લગભગ બંધ જ થઈ ગયું છે. 

મરણ પ્રસંગે સાદડી ઓછામાં ઓછી ત્રણ દિવસ ચાલતી; વહેલી સવારથી સુર્યાસ્ત સુધી લોકો મળવા આવતા. સાદડીમાં બીડી-માચીસ અને વર્તમાન પત્રો રાખવામાં આવતાં . સ્ત્રીઓ કાળા સાડલા પહેરી, મરનારના ઘરે જઈ રડતી, અને પછી આશ્વાસનના બે શબ્દો બોલી પાછી જતી. ૨૦-૨૫ વર્ષ પહેલાં આમાં  સુધારો કરી, ચાર કલાકની પ્રાર્થના સભાઓ રાખવામાં  આવી. થોડા વર્ષો બાદ સમય ઘટાડીને બે કલાકનો અને ત્યારબાદ એક કલાકનો કરવામા આવ્યો. આજ કાલ મરણનોંધમાં પ્રાર્થનાસભા રાખેલ નથી, લૌકિક વ્યહવાર બંધ છે એમ પણ જોવા મળે છે. 

આમાંના મોટાભાગના રિતરીવાજ આજે લુપ્ત થઈ ગયા છે. એ સમયે સમાજને એક સૂત્રમાં બાંધી રાખવા કદાચ એ જરૂરી હશે, આજે ઘણા બધા સારા વિકલ્પો-substitute -મળી ગયા છે, અને જૂના રિતરીવાજ બિન જરૂરી સાબિત થયા છે. 

પેઢી દરપેઢી આવતા સામાજીક પરિવર્તનની નોંધ આટલા ટુંકાણમા લેવી શક્ય નથી. મેં માત્ર અત્યારની પેઢીને એમના દાદા-દાદીનો જમાનો કેવો હતો તેની ઝાંખી કરાવવાનો માત્ર પ્રયત્ન કર્યો છે. 

-પી. કે. દાવડા 

===================

વાચક મિત્રો,

મને આશા છે વી.વી. ની બે પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત શ્રી પી.કે.દાવડા ની લેખ શ્રેણી “આવો મિત્રો વાતું કરીએ “ ના પાંચ ભાગોમાં એમણે રજુ કરેલી અનુભવ સિદ્ધ વાતો આપને રસ દાયક લાગી હશે. ખાસ કરીને આજની નવી પેઢીને એમાંથી ઘણું નવું જાણવા પણ મળ્યું હશે.

આ લેખ શ્રેણી વિષે આપના પ્રતિભાવો, વિચારો, પ્રતિભાવ પેટીમાં –Comment Box- માં અથવા તો ઈ-મેલ – vinodpatel63@yahoo.com – દ્વારા જરૂર જણાવશો.

વિનોદ પટેલ

  

3 responses to “( 572 ) આવો મિત્રો, વાતું કરીએ :શ્રી પી.કે.દાવડાની અનુભવ વાણી-ભાગ-૨

  1. pravinshastri November 3, 2014 at 8:24 PM

    એક સૈકાની ભારતીય સમાજ-સંસ્કૃતિનો ખૂબ થોડા શબ્દોમાં સચોટ સારાંશ એટલે દાવદા સાહેબના લઘુલેખો.

  2. Dhanesh Bhavsar November 2, 2014 at 6:00 PM

    दावडाजीना बे मणका सवारना मेईलमां वांच्या पछी बाकीना त्रण माटे उत्कंठा रही जे सांजनी मेईलमां ज वांचवा मली गया. नवी पेढी एने वांचवा प्रेरणाश्रोत के नहीं ए ख़बर नथी परंतु अमारा जेवी जुटनी पेढीने तो अनेकों रोमांच आपी जाय छे.
    धनेश भावसार

  3. pragnaju November 2, 2014 at 2:10 PM

    રસ દાયક અનુભવ સિદ્ધ વાતો

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: