વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

( 676 ) જાણીતા રેશનાલિસ્ટ અને સાહિત્યકાર પ્રો. રમણ પાઠક ” વાચસ્પતિ ” નું દુખદ અવસાન-હાર્દિક શ્રધાંજલિ

 Pro.Raman Pathakપ્રા.રમણ પાઠક, Raman Pathak

પરિચય- સૌજન્ય – ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય 

જાણીતા રેશનાલિસ્ટ અને સાહિત્યકાર પ્રોફેસર રમણ પાઠકનું ” વાચસ્પતિ ” નું ૧૨ મી માર્ચ, ૨૦૧૫ ના રોજ એમની 92 વર્ષની જૈફ વયે એમના વતન બારડોલી ખાતે અવસાન થયું હતું.

પ્રોફેસર પાઠકનો જન્મ ૩૦મી જુલાઈ 1922ના રોજ પંચમહાલ જિલ્લાના પર્વતીય ગામ રાજગઢમાં થયો હતો. તેમનુ બાળપણ જાણીતા સાહિત્યકાર અને તેમના ભાઈ જયંત પાઠક સાથે વિત્યું હતું.સમાચાર સુત્રોએ જણાવ્યું છે કે કુટુંબીજનો પાઠકની અંતિમ ઈચ્છા મુજબ મેડિકલ તપાસ બાદ તેમના દેહનું દાન કરશે

રમણ પાઠક ગુજરાતી ભાષાના  ખ્યાતનામ  સાહિત્યકાર હતા. એમણે ઘણી નવલકથાઓ-પુસ્તકો લખ્યાં છે જેવાં  રમણ ભમણ,આંસુ અંધાર, આક્રોશ,પડકાર, પ્રતિકાર અને પ્રકોપનો સમાવેશ થાય છે.

રમણ પાઠકએ  ઘણા લાબા સમયથી સુરતના સ્થાનિક સમાચારપત્ર ગુજરાત મિત્રમાં એમની દર અઠવાડિયે પ્રકાશિત થતી પ્રખ્યાત કોલમ ‘રમણ ભમણ’માં  રેશનાલિઝમ પર સતત લખ્યું હતું.આ કોલમમાં એમણે ધાર્મિક અંધશ્રદ્ધાઓ પર પણ કટાક્ષો કર્યા હતા.

પ્રો.રમણભાઈના મિત્ર સુરતના શ્રી ઉત્તમભાઈ ગજ્જરે એમના વિષે એક ઈ-મેલમાં મને લખેલું :

” રમણભાઈનું શરીર હાલ ભલે સાવ જર્જરીત પણ મગજ ૧૦૦ વૉટના બલ્બ જેવું ઝગારા મારે ! પંડે એકલા જ રહે.. એકની એક દીકરી તેના પરીવાર સાથે અમેરીકામાં છે ..પરમ સંતોષી અને આનંદી જીવ.છેલ્લાં ૩૭ વરસથી ગુ.મી.ના છાપાંમાં, આજ સ્થળે, દર શનીવારે ‘રમણભ્રમણ’ તો હોય ,હોય અને હોય જ !!”

છેલ્લા એકાદ વર્ષથી  જયારે એમની તબિયત ખુબ બગડી ત્યારે એમણે કોલમ લખવાનું બંધ કર્યું હતું.

ગુજરાત મિત્રની કોલમ રમણ ભ્રમણના એમના છેલ્લા 26એપ્રીલ, 2014ના અંકના વિદાય લેખ “અન્તીમ ભ્રમણ: કાળની વીકરાળ લીલા”માં ભારે હૃદયે તેઓએ લખ્યું હતું.

“વીદાય ! આજથી આ ‘રમણભ્રમણ’ આખરી વીદાય લે છે. તબીયત બેહદ કથળી ગઈ છે: હલનચલન બીલકુલ બંધ ! એક પડખું બદલતાંય મરણતોલ શ્વાસ ચઢી જાય છે. જીવવું, દુષ્કર છે, ત્યાં વળી લખવું ? (વય:92) ખેર ! મારાં દુ:ખ રડવાને બદલે ચાલો દોસ્તો, થોડાં સુખદ સંસ્મરણો વાગોળી લઈએ.”

એમનો આ આખો વિદાય લેખ મિત્ર શ્રી ગોવીંદભાઈ મારૂના  સૌજન્યથી એમના બ્લોગ અભિવ્યક્તિની  નીચેની લીંક ઉપર ક્લિક કરીને વાચો. 

અંતિમ ભ્રમણ :કાળની વિકરાળ લીલા –પ્રા. રમણ પાઠક (વાચસ્પતી) 

પ્રો. રમણભાઈ રેશનાલિઝમ અંગે શું વિચારો ધરાવતા હતા એ એમણે એમના શ્રી ગોવીંદ મારુના બ્લોગ અભિવ્યક્તિમાં પ્રગટ એમના ફેબ્રુઆરી ૬,૨૦૧૫ ના આ લેખમાં એમણે સ્પષ્ટતાથી લખ્યું છે .

રેશનાલી ઝમ …..પ્રા .રમણ પાઠક “વાચસ્પતી”

સ્વ.રમણભાઈ નેવું વર્ષની ઉંમરે પણ એક યુવાનનું દિલ ધરાવતા હતા એ તમે એમનો ગુજરાત મિત્રમાં પ્રકાશિત વસંતોત્સવ અને પ્રેમ વિશેનો નીચેનો લેખ વાંચશો એટલે તમને સહેજે જણાઈ આવશે. 

વસંતોત્સવ- પ્રેમનો દિવસ – લેખક- પ્રો.રમણ પાઠક (રમણભ્રમણ )

અખબારના આ જ પેજ પર શ્રી નરેશ ઉમરીગરનો એક ચર્ચાપત્ર છપાયો છે તે માં એમણે પ્ર.રમણભાઈ વિષે જે લખ્યું છે એ પણ વાંચવા વીનંતી છે.

રમણભાઈ એમના દરેક લેખને અંતે ભરતવાક્યમાં સુવિચાર લખતા હતા . આવું એક ભરત વાક્ય ઉદાહરણ તરીકે ….

ભરતવાક્ય: 

પ્રેમ તથા જ્ઞાને મને ઉંચે ગગનવીહાર કરાવ્યો છે; જ્યારે દયા-કરુણા હંમેશાં મને પાછો પૃથ્વી પર ખેંચી લાવી છે. સરમુખત્યારોના અત્યાચારોનો ભોગ બનતા માનવીઓના; એકાકી વૃદ્ધોના અને દુ:ખીયારાં બાળકોના વેદનાભર્યા આર્તનાદો મને સંભળાય છે. હું તેઓની પીડા દુર કરવા ઝંખું છું, પણ એ મારા ગજા બહારનું કાર્ય છે, અને એથી હું પણ દુ:ખી છું…  બર્ટ્રાન્ડ રસેલ

(વીશ્વના ઉત્ત્તમોત્ત્તમ રૅશનાલીસ્ટ એવા બર્ટ્રાન્ડ રસેલના ઋજુ હૈયાની માનવીય કરુણાનો આ આર્તનાદ છે; જે તેમની આત્મકથામાંથી, અત્રે કેવળ સ્મૃતી આધારે ટાંક્યો છે. જો કે ઘણા ખરા શબ્દો સહીત મુળનો ભાવાર્થ બરાબર આ પ્રમાણે છે….ર.પા.) 

-પ્રા. રમણ પાઠક

તા. 6 ફેબ્રુઆરી, 2010ના સુરતના ‘ગુજરાત મીત્ર’ દૈનીકમાં પ્રકાશીત થયેલી લેખકની કટાર ‘રમણભ્રમણ’માંથી, લેખક અને ‘ગુજરાત મીત્ર’ના સૌજન્યથી સાભાર.

========

વર્ષા અડલજા,આત્મ ઝરમર વિષે ….

પ્રા. રમણ પાઠક. (વાચસ્પતિ)એ જીવનસંધ્યાનો ઢળતો સૂરજ જોતાં જોતાં એમની આત્મકથા લખી છે એનું નામ છે આત્મઝરમર .

આત્મઝરમર  વિષે જાણીતાં લેખિકા વર્ષા અડલજા લખે છે ….

સૌથી પહેલી આત્મકથાની માંગ કે ખુલ્લા દિલે, મોકળી કલમથી પોતાનું આખું જીવન પાથરીને લખવું એ રીતે આ કથા સાંગોપાગ આત્મકથા બની છે. એમણે કશીય ઝીઝક વિના, પોતે જ પોતાનો તોલમોલ કરીને આખી વાત માંડીને કરી છે.

પોતાનો વિચિત્ર સ્વભાવ આડોડાઈપણું, કશા કારણ વિના નોકરીઓ છોડવી-કરવી કશે ઠરીઠામ ન થવાની વૃત્તિ બધુ ચોખલિયાપણું બતાવ્યા વિના નિખાલસતાથી લખ્યું છે.

પણ ખરી રીતે તો એમણે પોતાના વિશે લહતું લખ્યું હોય પણ અંતે તો એમાંથી એક ઉમદા નિખાલસ માણસ પ્રગટ થાય છે. રમણ પાઠકની મુખ્ય આઈડેન્ટીટી-મૂળ ઓળખ એક નિરીક્ષરવાદી સુધારક તરીકેની છે એવી જ ઓળખ એક લેખક, ચિંતક અને વિવેચકની પણ છે. એમના લખાણમાં નર્મમર્મ, કટાક્ષ પણ છે અને મરક મરક હાસ્ય પણ છે. પોતાની પર એ હસી શકે છે એ એણનાં સ્વભાવ વરતાય છે.

આજે આયુષ્યના ૯૨ વર્ષે પણ રમણભાઈ એવાં જ તરોતાજા, સ્પષ્ટવક્તા અને પ્રખર સુધારક છે. સ્થૂળ ધર્મને બિલકુલ ન માનનારા રમણભાઈ માનવધર્મમાં શ્રદ્ધા ધરાવે છે. વાંચવી ગમે એવું પુસ્તક:

લેખક: રમણ પાઠક: પ્રકાશક: સાહિત્ય સંગમ પંચોલી વાડી સામે, બાવાસીદી,ગોપીપુરા,સુરત-૩૯૫૦૦૧,પૃષ્ઠ: ર૦૦,મૂલ્ય:રૂ. ૧૪૦.

ગુજરાતી સાહિત્યકાર પ્રા .રમણ પાઠક નો પરિચય ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના સર્જક અને સર્જન વિડીયોમાં ….

પરિકલ્પના : શ્રી હર્ષદ ત્રિવેદી ,મહામાત્ર ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી,ગાંધીનગર – ગુજરાત — ભારત

Raman Pathak | Gujarat Sahitya Academy | સર્જક અને સર્જન

6 responses to “( 676 ) જાણીતા રેશનાલિસ્ટ અને સાહિત્યકાર પ્રો. રમણ પાઠક ” વાચસ્પતિ ” નું દુખદ અવસાન-હાર્દિક શ્રધાંજલિ

  1. ગોવીન્દ મારુ March 14, 2015 at 2:34 AM

    સમગ્ર ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્રમાં રૅશનાલીઝમનો મહીમા ઉજાગર કરનાર અને જીન્દગીભર રૅશનાલીઝમ (‘વીવેકબુદ્ધીવાદ’)ની રાહે એક સાચુકલા ‘માનવ’ જેવું જીવન જીવનાર રૅશનાલીઝમના ‘ભીષ્મપીતા’ પ્રા. રમણભાઈ પાઠક (વાચસ્પતી)ને સાદર ભાવાંજલી..

  2. pragnaju March 13, 2015 at 5:27 AM

    અમારી હાર્દિક શ્રધ્ધાંજલી સાથે કેટલીક યાદ
    મા શ્રી રમણભાઇ ની બધી વાત સાથે સંમત ન હોઇએ . તેઓનો પણ એવો આગ્રહ નથી. મતભેદ અંગે ચર્ચા થાય ત્યારે કોઈ પણ વખત મનભેદ ન થાય વર્ષોથી તેમના લેખો માણ્યા છે,તેમની આગવી શૈલીમા પ્રવચન આપતા સાંભળ્યા છે અને તેમના ઘેર તેમનું સ્વાગત પણ માણ્યું છે. અમારી દિકરી યામિનીએ અમારી સાથે લાકડી મોકલી હતી તો તે અંગે તેમણે ગુ મિત્રમા રમુજી લેખ લખ્યો હતો. ‘વિવેક વલ્લભ’ મંગાવી વસાવીશું સ્નેહી મિત્રોને વંચાવીશું.અમારા સૂ શ્રી સુનીલભાઇ આવા બીજા લેખોના સંકલન પુસ્તકો પ્રસિધ્ધ કરશે તેવી આશા

  3. pravinshastri March 13, 2015 at 4:16 AM

    સદગત રમણભાઈની થોડી વધુ વાત…
    ઘણા વર્ષોથી આર્થિક અપરિગ્રહતા જાળવી છે. વ્યાવહારિક ભેટ સ્વીકારતો નથી. એમાં એક અપવાદ રાખ્યો છે. તે પુસ્તકો. પુસ્તક સ્વીકારું છું. ઘણી વખત વિવેક ચૂકીને સામેથી માંગી લઉં છું….
    બસ આવુમ્જ થયું….
    વડિલશ્રી પાઠક સાહેબ સાથે…..
    હું સંપૂર્ણ રેશનાલિસ્ટ નથી. પાઠક સાહેબને મળવાની ઈચ્છા હોવા છતાં કાંઈક સંકોચ થતો હતો. વર્ષોથી ‘વાચસ્પતિ’ને મળવાની ઝંખના હતી. સદ્ ગત ‘વાચા’ સાથે અલ્પ સમય માટે સહકર્મી રહી ચૂક્યો હતો. તક ઝડપી લીધી. મહેશભાઈ સાથે રમણભાઈને ત્યાં બારડોલી પહોંચી ગયો. શેરડીના રસ જેવીજ પ્રેમની મિઠાશથી એમણે મારો ખંચકાટ ઓગાળી દીધો. ઘણી વાતો થઈ.
    એમણે મારા હાથમાં એમનું પુસ્તક “વિવેક વીજય” આપ્યું. આદત મુજબ મેં માની લીધું કે આ પુસ્તક મારે માટે જ છે. મેં કહ્યું ” મને લખી કંઈક લખી આપોને! ” પછી સત્ય સમજાયું કે એતો એમની પાસેની એક માત્ર નકલ હતી.
    તે જ રાત્રે એમનો ફોન મળ્યો.
    બીજે દિવસે એમની પ્રેઆળ નોંધ સાથે કુરિયર મારફતે “વીવેક વીજય” જલાલપોરમાં મળી ગયુ.
    સાથે વાત્સલ્યભરી નોંધ હતી…
    સ્નેહીશ્રી પ્રવીણભાઈ શાસ્ત્રીને
    (એક વિશિષ્ટ નિમિત્તે ખાસ ભાવપૂર્વક)
    સપેમ, સાદર
    રમણ પાઠક તા. ૯/૩/૨૦૧૨
    ના! હું એને નોંધ નથી ગણતો. એને હું લાગણીશીલ વડિલના પ્રેમાશિષ માનું છું.
    સાથેનો પત્ર અક્ષર્ઃસહ….
    સ્નેહીશ્રી પ્રવીણભાઈ,
    તમારા હાથમાંથી – જે હાથ આમ તો ‘કશુંક લખી આપો’ એવી માંગણી સાથે લંબાયા હતા – આ પુસ્તક પાછું લઈ લીધું – ‘એકજ નકલ હોઈ, આપી શકું નહીં’, એવી ચોખવટ સાથે, – અને મન તો એટલું કઠણ કરવાનો નિશ્ચય કર્યો, પણ એટલું ધૃષ્ટ હૈયું ક્યાંથી લાવવું?…..
    તીવ્ર આધાત લાગ્યો, અને તત્કાળજ નિર્ણય કર્યો કે આ પુસ્તક તમને બનતી ત્વરાએ, તમારી વિદાય પૂર્વેજ ઈન્ડિયામાં જ પહોંચાડવું; જેનો છેલ્લો તબ્બકો આ સાથે અમલમાં મૂકું છું. હવે કૂરિયરના હાથમાં; અને છેલ્લે ઈચ્છું કે તમારા તરફથી પહોંચ મળી જાય (અનુચિત વ્યવહારની આગ એમ સંપૂર્ણ બુઝાઈ જાય), એટલે શ્રમ સાર્થક અને શરમ વિલીન.
    કુશળ હશોજ. ( મને થયું, હું તો ઈન્ડિયામાં જ છું, મને તો બીજી નકલ મળી રહેશે; પણ તમે અહીંથી ઊડી જાઓ, પછી તમને એ મળવી લગભગ અસંભવ. માટે જ આવો પુરુષાર્થ અને આવું આયોજન)
    સ્નેહાધીન
    રમણ
    આ છે એક રેશનાલિસ્ટ મહામાનવની નાનેરા માનવી પ્રત્યેની લાગણીશીલતા. સંવેદનશીલ રેશનાલિસ્ટનો વિવેક ધર્મ. અપરિચિત નાના માણસ માટેનો સ્નેહભાવ. રેશનાલિઝમ પણ એક ધર્મ જ છે ને!
    શ્રી રમણભાઈની પ્રસાદીને જીવન પર્યંત સાચવીશ. સમજવા માટે અખંડ પ્રયાસ કરતો રહીશ.
    ઉત્તમભાઈ! તમારા સૂચનથી એક ઉમદા વ્યક્તિના દર્શનનો લાભ મળ્યો. આપ સૌને હાર્દિક પ્રણામ.

    Pravin Shastri
    March 26, 2012

    • Vinod R. Patel March 13, 2015 at 6:01 AM

      શ્રી પ્રવીણભાઈ ખુબ આભાર .તમારા આવા સમૃદ્ધ પ્રતિભાવોમાં સ્વ.રમણભાઈના જીવનનાં અદ્ભુત પાસાંઓનો સૌને પરિચય કરાવવા બદલ .આપની સાથેના એમના પત્ર વ્યવહારમાં એમનું વ્યક્તિત્વ ઝળહળી ઉઠે છે .
      એમનાં સ્વ. ધર્મપત્ની સરોજ પાઠક પણ ખુબ જાણીતાં લેખિકા હતાં એમની સાથે તમે શાળામાં સહ કાર્યકર હતા એ જાણવા મળ્યું.એમનો પણ તમને પરિચય હશે એના પર પણ લખશો.

      રમણભાઈ સાથેનો તમારો અંગત પરિચય અને એમની સાથેનો તમારો પત્ર વ્યવહાર તમારા બ્લોગમાં એક પોસ્ટના રૂપે ના મુક્યાં હોય તો જરૂર મુકશો અને લખશો.સરોજબેન વિષે પણ એમાં લખશો.
      રમણભાઈ નાં દીકરી ન્યુ જર્સીમાં રહે છે ?

  4. pravinshastri March 13, 2015 at 3:48 AM

    ત્રણ વર્ષ પહેલાં હું એમના બારડોલી મુકામે મળવા ગયો હતો. શેરડીના મીઠા રસ સાથે એમના પ્રેમની મિઠાશ પણ માણી. એમના પત્ની સરોજબેન સાથે મેં સુરતની હરિપુરા હાઈસ્કુલમાં છ મહિના શિક્ષક તરીકે નોકરી કરી હતી તે સ્મરણો વાગોળ્યા. ઉઝા જોડણીની પણ વાતો થઈ. એમની મુલાકાત પછી મેં તેમને લખેલો પત્ર રજુ કરું છું.
    Pravin Shastri
    6 Saveria Court
    Howell NJ 07731-1460
    USA
    March 29, 2012
    shastripravinkant@yahoo.com
    001-732-804-8045

    માનનીય શ્રી પાઠક સાહેબ,
    પ્રવીણ શાસ્ત્રીના સાદર વંદન.
    આપની સાથેની પહેલી મુલાકાતનો મારો અનુભવ અક્ષરસહ “વીવેકવીજય”ના સંપાદક શ્રી વીજય ભગતે આલેખેલા “રમણ સમગ્રનું ભ્રમણ” જેવો જ રહ્યો. Page (v) Line 13th to 20th
    બોમ્બેથી નૉવાર્ક ન્યુ જર્સીની લગભગ ૧૮ કલાકની મુસાફરી દરમ્યાન આપની પાસેથી પડાવી લીધેલી પ્રસાદી “વીવેકવીજય” અને શ્રી રમેશ શુક્લનું સંશોધનાત્મક પુસ્તક “કલાપી ઘટના” વાંચી.
    શ્રી ઉત્તમભાઈએ આપેલા પુસ્તકોતો ઈન્ડિયામાં હતો ત્યારેજ વાંચ્યા હતા. પુસ્તકોની બાબતમાં હું ઘણો સ્વાર્થી છું. મિત્રો પાસેથી મળેલા પુસ્તકો સ્નેહિઓને વાંચવા આપું પણ પાછો માંગી લેવાનું ચૂકતો નથી. મારા જેવી એક સામાન્ય વ્યક્તિ પર આટલો સ્નેહ! આટલી કૃપા! આપની સુહૃદતાની વાત બધા મિત્રોને કહેતો ફરું છું. બસ એજ રીતે વડિલ મિત્ર શ્રી ઉત્તમભાઈને પણ જણાવ્યું હતું. આપની મુલાકાત મારે માટે જીવન ભરનું સંભારણું બની રહેશે.
    સિત્તેરની ઉમ્મર પછી લખવાનું શરૂ કર્યું. જો આપને સમયની અનુકૂળતા હોય તો મારી લઘુનવલ “શ્વેતા” વાંચી ને પ્રતિભાવ આપશો તો આપનો ઋણી રહીશ.
    આપના સુખદ્ અને તંદુરસ્ત દીર્ઘાયુષ્ય માટેની અનેક શુભેચ્છાઓ.
    કુશળતા સહ –
    પ્રવીણ શાસ્ત્રીના સાદર પ્રણામ.

  5. પ્રેમપરખંદા March 12, 2015 at 11:25 PM

    રમણ પાઠક થી કયો વાંચક અજાણ હોય.?
    તેમ છતા આપે આપેલી માહીતી રસપ્રદ છે જે મે પહેલીવાર જાણી.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: