વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

( 656 ) બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા? …. કાંતિ ભટ્ટ

બાળકોનાં મા-બાપ ( મમ્મી -ડેડી ) જાતે રસ લઈને જો નાનાં બાળકોના હાથમાં એને રસ પડે એવી વાચન સામગ્રી મુકી પહેલેથી જ એનામાં વાંચવાનો જો રસ ઉત્પન્ન કરે તો એમનામાં વિચાર શક્તિ અને કલ્પના શક્તિનો અજબ વિકાસ થતો હોય છે. નાનપણમાં વાંચેલી વાર્તાઓ અને પ્રેરક પુસ્તકોનો બાળકના ભાવી જીવનમાં પણ ઉંડો પ્રભાવ પડતો હોય છે.

આજનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારતમાં બીજા દેશોની સરખામણીએ બાળકો માટે પુરતી વાચન સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે ખરી ?

આ વિષયની સુંદર છણાવટ કરતો દિવ્ય ભાસ્કરમાં વાંચેલો શ્રી કાંતિ ભટ્ટનો એક લેખ “બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા? ”  આજની પોસ્ટમાં મુક્યો છે એ ખુબ મનનીય છે.

આ લેખ વાંચ્યા પછી મને હાસ્ય દરબારમાં રી-બ્લોગ થયેલ સુ.શ્રી હીરલ શાહનો   લેખ “અચરજ અપાર “યાદ આવી ગયો.

યુ.કે.માં સ્થાઈ થયેલ સુશિક્ષિત હિરલ અને એમના પતિ મિલન ખુબ રસ લઈને પુસ્તકોની મદદથી અને અન્ય રીતે પુરતો સમય આપી એમની બે-અઢી વર્ષની દીકરી જીનાને ઉછેરી રહ્યાં છે.

હિરલે તો આ માટે એની સારા પગારની જોબ પણ છોડી છે.નાનકડી જીનામાં એની ઉંમરને આંબી જતી કલ્પનાશક્તિ ખરેખર અચરજ પમાડે એવી વિકસી છે. હીરલના લેખનો આ એક પ્રસંગ એની પ્રતીતિ કરાવશે.જીનાનું હુલામણું નામ “ટબૂક”  બૂક સાથે કેવું સંલગ્ન  છે !

“ટબૂકને બે-ત્રણ વાર એવા અનુભવ થયેલા કે ડૅડીને કીધું હોય કે મારી સાથે ગા.ને ડૅડીને ના આવડતું હોય એટલે ડૅડીને મમ્મી પાસે ક્લાસ લેવા મોકલે.

ગઇકાલે એક બુક લઇને મિલન પાસે આવી, કહે આ વાંચ તો,
બીજી જ સેકન્ડે, ઓહ, પણ તને ફાવશે વાંચતા?
મિલન કહે, સંભળાવું વાંચીને?
હા,
આખી બુક (૮-૧૦ પાનાંની ચિત્રો સાથેની બુક) વાંચી એટલે ટબૂકબેન કહે,
વાહ, ડૅડી, ગુડ જોબ, તને તો આવડે છે. ફાવી ગયું ને!”

આજની પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત “બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા?” એ મૂળભૂત પ્રશ્ન અંગે આપનાં મંતવ્યો જરૂર લખશો.

વિનોદ પટેલ

 Children books

 બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા?

– વધતો બુદ્ધિઆંક: આજનાં બાળકો સ્માર્ટ થતાં જાય છે. શું તેમને સુપર સ્માર્ટ બનાવવાની જરૂર લાગે છે?

બાળકોને વાંચનની કેટલી તીવ્ર ભૂખ હોય છે તેનો એક સ્વાનુભવનો દાખલો આપુ. એક જમાનામાં પ્રખ્યાત બાળકોના લેખક જીવરામ જોષી જે ‘ઝગમગ’ નામના બાળ માસિકના તંત્રી હતા, તેના નાના ભાઈ દીનકર જોષી મહુવામાં ‘પરમાર હાઉસ’માં અમારા પાડોશમાં રહેવા આવ્યા. તેમને મહુવાના નવા બાલમંદિરના સંચાલક બનાવેલા. તેમણે સૌથી મોટું કામ બાલમંદિરમાં બાળ-લાઈબ્રેરી ઉભી કરવાનું ર્ક્યું હતું. અમને ત્યારે બાળ મંદિરમાં દાખલ કરવાની ઉંમરના બાળક ગણતા નહોતા. અમને વાચનનો ભારે અભરખો પણ ક્યાંય પુસ્તક વાંચવા મળે નહીં.

બાળ લેખક દીનકર જોષીના પુત્રો અને હું બાલમંદિરની લાઈબ્રેરીના તાળાની ચાવી ચોરીને રવિવારે વાંચવા જતા. વાંચીને પછી લાઈબ્રેરીને તાળું બંધ કરી પાછી ચાવી દીનકર જોષીને (હાલ દીનકર જોષી છે તે નહીં) ઘરે મુકી આવતા. વાંચવાનો આટલો અભરખો બાળકોને હોય છે.

અમેરિકા અને બ્રિટનમાં ચિલ્ડ્રન-લીટરચેર ભરપુર હોય છે. આજે ગુજરાતીમાં કેટલા બાળ સામયિકો છે? શામળદાસ ગાંધી ‘રમકડું’ ચલાવતા. જીવરામ જોષી ‘ઝગમગ’ મેગેઝિનના તંત્રી હતા. નવજીવન ટ્રસ્ટ ‘પ્યારા બાપુ’નું બાળ મેગેઝિન ચલાવતું. આ બધા જ મેગેઝિનો અત્યારે છે? કોઈ બાળકો માટેનું ગુજરાતી મેગેઝિન ચલાવતુ હોય તો મને જણાવજો હું તેના દુ:ખણા લઈશ. ગુજરાતીમાં બાળ મેગેઝિનનો દુષ્કાળ છે.

હું મુંબઈમાં નવો નવો આવ્યો ત્યારે પત્રકાર તરીકેની રૂ. 199ના પગારની નોકરી હતી. મહુવાના મિત્ર-વડીલ હરકીશન મહેતા (ચિત્રલેખાવાળા) જુહુના દરીયાકાંઠે મળી ગયા. મને કહે શું કરે છે? મેં કહ્યું નોકરી પછી ફુરસદમાં કવિતા અને વાર્તા લખું છું. મને કહે વાર્તા લખીને જીવવા માગીશ તો ભૂખે મરીશ.

સાહિત્યકાર- વાર્તાલેખક દીનકર જોષીએ ટાપસી પુરી કે મીન પિયાસી (વૈદ્ય દીનકરરાય કેશવલાલ ભટ્ટ), વિજયરાય કલ્યાણરાય વૈદ્ય અને બીજા ઘણા કવિઓ અને વાર્તા લેખકોએ જીવવા માટે પાછલી જીંદગીમાં ઉઘરાણા કરવા પડેલા. મેં અનુભવ ર્ક્યો છે કે પત્રકાર ન થયો હોત તો હું ભીખારી થતો. અરે જવા દો. પત્રકારોમાંથી આજે 70 ટકા પત્રકારો પણ ‘કરૂણ’ હાલતમાં જીવે છે.

જે જીવે છે તે રૂવાબથી જીવતા નથી. આ વિષય ઉપર લખવાની સ્ફૂરણા મને જયપુર ખાતે 21-1-15થી ‘જયુપર લીટરરી ફેસ્ટિવલ’ શરૂ થયો તે પ્રસંગ ઉપરથી આવ્યો. આ સાહિત્યના ત્રણ દિવસના ઉત્સવમાં કેટલા ગુજરાતી કવિ, વાર્તાકાર કે સાહિત્યકાર જયપુર ગયા છે? કોઈ ગુજરાતી કવિ-વાર્તાકાર જયપુર ગયા હોય તો મને કહેજો. પણ અંગ્રેજી લેખકો-કવિઓ કેટલા જશે? અરે ડઝનબંધ જશે. શામળદાસ ગાંધી, અમૃતલાલ શેઠ અને ઝવેરચંદ મેઘાણી ભૂલાઈ રહ્યા છે. આજે જો ગુજરાતીમાં પુસ્તકો વાંચનારા ગુજરાતી બાળકો હોય તો નવી ગુજરાતી-બાળ વાર્તાઓ માટે ફાંફા મારવા પડે. પણ સદભાગ્યે (અગર દુર્ભાગ્યે) આજે બાળકો અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણે છે.

ઝૂંપડામા રહેતી ઘણી કામવાળી બાઈઓના પુત્ર-પુત્રી પણ અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણે છે. મારી કામવાળી હેમા બોરીચા કહે છે કે, આજના અમારા બાળકો બહુ બુદ્ધિશાળી થઈ ગયા છે. તેમની વાંચનની ભૂખ ગજબની છે.

આજે ઈગ્લેંડના બાળકો કેટલા ભાગ્યશાળી છે? બે વર્ષના બાળકો માટે જ પ્રગટ થતા હોય તેવા બે ડઝન અંગ્રેજી બાળ સાપ્તાહીક પ્રગટ થાય છે. ‘સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ’ નામનું પુખ્ત વયના માટેનું મેગેઝિન છે, પણ બાળકો માટેનું પણ ‘સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ’ પ્રગટ થાય છે. 2થી 6ની ઉંમરના માટે ‘હાઈલાઈટ’ નામનું બાળ મેગેઝિન અંગ્રેજીમાં પ્રગટ થાય છે. બાળકો માટેનું ‘નેશનલ જ્યોગ્રાફી કીડઝ’નું મેગેઝિન પણ પ્રગટ થાય છે.

તેમાં જગતનાં પ્રાણીઓ, બાળવિજ્ઞાન, વાર્તાઓ અને ટેક્નોલોજીનાં લેખો પ્રગટ થાય છે. કોયડાઓ અને ખાસ સ્પર્ધાઓ 6 વર્ષથી 12 વર્ષની ઉંમરના માટે યોજાય છે. ‘ડીસ્કવરી’ (DISCOVERY) દ્વારા બાળ વયની દીકરીઓ (8 વર્ષ અને ઉપરની) માટે જ ખાસ ‘ગર્લ્સ ડિસ્કવરી’ મેગેઝિન અને 7થી 11 વર્ષના બાળકો માટે ‘કીડઝ ડીસ્કવર’ નામનું ખાસ મેગેઝિન પ્રગટ કરે છે. આ વખતના અંકમા ‘કીડઝ ડીસ્કવર’- ‘સોલાર સિસ્ટમ’ એટલે કે આખી સૂર્યમાળાના લેખો છાપ્યા છે. ‘

10થી 15 વર્ષની ઉંમરની છોકરીઓ માટે જ (માત્ર દીકરીઓ માટે જ)- ‘ગર્લ્સ લાઈફ’ મેગેઝિન પ્રગટ થાય છે. તમે મુંબઈમા કોઈ અંગ્રેજી મેગેઝિનની બુકશોપમાં જશો તો વોગ (Vogue) મેગેઝિન જરૂર જોશો, પણ ટીનેજરો માટે ‘વોગ’ મેગેઝિન પ્રગટ થાય છે તે જાણીને મને પણ અચંબો થયો. બ્રિટનની યુનિવર્સિટીઓમાં બાળકોનાં સાહિત્યના લેખક થવાની ખાસ તાલીમ આપતી કોલેજો છે. બાળકોનું સાહિત્ય લખવામાં નિષ્ણાત થવા બોસ્ટન યુનિવર્સિટીએ ‘એમએ ઈન ચીલ્ડ્રન લીટરેચર એન્ડ કલ્ચર’ નામનો કોર્સ શરૂ ર્ક્યો છે.

ખાસ કરીને બાળકો માટેની જ ફિલ્મોની વાર્તા લખી શકે તેની તાલીમ આપતી કોલેજો પણ ઉભી થઈ છે. રીડીંગ યુનિવર્સિટી બ્રિટનની સૌથી જૂની યુનિવર્સિટી છે તે 1892માં સ્થપાયેલી.

સુન્દરલેન્ડ યુનિવર્સિટી ચીલ્ડ્રન લીટરેચર (એમ. એ.)નો કોર્સ ચલાવે છે. અહીં હું નામો લખી લખીને થાકી જાઉં એટલી બ્રિટનની બાળકોના સાહિત્ય લખવાની તાલીમ આપતી કોલેજો છે. ‘ગાર્ડીયન’માં એન્જેલા સૈની નામની લેખીકા લખે છે કે (8 ડિસેમ્બર, 2013) ‘નવા જન્મેલા બાળકો આજે આપણે ધારીએ છીએ તેના કરતાં ઘણા ડેવલ્પડ અને સ્માર્ટ હોય છે.

મા-બાપ મોંમાં આંગળા નાખી જાય એટલા સમાર્ટ હોય છે. માત્ર ભારતમાં જ નહીં કહેશો. યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ લંડને આજના ત્રણ-ચાર વર્ષની ઉંમરના બાળકોની ખોપડી સાથે અમુક બુદ્ધિમતા માપવાના ઈઈજી મશીનના વાયર જોડયા તો લાગ્યું કે આ બાળકો કોઈ પણ કઠીન વિજ્ઞાનના કોયડા ઉકેલે તેવા હોય છે. ‘યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ લંડનના’ પ્રો. ઝીટા પટાઈ જે બાળકોનો કોર્સ શીખવે છે તે કહે છે કે આજના બાળકોને ભણાવવા તે ‘સુપર ડીફીકલ્ટ’ છે! અમેરિકામાં બર્કલે ખાતેની યુનિવર્સિટી ઓફ કેલીફોર્નિયા કહે છે કે, છ મહિનાના બાળકો આજે સાયન્સના ઈલસ્ટ્રેટેડ લેખો ઉકેલી શકે છે.

ઈગ્લેંડનું ‘ફાઈનેન્સીયલ ટાઈમ્સ’ તેમ જ વોશિંગ્ટનથી પ્રગટ થતું ન્યુયોર્કર લખે છે કે, આજે બાળકો સ્માર્ટર થતા જાય છે. 30 વર્ષ પહેલાં જેમ્સ ક્લીન નામના પોલીટીકલ ફિલોસોફરે કહેલું કે, અમેરિકન બાળકોનો આઈ ક્યુ (બુદ્ધિનો આંક) સતત ઉંચો થતો જાય છે. ‘ન્યુયોર્કર’ મેગેઝિનમાં ડો. સ્ટીવન જોનસને લખ્યું છે કે, ટેલિવિઝન 30 વર્ષ પહેલાં હતું તેના કરતાં માત્ર આજના બાળકો જ સમજી શકે તેવા અઘરા કાર્યક્રમો આપે છે.

છેલ્લે એક ચમત્કાર જોઈલો મારી પાસે ‘એનસાઈકલોપીડીયા અમેરિકાના’નાં 30 ગ્રંથો છે, તેમાં ઉધઈ માત્ર એક ગ્રંથને લાગી જેમાં ચીલ્ડ્રન લીટરેચરના પાનાં હતા! ઉધઈને 30 ગ્રંથોમાંથી ચીલ્ડ્રન લીટરચેરનો ગ્રંથ જ ભાવ્યો!

સૌજન્ય- દિવ્ય ભાસ્કર .કોમ 

 

4 responses to “( 656 ) બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા? …. કાંતિ ભટ્ટ

  1. pragnaju April 16, 2015 at 3:41 PM

    ખૂબ અગત્યની વાતનુ સરસ સમ્કલન
    અમારા ગ્રુપમા નાનપણથી જ બાળકો ના વાચન લેખન પર ધ્યાન આપીએ છીએ તેથી બધા ફોક્સડ છે .
    એકવાર શાળાના શિક્ષકને હેન્ડ રાઇટીંગ અંગે વાત નીકળતા કહે કે આ કોમ્પ્યુટર યુગમા આ વાત ઓબસોલેટ છે!

  2. aataawaani February 26, 2015 at 2:24 AM

    પ્રિય વિનોદભાઈ કાંતિ ભટ્ટનો લેખ વાંચ્યો .
    બાળકોમાં શીખવાની અને યાદ રાખવાની ધગશ ગજબની હોય છે .ફક્ત એને ઉત્સાહ આપનારની જરૂર હોય છે .
    અમેરિકન માતાથી જન્મેલ મારો ભત્રીજો વિક્રમ મારાં મા અમેરિકા આવ્યાં ત્યારે ત્રણ નો પૂરી ઉમરનો નોતો મારી માના પ્રેમને કારણે એને મારી માસાથે વાતો કરવાની તીવ્ર ભૂખ જાગી અને એ મને એના બાપને પૂછી પૂછીને ત્રણ મહિનામાં અમે બોલીએ એવી દેશીંગાની ભાષા શીખી ગએલો . હું મારી વાઈફ અને મા વિક્રમ સાથે દેશીંગા ની ગામડિયા ભાષામાં વાતો કરતાં .
    મા અને એની મા એલીઝાબેથ વચ્ચે વિક્રમ દુભાષિયાનું કામ કરતો .

  3. smdave1940 February 18, 2015 at 12:57 PM

    બાળકો, બાળકો જ હોય છે. પહેલાંના શું કે હમણાનાં શું? બાળકોની શક્તિ ન ખિલવા પાછળના કારણો કાંતો તેમના માતા-પિતા કે શિક્ષકો અને પુસ્તકાલયનો અભાવ હોય છે. બાળકોને નાનપણથી ૬ માસનું હોય ત્યારથી, ભલે તે સમજે કે ન સમજે, વાર્તાઓ કહેવી જોઇએ. તેનામાં એક વિચાર શક્તિ હોય છે અને તે વિકસે છે કે તેને કોઈ કશું કહી રહ્યું છે અને તે તેનામાટે રસપ્રદ છે.

    મારી પુત્રી સોનાલી ૮મા મહિને ચાલતા શીખી ગઈ હતી અને ૧૯૬૭માં જ્યારે સવાવર્ષની હતી ત્યારે નથુભાઈ-સરુ-ચીચીની સાપ અને ચોરવાળી વાર્તા સ્પષ્ટ ભાષામાં કરતી હતી. બાળકોને ખબર પડી જાય છે કે તેમનામાં કોઈ રસ લઈ રહ્યું છે અને તેઓ શિખવા આતુર હોય છે. અમે તેને અંગ્રેજી માધ્યમમાંથી ઉઠાડી ગુજરાતી માધ્યમની દક્ષિણા મૂર્ત્તિમાં મુકેલ. તે વખતની દક્ષિણામૂર્તિમાં તેને સુંદર નૃત્ય કરતાં પણ શિખવાડતા હતા.

    મારા સૌથી મોટા, મોટાભાઈ ૧૯૩૭માં ત્રણ વર્ષની ઉંમરે સંસ્કૃતમાં વાર્તા કહેતા હતા.
    અમારે ભાવનગરમાં એક બાર્ટન લાઈબ્રેરી હતી. તેમાં બાળવિભાગ હતો. પણ ત્યાં ફક્ત જેઓ સભ્ય હોય તેઓ જ વાંચવા જઈ શકતા. મારા મોટાભાઈ એક જ સભ્ય હતા. અમે બધા જ સભ્ય બની શકીએ તે, તે વખતની દેશની આર્થિક સ્થિતિ પ્રમાણે શક્ય નહતું. પટાવાળા ભાઈ ખાસ ચેક કરવા આવતા હતા. તો પણ હું છાનો માનો ત્યાં ઘુસી જતો. એક વાર પકડાઈ ગયો તો પટાવાળો મને લાઈબ્રેરીયન પાસે લઈ ગયો. મેં કહ્યું મારા મોટાભાઈ સભ્ય છે તો લાઈબ્રેરીયન કહે એમ અમે ન આવવા દઈએ કાલે ઉઠીને મામા, માસા ફુઆ મેમ્બર છે એમ કહીને આવવા માંડશે. જો હવે થી આવીશ તો તારા ભાઈની મેમ્બરશીપ રદ કરી દઈશ. આ ૧૯૫૨ની વાત છે જ્યારે હું ૧૨ વર્ષનો હતો.
    રમકડું, બાલજીવન, નવચેતન કે એવા કોઈ મેગેઝીન ત્યાં બાર્ટન લાઈબ્રેરીમાં આવતાં. મને બાર્ટનનો લાઈબ્રેરીયન કાળ જેવો લાગતો.
    નથુભાઈ તે વખતે ચેત મછંદરમાં આવતા હતા. ચેતમછંદર ચાર આનામાં આવતું. તે વખતે બાળકોને કોઈ પૈસા આપવામાં આવતા નહીં. “ચાર આના” મોટી રકમ કહેવાય. હું “નટરાજ ટૉકીઝ” ઘોઘાગેટ સામે આવેલી સચ્ચદે ન્યુઝ એજન્સી ની દુકાને જઈ ચેતમછંદર વાંચી લેતો. તે દુકાને બેસીને વાંચવા માટે મારે તેને એક આનો આપવો પડતો.

    જો મારી વાચન ભુખ નાનપણમાં સંતોષાઈ હોત તો?

    “તો ચલણી નોટો પર મારા ફોટા હોત. પણ મને ક્યાં કોઈના ખીસ્સામાં રહેવું ગમે છે.” (ગુણવંતભાઈ શાહ પાસેથી જાણેલું)

  4. સુરેશ February 18, 2015 at 12:52 PM

    ઈવિદ્યાલય ઝિંદાબાદ…

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: