વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Monthly Archives: ઓગસ્ટ 2015

( 775 ) કેટલો વખત … કાવ્ય … મકરંદ દવે … ભાવ દર્શન … શ્રી શરદ શાહ

મિત્ર શ્રી શરદ શાહ એમની નિવૃતિના સમયમાં અવાર નવાર એમને ગમતી સાહિત્ય રચનાઓ મિત્રોને ઈ-મેલમાં વાંચવા માટે મોકલે છે .

થોડા દિવસો પહેલાં એમણે કવિ સ્વ-મકરંદ દવે-સાંઈ નું એક કાવ્ય મિત્રોને વાંચવા માટે મોકલ્યું હતું એ મને ખુબ ગમ્યું હતું.સાંઈ મકરંદની મનને સ્પર્શી જતી આ રચનામાં જે ભાવ સમાયો છે એ લાજવાબ છે.

આ રહી નખશીખ ભાવ નીતરતી સાંઈ મકરંદ દવેની શ્રી શરદ શાહે મોકલેલી રચના …

કેટલો વખત

ઊઠતી બજારે હાટ હવે કેટલો વખત
આ ત્રાજવું ને બાટ હવે કેટલો વખત.

પગની અધૂરી ઠેસ મૂકી ઠેઠ જઈ ચડ્યા,
અમથી કિચૂડશે ખાટ હવે કેટલો વખત.

ઊડતા દૂલીચા જેવી મિજાજી મઝર હો
જીવતરનો રઝળપાટ હવે કેટલો વખત.

રણ છે તો ક્યાંક નિશ્ચે હશે ગુપ્ત સરસતી,
મૃગજળનો ઘૂઘવાટ હવે કેટલો વખત

છે ખિન્ન સૂત્રધાર અને આંગળીયો છિન્ન છે
પૂતળીનો થનગનાટ હવે કેટલો વખત

પંખી શીખી ગયું છે હવે ઇંડામાં ઉડ્ડયન,
આકાશ પણ અફાટ હવે કેટલો વખત

અંદરથી કોક બોલે સતત : ચેત મછંદર
રહેવાનાં રાજપાટ હવે કેટલો વખત.

પિંજર, ખૂલી જા : ભાષા તું મ્હાલ મોકળે
શૂકપાઠ કડકડાટ હવે કેટલો વખત.

– મકરન્દ દવે

મકરંદ દવેએ વિશેષ કરીને ભજનિકો અને ઓલિયા વ્યક્તિત્વવાળા અનેક લોકોના જીવનની વાતો વિષે લખ્યું અને કાવ્યું છે. મકરંદ દવેમાં એક ભક્તની મસ્તી ઝળકતી હતી. એમનાં ભજનોનાં બે પુસ્તકો  “ભજન રસ ” અને “સત કેરી વાણી “અને યોગ પથ ” મારા પુસ્તક સંગ્રહમાં મેં વસાવ્યાં છે. પહેલાં બે પુસ્તકોમાં એમણે અનેક પ્રાચીન ભજનોનો અર્થ સમજાવી ભજનોના રામ રસાયણનો આપણને અમૃત રસ ચખાડી એનો બખૂબી રીતે આસ્વાદ કરાવ્યો છે.યોગ પથ પુસ્તકમાં વિવિધ યોગ સાધનાનું એમણે માર્મિક નિરૂપણ કર્યું છે.

ગુજરાતીમાં ૫૧ પુસ્તકોમાં મકરંદભાઈએ જે સૂર રેલાવ્યો છે એ સાધનાનો સૂર છે.  

મકરંદ દવે નો પરિચય

Makrand dave

ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચયના સૌજન્યથી

અહીં ક્લિક કરીને વાચો .

હું જે પ્રમાણે શ્રી શરદભાઈ ને ઓળખું છું એ રીતે તેઓ પણ એક આધ્યાત્મ માર્ગના પ્રવાસી છે. ગુજરાતી બ્લોગોમાં કોઈ લેખ,વાર્તા કે કાવ્ય ઉપરના એમના ખુબ જ મનનીય પ્રતિભાવો મેં વાંચ્યા છે જે એક સંપૂર્ણ લેખના સ્વરૂપના હોય છે.ખાસ કરીને એમાં દર્શાવેલા એમના આધ્યાત્મિક વિચારો આકર્ષિત કરે એવા બળુકા હોય છે.

મેં શ્રી શરદભાઈને મને ગમેલા સ્વ.મકરંદ દવેના ઉપર મુકેલ કાવ્યનું વિનોદ વિહારના વાચકોને માટે રસ દર્શન કરાવતો એક લેખ લખી મોકલવા માટે વિનતી કરી હતી. આના જવાબમાં એમણે આ લેખ મોકલતાં એમના ઈ-મેલમાં જે લખ્યું એમાં એમના નમ્રતાપૂર્ણ નિખાલસ સ્વભાવનાં દર્શન થાય છે.

શ્રી શરદભાઈનો આ ઈ-પત્ર એમના હાર્દિક આભાર સાથે નીચે અક્ષરશ : રજુ કરું છું.  

પ્રિય વિનોદભાઈ ,
પ્રેમ.
હું કોઇ ભાષાવીદ/શાસ્ત્રી નથી અને કાવ્યની તકનીકી બાબતે અનભિગ્ન છું.
કાવ્યનુ બંધારણ્, (લગાગગાસગાભગા), છ્ંદ, પ્રકાર, અલંકારો, રુપકો કે બીજું બધું જે હોય તેની મને ખબર પડતી નથી કે હું તેનુ વિશ્લેષણાત્મક રસદર્શન કરાવી શકું.

મને તો કાવ્યનો ભાવ હૃદયમાંથી ઊઠેલો જણાય અને મારી હૃદય વીણાના તાર પણ ઝણઝણી ઊઠે અને થાય કે લાવ મિત્રો સાથે શેર કરું, એટલે મિત્રોને મોકલી આપું છું.

મકરંદભાઈના પેંગડામાં પગ ભરાવાની મારી કોઈ હેસિયત પણ નથી. એમને હૃદયપૂર્વક સાધનામાં જીવન વિતાવ્યું અને જુદાજુદા સમયે જે ભાવદશા રહી તેને કાવ્ય સ્વરુપે વાચા આપી છે.

આ કાવ્ય જીવનના અંતીમ તબક્કામાંથી પસાર થતા દિવસોમાં લખાયેલું છે. આપણે બધા પણ જીવનના આખરી તબક્કામાં છીએ એટલે આપણી ભાવદશા પણ આવી જ ક્યાંક હોય.

ભલે આપણે બધા તેને કાવ્યાત્મક ભાષામાં રજુ ન કરી શકીએ પણ આવો ભાવ આપણા હૃદયને સ્પર્શે અવશ્ય, તેથી અહીં આરે આવીને ઉભેલાં મિત્રોને આ કાવ્ય મોકલાવ્યું છે.

કાવ્યનો ભાવ જે હું મારી નાનકડી બુધ્ધીથી જેટલું સમજ્યો છું તે આપને મોકલાવું છું. વિનોદ વિહાર પર છપાય તેના કરતાં વિનોદભાઈના હૃદયમાં છપાય તેનુ મુલ્ય વધુ છે. 

આપને આ કાવ્યનો ભાવાર્થ કે રસદર્શન જે કહો તે મોકલું છું આપને યોગ્ય લાગે વિનોદ વિહાર પર ચઢાવવો તે આપની મરજી છે.
શેષ શુભ.
પ્રભુશ્રીના આશિષ
શરદ.

આવા આ પરમ ભાવિક મિત્ર અને ઓલિયા વ્યક્તિત્વવાળા આધ્યાત્મ માર્ગના એક સન્નિષ્ઠ પ્રવાસી શ્રી શરદભાઈ શાહ એ કરાવેલું સાંઈ મકરંદ દવેના કાવ્યનું ખુબ જ પ્રેરક અને રસિક ભાવ દર્શન નીચે વાંચો.

કેટલો વખત – કાવ્ય – મકરંદ દવે

 ભાવ દર્શન-શ્રી શરદ શાહ

મનુષ્યનુ જીવન તેને અનેક પાઠ શિખવે છે. પરંતુ કેટલાંક પાઠ તેનો યોગ્ય સમય આવે ત્યારે જ સમજાય છે.માનવીને તેના જીવનના આખરી તબક્કામાં જ સમજાય છે કે જીવનભર જે દોડમાં અને હોડમાં લાગેલો રહ્યો તે દોડ વ્યર્થ હતી. હાથતો ધનથી, પદથી કે પ્રતિષ્ઠાથી ભરાઈ ગયા પરંતુ જીવનમાં કોઈ તૃપ્તિનો અહેસાસ નથી, કોઈ આનંદનો અનુભવ નથી, કોઈ ફુલ ખિલ્યા નહી અને લગભગ જીવન વેડફી માર્યું. તિજોરી તો પૈસા, જર-જવાહરાતો થી ભરાઈ પણ હૃદય સાવ ખાલી છે.આવી પરિસ્થિતીમાં આવી ભાવદશામાં કવિના હૃદયમાં આવા કાવ્યનો જન્મ થયો છે. જે મકરંદભાઈએ ખુબ કલાત્મકરીતે રજુ કર્યો છે.

કવિ કહે છે :  

“ઊઠતી બજારે હાટ હવે કેટલો વખત?

આ ત્રાજવું ને બાટ હવે કેટલો વખત?”

હવે તો જીવનની સંધ્યા આવી. બજાર બધા સંકેલવાની વેળા આવી ગઈ. જીવનભર આપણે ગણિતના હિસાબ કિતાબ અને તારું મારું કરતા રહ્યા પણ હવે કેટલો વખત આ કરીશું? અને જ્યારે જીવનના ચોપડાનો હિસાબ તપાસીએ તો ખબર પડે કે ” ખાયા પીયા કુછ નહી, ગ્લાસ તોડા, અઠ્ઠન્ની.” જેવો આપણો ઘાટ છે. આવ્યા તો હતા મોજમાં અને આનંદમાં જીવવા, પણ જીવતાં ન આવડ્યું. ઝોલી ખાલીકી ખાલી હી રહી. શું આપણને એવો અહેસાસ થાય છે? જો અહેસાસ થતો હોય તો આગળ વાંચો. ન થતો હોય તો આગળની પંકતિઓ અર્થ હીન છે.

“પગની અધૂરી ઠેસ મૂકી ઠેઠ જઈ ચડ્યા,

અમથી કિચૂડશે ખાટ હવે કેટલો વખત.”

યુવાનીમાં તો પગ જમીન પર ન મુકતાં અને ઠેકા ઠેક કરતા પગમાં થનગનાટ હતો, આભનાં તારલાં તોડ્વાનો તરવરાટ હતો, રંગરાગ ખેલવાનાં સપનાઓ હતાં પણ હવે આરે આવીને ઊભા છીએ તો હવે આ રંગરાગ અને કિચુડતી ખાટનો ધ્વની કેટલો વખત?

ઊડતા દૂલીચા જેવી મિજાજી મઝર હો

જીવતરનો રઝળપાટ હવે કેટલો વખત.?

મકરંદભાઈ એક આંતર દૃષ્ટાની સાથે સાથે મંજાયેલા કવિ પણ છે જે અહીં એમને બે શબ્દોનો પ્રયોગ કર્યો છે…એક તો છે “દૂલીચા” અને બીજો છે “મઝર”. દૂલીચા જેવો કોઈ શબ્દ ગુજરાતી ભાષામાં નથી. પરંતુ આપણે બાળપણમાં ઉડતા ગાલીચાની વાર્તા સાંભળેલી છે. આ જાદુઈ ગાલીચા પર બેસી તેને હુકમ કરો ત્યાં ઉડતો ઊડતો લઈ જાય. એવો જ એક ગાલીચો આપણી ભિતર પણ છે જેને આપણે મન કહીએ છીએ. મકરંદભાઈએ એને નામ આપ્યું દૂલીચા. બીજો અદૃશ્ય ગાલીચો જે ભિતર છે. આ મન પણ કલ્પનાઓ કરી અહીંથી તહીં ઉડા ઉડ કરે છે. ‘મઝર’ નો એક અર્થ છે મુર્ખતા ભરેલ કૃત્ય. આપણું આ મન તુંડ મિજાજી અને મુર્ખ છે. અને આ મુર્ખતા ભરી હરકતો કરતાં કરતાં આપણે જીવન ભર રઝળપાટ કરી,પણ હવે આ રઝળપાટ પણ કેટલો વખત?  આગળ તેઓ કહે છે :

રણ છે તો ક્યાંક નિશ્ચે હશે ગુપ્ત સરસતી,

મૃગજળનો ઘૂઘવાટ હવે કેટલો વખત?

ખુબ સુંદર રુપક છે. સરસ્વતી નદી આપણે એને કહીએ છીએ જે તેના મૂળમાંથી નીકળી સાગરમાં મળવાની જગ્યાએ રણમાં ક્યાંક ભુગર્ભમાં ચાલી જાય છે અને અદૃશ્ય થઈ જાય છે. આપણે સરસ્વતી દેવીને પણ વિદ્યા કે જ્ઞાનની દેવી કહીએ છીએ. આ જ્ઞાનનો પ્રવાહ પણ આપણી ભીતર વહે છે. અદૃશ્ય રુપે. જેને સાચા જ્ઞાનની પ્યાસ છે તેને ભિતર ખોજવું જ પડે છે. બહાર જે બધું પુસ્તકીયું જ્ઞાન છે તે નકલી જ્ઞાન, કેવળ માહિતિઓ સિવાય કાંઈ નથી. પરંતુ આપણે આ જુઠા જ્ઞાનની પાછળ જીવન ખર્ચી નાખીએ છીએ. જેમ રણમાં સુર્યનો  તાપ પડે ત્યારે દુર દુર જોતાં જળાશય હોય તેવો આપણને ભાસ થાય છે જેને મૃગજળ કહીએ છીએ. આ મૃગજળ શબ્દ બન્યો છે કે રણમાં રહેતાં મૃગ આ નકલી જળાશયને ભાળી પાણીની પ્યાસ બુઝાવવા તે તરફ દોડે છે પણ ત્યાં કોઈ જળ નથી કે જે પ્યાસ બુઝાવે. બસ માનવીની પણ આવી જ પરિસ્થિતી છે.આભાસો અને ભ્રમણામાં જીવનભર દોડે છે પરંતુ તેની પ્યાસ બુઝાતી નથી. ગમે તેટલું ઉપાર્જન કરી લે એ બધું બે કોડીનુ. ભીતર એક અજંપો, એક ઉકળાટ દરેક મનુષ્યની અંદર સદા બનેલો રહે છે. પરંતુ રણમાં એક આશા છે પાણીની, પ્યાસ બુઝાવાની. અને એ આશા છે ભુગર્ભની સરસ્વતીને શોધી તેમાંથી અસલી જળ મેળવવાની. તો કવિ કહે છે,”રણ છે તો ક્યાંક નિશ્ચે હશે ગુપ્ત સરસતી,મૃગજળનો ઘૂઘવાટ હવે કેટલો વખત? ક્યાં સુધી મૃગજળની પાછળ દોટ લગાવશું? હવે તો જાગો. અંત ઘડી નજીક આવી ગઈ છે.

છે ખિન્ન સૂત્રધાર અને આંગળીયો છિન્ન છે

પૂતળીનો થનગનાટ હવે કેટલો વખત?

સુત્રધારનો અર્થ છે પરમાત્મા. જેમ કઠપુતળીના ખેલમાં દરેક પુતળીને પોતાની આંગળીઓ સાથે દોરી(સુત્ર)થી બાંધી કઠપુતળીનો ખેલ કરનાર નચાવે છે તેમ આ જગતનો જે ખેલ ચાલી રહ્યો છે તેનો સુત્રધાર પરમાત્મા છે. હવે તો તે પણ ખિન્ન છે. હવે તો તેના પણ આંગળા દુખવા માંડ્યા છે. ક્યાં સુધી હવે આ દેહરુપી કઠપુતળી થનગનાટ કરતી રહેશે?

કવિ પોતે અંતરયાત્રાના સાધક છે, લખે છે કે :

પંખી શીખી ગયું છે હવે ઇંડામાં ઉડ્ડયન,

આકાશ પણ અફાટ હવે કેટલો વખત?

હવે દેહના કોચલામાં રહીને જીવતાં થોડું થોડું હું શીખી ગયો છું. હવે તો ઈંડામાં રહીને પણ ક્યારેક ક્યારેક ઉડતાં આવડી ગયું છે. સામે અફાટ આકાશ છે તે પણ ટુંક સમયમાં ચાલ્યું જશે.

અંદરથી કોક બોલે સતત : ચેત મછંદર

રહેવાનાં રાજપાટ હવે કેટલો વખત?

“ભિતર અંતર આત્માનો અવાજ સતત સંભળાય છે અને વારંવાર ચેતવણી આપે છે.
ગોરખનાથના ગુરુ હતાં જેમનુ નામ હતુ મત્સેન્દ્રનાથ જે નો ઉલ્લેખ ગોરખનાથે મછંદર તરીકે તેમના પદોમાં કરેલ છે. ગોરખનાથ ભારતમાં થયેલ ગુરુઓમાં એકદમ અનુઠા હતા અને તેમને અનેક પ્રકારની સિધ્ધીઓ મેળવેલ. તેમની ગણત્રી ૮૪ સિધ્ધોમાં થતી. તેમની સિધ્ધીઓ મેળવવાની અનુઠી રીત રસમો અને ઉટપટાંગ પ્રયોગોને કારણે આપણે ત્યાં એક ઉક્તિ પ્રચલિત બની તે છે ગોરખધંધા.કાંઈ બખડજંતર કરો તેને આપણે ગોરખધંધા કહીએ છીએ.એવી જ બીજી ઉકતી પ્રચલીત બનેલ તે છે, “ચેત મછંદર ગોરખ આયા” .  જેનો ઉપયોગ તેમને તેમના પદોમાં કરેલ છે.
જેમકે गोरष कहैं सुणौं रे भौंदू, अंरड अँमीं कत सींचौ ।
ना कोई बारू , ना कोई बँदर, चेत मछँदर,
आप तरावो आप समँदर, चेत मछँदर
निरखे तु वो तो है निँदर, चेत मछँदर चेत !
धूनी धाखे है अँदर, चेत मछँदर
कामरूपिणी देखे दुनिया देखे रूप अपारा
सुपना जग लागे अति प्यारा चेत मछँदर !
सूने शिखर के आगे आगे शिखर आपनो,
छोड छटकते काल कँदर , चेत मछँदर !
साँस अरु उसाँस चला कर देखो आगे,
अहालक आया जगँदर, चेत मछँदर !
देख दीखावा, सब है, धूर की ढेरी,
ढलता सूरज, ढलता चँदा, चेत मछँदर !
चढो चाखडी, पवन पाँवडी,जय गिरनारी,
क्या है मेरु, क्या है मँदर, चेत मछँदर !
गोरख आया !
કવિએ અહીં આ ઉકતીનો બખુબી ઉપયોગ કર્યો છે.ભિતરનો અંતર આત્મા હવે વારંવાર ચેતવે છે કે જાગ હવે તો આ રાજપાઠ પણ કેટલાં દિવસ છે? સબ ઠાઠ પડા રહ જાયેગા જબ બાંધ ચલેગા બંઝારા.”

પિંજર, ખૂલી જા : ભાષા તું મ્હાલ મોકળે

શૂકપાઠ કડકડાટ હવે કેટલો વખત?

આખરી પંકતીઓ અદભુત છે. કવિ કહે છે, આમ આ પીજરામાં, બંધનોમાં ક્યાં સુધી પડ્યો રહીશ હવે તો પીંજરમાંથી બહાર નીકળ. હવે ખુલ્લા આકાશમાં ઉડવાની વેળા આવી ગઈ છે. હવે તારી ભાષા બોલ જે તારી ભીતર જન્મી છે. જે અસલી જ્ઞાન છે તેને તું મોકળા મને મહાલ. ક્યાં સુધી આ શાસ્ત્રોના, ગીતાના, કુરાન કે બાઈબલના વચનોને પોપટની માફક દોહરાવતો રહીશ? શાસ્ત્રોનુ જ્ઞાન ગમે તેટલું વહાલું લાગે પરંતુ તે તારું જ્ઞાન નથી, બીજાનુ છે અને બીજાનુ જ્ઞાન તારા માટે બે કોડીનુ છે. તું પોપટ (શુક)ની માફક તેને દોહરાવી કડકડાટ ગોખીશ કેટલો વખત?

મકરંદભાઈને સો સો સલામ. 

આપને શ્રી શરદભાઈ એ કરાવેલું આ સુંદર ભાવ દર્શન જરૂર ગમ્યું હશે જ .

મારી વિનતીને સ્વીકારી વિનોદ વિહાર માટે એમનો આ પ્રથમ પ્રેરક લેખ લખી મોકલવા માટે હું મિત્ર શ્રી શરદભાઈનો ખુબ જ આભારી છું. આશા રાખું છું કે આ રીતે કોઈવાર એમના બીજા લેખો પણ મોકલતા રહેશે. 

આ પોસ્ટ અંગેના આપના પ્રતિભાવ જરૂર જણાવશો.

વિનોદ પટેલ

શ્રી શરદભાઈ શાહ નો પરિચય

શરદ શાહ

“હું વિચારું છું કે હું દુખી ક્યારે થાઉં છું? શાને કારણે થાઉં છું?આનંદિત શાને કારણે થાઉં છું? હવે થાય છે કે મારા સુખ દુખનુ કારણ બહાર હોય તો હું તો પરવશ છું, ગુલામ છું. તો મારે મારા સ્વયંના સ્વામી બનવા શું કરવું? બહાર દુખ હોય અને છત્તાં ભિતર આનંદમાં કેમ રહેવું? બસ આજ કળા ગુરુ ચરણે બેસી શીખી રહ્યો છું.”

રીટાયર્મેન્ટ પછીનું શેષ જીવન અમારા ગુરુ જેમનું નામ સ્વામી બ્રહ્મવેદાંતજી છે અને જેમનો આશ્રમ માધોપુર(ઘેડ)માં છે ત્યાં રહી ગુજારવાનો નિર્ણય કરેલ છે. ૧૯૮૬માં સ્વામી બ્રહ્મવેદાંતના પરિચયમાં આવ્યો અને ત્યારથી જ તેમના આશ્રમમાં જતો આવતો રહ્યો છું.”

“આજે સમજાય છે કે આ ક્ષણમાં જીવતાં આવડૅ તે જ આધ્યાત્મિકતા છે. જે શિખી રહ્યો છું.”

–શરદ શાહ 

શ્રી શરદભાઈના આ શબ્દો શ્રી પી.કે.દાવડા ની મિત્રોનો પરિચય કરાવતી શ્રેણીના લેખ ” મળવા જેવા માણસ-શરદ શાહ  ” માંથી લીધા છે.

શ્રી શરદભાઈનો પૂરો પરિચય એમના જ શબ્દોમાં આ લેખની નીચેની લીંક પર ક્લિક કરીને વાંચી શકાશે.

મળવા જેવા માણસ …. શ્રી શરદ શાહ 

( 774 ) કલા ગુરુ રવિશંકર રાવળની ૧૨૩ મી જન્મ જયંતીએ સ્મરણાંજલિ

ઓગસ્ટની 1લી તારીખે આદરણીય કલાગુરુ રવિશંકર રાવળનો 123મો જન્મદિવસ હતો.તેના અનુસંધાનમાં એમના ઓરેગન ,યુ,એસ.એ. નિવાસી સુપુત્ર ૮૫ વર્ષીય મિત્ર ડો. કનકભાઈ રાવળે શ્રી.રજનીભાઈ વ્યાસ લિખીત અંજલી પત્ર મને મોકલેલ એને આજની પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત કરતાં આનંદ થાય છે .

Dr. Kanak Raval, Portland,Oreganઅગાઉ વિનોદ વિહારમાં ડો. કનક રાવળનો પરિચય અને એમના બે લેખો(1)What is Hinduism..અને.. (2)માણસાઈના દીવા પ્રગટ્યા(પ્રસંગ કથા)ને   પોસ્ટ નંબર ( 98) માં રજુ કરેલ હતા  એ વાંચશો.

કલાગુરુ ર.મ.રા. ની ૧૨૩મી જન્મ જયંતીએ એમને આ પોસ્ટ મારફતે  હાર્દિક સ્મરણાંજલિ પાઠવતાં વિનોદ વિહાર ગર્વ અનુભવે છે. 

વિનોદ પટેલ 

કળા ગુરુ 

કલા ગુરુ રવિશંકર રાવળની ૧૨૩ મી જન્મ જયંતીએ સ્મરણાંજલિ

 

Self portrait

​સામાન્ય પ્રજાજન રવિશંકર રાવળને માત્ર ચિત્રકાર તરીકે ઓળખે છે પરંતુ તે પર્યાપ્ત નથી. તેમનું શરીર દૂબળું-પાતળું અને નબળું હતું – નાજુક હતું. પરંતુ અંદરથી તેમનો આત્મા દૃઢ આત્મવિશ્વાસ ધરાવતો હતો.

મુંબઈમાં અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યા બાદ હવે શું કરવું તેની તે દ્વિધામાં પડ્યા. તેમણે વિચાર્યું કે જો ચિત્તમાં સળવળી રહેલા સ્વપ્નોને સાકાર કરવા હોય તો ગુજરાતની સંસ્કૃતિના કેન્દ્રસમુ અમદાવાદ જ યોગ્ય ગણાય. અમદાવાદના જાહેરજીવનના બે અગ્રણી સજ્જનો ડૉ. હરિપ્રસાદ દેસાઈ અને શ્રી હીરાલાલ પારેખના સહકાર અને હૂંફે 1919માંતેઓ અમદાવાદ આવીને સ્થિર થઈ ગયા.

અમદાવાદ આવ્યાના એક જ વર્ષમાં એમની પીંછી જેટલી જ એમની કલમ દ્વારા પણ અભિવ્યક્તિની શક્તિ તથાકલા-સંસ્કારના ક્ષેત્રમાં એમની સૂઝ-સમજ જોઈને ઉપરના બંને મિત્રોએ એમને શહેરની સાહિત્યસભા, વર્નાક્યુલર સોસાયટી વગેરે સંસ્થાઓમાં મોખરાનું કાર્ય કરતા કરી દીધા, અને ત્યાં બીજે જ વર્ષે, ઈ. 1920માં ભરાએલાગુજરાત સાહિત્ય પરિષદના છઠ્ઠા અધિવેશનના કલા પ્રદર્શનના આયોજનનું કામ એમને સોંપાયું, જે એમણે સફળતાપૂર્વક પાર પાડ્યું. એ પ્રદર્શન માત્ર ચિત્રકળાનું જ ન હતું, પરંતુ સાહિત્ય, અન્ય ચારુ કળાઓ આદિ જ્યાં જ્યાં ગુજરાતની સંસ્કાર-લક્ષ્મી વ્યાપી હતી તે સર્વક્ષેત્રસ્પર્શી ગુજરાત પ્રદર્શનહતું.

આ દરમિયાન વીસમી સદીના બંધ પડવાને કારણે ગુજરાતમાં કલાસંસ્કારના ક્ષેત્રે જાણે ખાલીપો લાગતો હતો. રાષ્ટ્રઘડતરના એક માધ્યમ તરીકે એ ક્ષેત્રનો કોઈને ખ્યાલ ન હતો. યુવાન વયે તેઓ અમદાવાદ આવીને સ્થિર થયા ત્યારથી તેમના ચિત્તમાં સળવળી રહેલાં સ્વપ્નો અને આદર્શો મૂર્તિમંત થાય તે માટે તેમણે કલા અને સાહિત્યનું એક નમૂનેદાર સામયિક પ્રગટ કરવાનો નિર્ધાર કર્યો –

૧૯૨૪નું વર્ષ રવિભાઈ માટે અને ગુજરાત માટે મહત્ત્વનું સાબિત થવાનું હતું. આ વર્ષના આરંભે તેમણે કુમારમાસિકનો આરંભ કર્યો. મર્યાદિત સાધનો અને સગવડ સાથે માસિક ચલાવવું ખૂબ મુશ્કેલ કાર્ય હતું. પણ આ પણ જાણે વિધિનો એક સંકેત હતો. જૂનાગઢની બહાઉદ્દીન કૉલેજના નિવૃત્ત થતા પ્રિન્સિપાલ સ્કોટ સાહેબનું તેમણે સરસ પોર્ટેઈટ દોરેલું. તે બદલ તેમને તે જમાનામાં ઘણી મોટી કહેવાય તેવી રકમ તેમને મળી હતી – જે તેમનેકુમારશરૂ કરવામાં કામ આવી. વળી એ જ નિમિત્તે પરિચય થયેલો તે બચુભાઈ રાવત જેવા હોનહાર સાથીદાર મળ્યા. રવિભાઈ અને બચુભાઈનો મેળાપ એ પણ એક સુખદ અકસ્માત હતો તે આપણે આગળ ઉપર જોઈશું.

ગુજરાતમાં કલાવિકાસ, કલાપ્રવૃત્તિમાં એક યુગનાં મંડાણ થયાં. માત્ર કલા જ નહિ, પણ શિષ્ટ સાહિત્યનું પણ તે પ્રહરી બન્યું. સર્જનાત્મક સાહિત્ય, માહિતીપ્રદ સાહિત્ય, ચિત્રો, તસવીરો સાથે ઉત્તમ કલા-આયોજન કરી કુમારેજે ગજું કાઢ્યું તે ગુજરાતી ભાષાના સામયિક પ્રકાશન ક્ષેત્રે જ નહિ, પણ અન્ય ભારતીય ભાષાઓમાં પણ એક સીમાસ્તંભરૂપ બની ગયું. ગુજરાતના હજારો યુવાનો માટે કુમારપ્રેરણાસ્રોત બની રહ્યું. રવિભાઈએ અનેક પ્રવાસો કર્યા છે. જ્યાં જ્યાં ગયા ત્યાં એમની પેન્સિલ સ્કેચબુક પર સદા ફરતી રહી છે. નાની મોટી ઘટનાઓ એમના ચિત્તમાં કંડારાઈ જતી હતી.

રવિભાઈ માત્ર ચિત્રકાર ન હતા. સારસ્વત પણ હતા. ચિત્રકળા અને લેખન પર એમનો એક સરખો કાબૂ હતો. તેમની ભાષા પ્રાસાદિક હતી. સામાન્યજ્ઞાનના વિષયોમાં એમને રસ હતો. એટલે તેમણે કુમારને માત્ર ચિત્રકળા પૂરતું મર્યાદિત ન રાખતાં કવિતા અને સાહિત્યની અભિવ્યક્તિનું માધ્યમ બનાવ્યું. એટલું જ નહિ પણ કુમારમાં વિજ્ઞાન અને સામાન્યજ્ઞાનના સાહિત્યનો પણ સમાવેશ થતો રહ્યો એટલે તેનો વાચક-ચાહક વર્ગ વ્યાપક થવા લાગ્યો.

કુમારેગુજરાતના સાહિત્ય-કલાના રસજ્ઞો પર ઘેલું લગાડ્યું. સચિત્રતા તેની આગવી ઓળખ હતી. ગુજરાતના લેખકો કે કલારસિકો જ નહિ પણ રસ ધરાવતાં અનેક યુવાનોને માટેકુમારપ્રેરણારૂપ બન્યું. તમને ગુજરાતમાં એવા હજારો લોકો મળશે કે જે કહેશે કે હા, અમને કુમારેઘડ્યા છે. અમે કુમારના ઋણી છીએ.આ કાંઈ નાની સૂની વાત નથી. રવિભાઈના વ્યક્તિત્વ તેમજ તેમણે કુમારને જે ઉચ્ચ કોટિએ મૂકી આપ્યું હતું તેને કારણે તેમને અનેક નીવડેલા સાહિત્યકારોનો સહકાર પ્રાપ્ત થયો. અને કુમારગુજરાતી ભાષાનું એક આદર્શ માસિક બની રહ્યું.કુમારના ગુજરાતની પ્રજા પર ખૂબ ઉપકાર છે.

૧૯૩૭માં કરાંચીમાં સાહિત્ય પરિષદના અધિવેશનના કલાવિભાગના પ્રમુખ તરીકે તેમની વરણી થઈ હતી. આવખતે તેમનું અધ્યક્ષીય વ્યાખ્યાન સ્મરણીય છે. આ જ અરસામાં કુમારમાંના કલાવિષયક લેખો અને અજંતાની કલાયાત્રાના ફલસ્વરૂપ અજંતાના કલામંડપોનું પ્રકાશન એમની સુરેખ કલમ અને પીંછીની કીર્તિદા બન્યાં હતાં. સર્જનાત્મક ચિત્રો ઉપરાંત પોર્ટેઈટમાં તો તેમની અનોખી સિદ્ધિ હતી. પુસ્તકો માટે પણ તેમણે અનેક લાઈન ડ્રોઇંગ કર્યાં છે. મુનશી જેવા એમના પ્રિય લેખકનીપાત્રસૃષ્ટિની માળા એમનું મૂલ્યવાન સર્જન છે. 

સાભાર સ્વિકાર : લેખક રજની વ્યાસ ,”નવગુજરાત સમય” જુલાઈ 22,2015 

Kalaguru Ravishankar Raval 

Kalaguru Ravishankar Raval
Kalaguru Ravishankar Raval

Visit my father Kalaguru Ravishankar Raval’s web site:— Dr. Kanak Raval                    http://ravishankarmraval.org/

 ” મારા હ્રદયમાં મંત્ર રુપે ગુજરાત હતું.તે આજે
                           સજીવ રૂપે પોતાના હૃદયમાં મને સમાવે છે.”

                              ” Love LOVE and hate HATE “

-સ્વ.રવિશંકર રાવળ 

કલાગુરુ રવિશંકર રાવળ વિષે વિસ્તૃત પરિચય શ્રી સુરેશ જાનીએ એમના બ્લોગ ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય માં કરાવ્યો છે એને નીચેના ચિત્ર ઉપર ક્લિક કરીને વાંચો.

Late Ravishankar M.Raval

 

( 773 ) અનામત અને એ અંગે કેટલાંક પ્રાસંગિક હાઈકુ

આજે દેશમાં અનામતના  લાભો મેળવવા માટે પછાત ગણાવા માટેની પડાપડી થઇ રહી છે.બધાંને અનામત જોઈએ છે. આજકાલ પાટીદારો-પટેલો પણ એ મેળવવા માટે આંદોલન ચલાવી રહ્યા છે, મોટી સભાઓ ગજાવી સંખ્યા બળનો પરચો બતાવી રહ્યા છે.બ્રાહ્મણો અને જૈનો પણ એ પગલે જવા માગે છે.

દુનિયામાં ફક્ત ભારત જ એક એવો દેશ હશે જ્યાં લોકોને પછાત રહેવામાં સુખ જણાય છે. રાજકારણીયોની ચુંટણીમાં મત મેળવવા માટેની એક રાજરમત જેવી આ અનામત પ્રથાએ દેશમાં ખોટું ઝેર ફેલાવ્યું છે.દેશ રૂપી સાપે છછુંદર ગળ્યું છે એ ગળાતું એ નથી અને મુકાતું એ નથી . અનામતના આ વણ જોઈતા બખંડ જંતર એ દેશને વેર વિખેર કરી દીધો છે.

દેશમાંથી આ અનામત પ્રથા જેમ બને એમ જલ્દી દુર થવી જ જોઈએ. શિક્ષણ ક્ષેત્રે કે બીજે જે યોગ્ય હોય ,બૌધિક રીતે સમર્થ હોય એને જ ગુણવત્તા પ્રમાણે જ લાભ અપાવો જોઈએ પછી એ કોઈ પણ જાતિનો કેમ ન હોય ! બહુ જ સીધું સાદું આ ગણિત છે એ આ એકવીસમી સદીમાં પણ આટલાં બધાં વર્ષો બાદ પણ દેશના વહીવટદારોને  સમજાતું નથી એ દેશ માટેની એક કમનશીબી છે.

અનામત વિષેના આવા મનોમંથનો – વિચારોમાંથી પ્રેરિત કેટલીક પ્રાસંગિક હાઈકુ રચનાઓ અત્રે પ્રસ્તુત છે.

Reservation cartoon

અનામત અંગે કેટલાંક પ્રાસંગિક હાઈકુ

ભારતમાં જ

પછાત રહેવું એ

આશીર્વાદ છે !

========

અનામતનું

પૂછડું પકડાયું 

છૂટતું નથી !

========

પટેલો અને

બ્રાહ્મણો ઈચ્છે હવે

અનામતને !

=========

દેશમાંથી આ  

અનામતનું ભૂત

ક્યારે ભાગશે ?

========

મન કી બાત 

નેતાની સૌ સાંભળે    

પ્રજાની કોણ ?

વિનોદ પટેલ. ૮-૨૫-૨૦૧૫ 

( 772 ) What Is Cholesterol ?- with pictures/ Bypass your Bypass Surgery”

My Dear Friends,

“Knowledge is the only treasure that increases on sharing”

Most of the cholesterol in the blood is carried by proteins called low density lipoproteins or LDL. This is known as the bad cholesterol because it combines with other substances to clog the arteries. A diet high in saturated fats and trans fats tends to raise the level of LDL cholesterol. For most people, an LDL score below 100 is healthy, but people with heart disease may need to aim even lower.
Click here to join nidokidos
 
“Good” Cholesterol
Up to a third of blood cholesterol is carried by high-density lipoproteins or HDL. This is called good cholesterol because it helps remove bad cholesterol, preventing it from building up inside the arteries. The higher the level of HDL cholesterol, the better. People with too little are more likely to develop heart disease. Eating healthy fats, such as olive oil, may help boost HDL cholesterol.
Click here to join nidokidos
 
Triglycerides
The body converts excess calories, sugar, and alcohol into triglycerides, a type of fat that is carried in the blood and stored in fat cells throughout the body. People who are overweight, inactive, smokers, or heavy drinkers tend to have high triglycerides, as do those who eat a very high-carb diet. A triglycerides score of 150 or higher puts you at risk for metabolic syndrome, which is linked to heart disease and diabetes.
Click here to join nidokidos
 
Total Cholesterol
Total cholesterol measures the combination of LDL, HDL, and VLDL (very low density lipoprotein) in your bloodstream. VLDL is a precursor of LDL, the bad cholesterol. A total cholesterol score of under 200 is considered healthy in most cases. People who score in the “high” range have an increased risk of developing heart disease compared to those who score below 200.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Ratio
To calculate your cholesterol ratio, divide your total cholesterol by your HDL cholesterol. For example, a total score of 200 divided by an HDL score of 50 equals a cholesterol ratio of 4 to 1. Doctors recommend maintaining a ratio of 4 to 1 or lower. The smaller the ratio, the better. While this figure is useful in estimating heart disease risk, it’s not as important in guiding treatment. Doctors look at total cholesterol, HDL cholesterol, and LDL cholesterol to determine treatment.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol in Food
Cholesterol-rich foods, like eggs, shrimp, and lobster are no longer completely forbidden. Research shows that the cholesterol we eat has only a small effect on blood cholesterol levels for most people. A few people are “responders,” whose blood levels spike up after eating eggs. But for most, saturated fat and trans fats are bigger concerns. Daily cholesterol limits are 300 mg for healthy people and 200 mg for those at higher risk. One egg has 186 mg of cholesterol.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol and Family History
Cholesterol comes from two sources — the body and food — and either one can contribute to high cholesterol. Some people inherit genes that trigger too much cholesterol production. For others, diet is the main culprit. Saturated fat and cholesterol occur in animal-based foods, including meat, eggs, and dairy products made with milk. In many cases, high cholesterol stems from a combination of diet and genetics.
Click here to join nidokidos
 
What Boosts Your Risk?
Several factors can make you more likely to develop high cholesterol:
A diet high in saturated fats and cholesterol
A family history of high cholesterol
Being overweight or obese
Getting older
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol and Gender
Until menopause, women typically have lower total cholesterol levels than men of the same age. They also have higher levels of HDL cholesterol, the good kind. One reason is estrogen: The female sex hormone raises the level of HDL cholesterol. Estrogen production peaks during the childbearing years and drops off during menopause. After age 55, a woman’s risk of developing high cholesterol begins to climb.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol and Children
There’s evidence that cholesterol can begin clogging the arteries during childhood, leading to atherosclerosis and heart disease later in life. The American Heart Association recommends kids and teenagers with high cholesterol take steps to bring it down. Ideally, total cholesterol should be below 170 in people ages 2 to 19.
Click here to join nidokidos
 
Why High Cholesterol Matters
High cholesterol is one of the major risk factors for coronary artery disease, heart attacks, and strokes. It also appears to boost the risk of Alzheimer’s disease. As we saw earlier, high cholesterol leads to a buildup of plaque that narrows the arteries. This is dangerous because it can restrict blood flow. If the blood supply to a part of the heart or brain is completely cut off, the result is a heart attack or stroke.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Buster: Eat More Fiber
Diet changes offer a powerful way to fight high cholesterol. If you’ve ever wondered why some cereals claim to be heart-healthy, it’s the fiber. The soluble fiber found in many foods helps reduce LDL, the bad cholesterol. Good sources of soluble fiber include whole-grain breads and cereals, oatmeal, fruits, dried fruits, vegetables, and legumes such as kidney beans.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Buster: Know Your Fats
No more than 35% of your daily calories should come from fat. But not all fats are equal. Saturated fats — from animal products and tropical oils — raise LDL cholesterol. Trans fats carry a double-whammy, boosting bad cholesterol, while lowering the good kind. These two bad fats are found in many baked goods, fried foods (doughnuts, french fries, chips), stick margarine, and cookies. Unsaturated fats may lower LDL when combined with other healthy diet changes. They’re found in avocados, olive oil, and peanut oil.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Buster: Smart Protein
Meat and full-fat milk offer plenty of protein, but they are also major sources of cholesterol. You may be able to reduce LDL cholesterol by switching to soy protein, such as tofu, at some meals. Fish is another great choice. It’s rich in omega-3 fatty acids, which can improve cholesterol levels. The American Heart Association recommends eating fish at least twice a week.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Buster: Low-Carb Diet
There’s growing evidence that low-carb diets may be better than low-fat diets for improving cholesterol levels. In a two-year study funded by the National Institutes of Health, people who followed a low-carb plan had significantly better HDL (good cholesterol) levels than those who followed a low-fat plan.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Buster: Lose Weight
If you’re overweight, talk to your doctor about beginning a weight loss program. Losing weight can help you reduce your levels of triglycerides, LDL, and total cholesterol. Shedding even a few pounds can also boost your good cholesterol level — it tends to go up 1 point for every 6 pounds you lose.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Buster: Quit Smoking
Giving up tobacco is tough, but here’s one more reason to try. When you stop smoking, your good cholesterol is likely to improve by as much as 10%. You may be more successful if you combine several smoking cessation strategies. Talk to your doctor about which options are best for you.
Click here to join nidokidos
 
Cholesterol Buster: Exercise
If you’re healthy but not very active, starting an aerobic exercise program could increase your good cholesterol by 5% in the first two months. Regular exercise also lowers bad cholesterol. Choose an activity that boosts your heart rate, such as running, swimming, or walking briskly, and aim for at least 30 minutes on most days of the week. It doesn’t have to be 30 continuous minutes; two 15-minute walks works just as well.
Click here to join nidokidos
 
Treatment: Medications
If high cholesterol runs in your family, diet and exercise may not be enough to get your numbers where you want them. In that case, medication can give your cholesterol levels an extra nudge. Statins are usually the first choice. They block the production of cholesterol in the liver. Other options include cholesterol absorption inhibitors, bile acid resins, and fibrates. Your doctor may recommend a combination of these medications.
Click here to join nidokidos
 
Treatment: Supplements
Certain dietary supplements may also improve cholesterol levels. These include flaxseed oil, fish oil, and plant sterols, such as beta-sitosterol. Prescription niacin, a b-complex vitamin, has been found to raise good cholesterol while reducing bad cholesterol. Niacin found in ordinary supplements should not be used to lower cholesterol.
Click here to join nidokidos
 
Herbal Remedies
Some studies suggest garlic can knock a few percentage points off total cholesterol. But garlic pills can have side effects and may interact with medications. Other herbs that may reduce cholesterol include:
Fenugreek seeds
Artichoke leaf extract
Yarrow
Holy basil
Click here to join nidokidos
 
How Low Should You Go?
Many people are able to lower cholesterol levels through a combination of medication and lifestyle changes. But how low is low enough? For people with diabetes or a high risk of developing heart disease, an LDL score of less than 100 is desirable. If you already have heart disease or coronary artery disease, some doctors recommend reducing LDL to 70 or lower.
Click here to join nidokidos
 
Can the Damage Be Undone?
It takes years for high cholesterol to clog the arteries with plaque. But there is evidence that atherosclerosis can be reversed, at least to some degree. Dean Ornish, MD, has published several studies showing that a low-fat vegetarian diet, stress management, and moderate exercise can chip away at the build-up inside the coronary arteries. Other research supports the idea that big drops in cholesterol can somewhat help open clogged arteries.
Click here to join nidokidos
 
 Source – http://slideplayer.com/slide/2541158/ 

========================================

 
 
 
 

by Dr Syed Zair Hussain Rizvi

( 771 ) પ્રતિલિપિ.કોમ એ શરુ કર્યું વાર્તાઓનું ઈ-મેગેઝિન- ‘સંકેત’

પ્રતિલિપિ.કોમએ માતૃભાષાના લેખકોને તેમના વાચકો સાથે જોડતું એક ઓન લાઈન સેલ્ફ પબ્લીશીંગ પ્લેટફોર્મ છે.

એમાં હાલ ગુજરાતી /હિન્દી / તમિલ એમ ત્રણ ભાષાઓનું સાહિત્ય તમે માણી શકો છો.ટૂંક સમયમાં જ તેમાં મરાઠી ભાષાનું સાહિત્ય પણ વાંચવા માટે ઉપલભ્ધ બનશે. આમ તમામ ભારતીય ભાષાઓના સાહિત્યને એક મંચ ઉપર લાવવાનું કામ પ્રતિલિપિએ હાથ પર લઇને સુંદર સાહિત્ય સેવા બજાવી છે એ બદલ એને અભિનંદન ઘટે છે.

સાહિત્યિક પ્રવૃતિઓમાં અગ્રેસર એવાં લેખિકા નિમિષા દલાલ થોડા સમયથી પ્રતિલિપિ ટીમમાં ગુજરાતી વિભાગ સંભાળે છે.ગુજરાતી સાહિત્યને વિશાળ ફલક પર પહોચાડવા માટે પ્રતિલિપિ.કોમના મંચ ઉપરથી ઓગસ્ટ ૨૦૧૫ થી ” સંકેત ” એ નામે વાર્તાઓનું નવું ઈ- મેગેઝીન લોન્ચ કરવામાં આવ્યું છે . આ વાર્તા મેગેઝિનનાં સંપાદિકા તરીકે શ્રીમતી નિમિષા દલાલ રહેશે.

વાર્તા માસિક- સંકેત , પ્રથમ અંક : ૧ : ઓગસ્ટ ૨૦૧૫ નું મુખ પૃષ્ઠ 

sanket magazin

સંપાદિકા : નિમિષા દલાલ ગુજરાતી વિભાગ ,પ્રતિલિપિ.કોમ

આ પ્રથમ અંકના લેખક/લેખિકાઓ

સ્મિતા શાહ, રેખા શુક્લ, રશ્મિ જાગીરદાર, સરયૂ પરીખ, કલ્પના રઘુ, ખુશાલી દવે, જય ગજ્જર, વિનોદ પટેલ, સેજલ પોંડા, સુરેશ જાની, ગુણવંત વૈદ્ય, ડો.કે.કે.દેસાઈ, રવિ યાદવ, અનસૂયા દેસાઈ, કામિની મહેતા, ભજમન નાણાવટી, સપના વિજાપુરા, વિજય શાહ, બકુલેશ દેસાઈ, વલીભાઈ મુસા, નટવર મહેતા, રોહિત કાપડિયા, કલ્પના ચૌધરી, મીનાક્ષી વખારિયા, પ્રવીણકાંત શાસ્ત્રી.
ભગવતીકુમાર શર્મા, રવીન્દ્ર પારેખ, નિમિષા દલાલ.

સંકેત વાર્તા માસિકના ઓગસ્ટ ૨૦૧૫ના આ પ્રથમ અંકની વાર્તાઓ વાંચવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો.

http://www.pratilipi.com/team-pratilipi/sanket

 

આ વાર્તા મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત મારી વાર્તા વાંચવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો.  

સાચો પ્રેમ કદી ઘરડો થતો નથી …. વાર્તા ….વિનોદ પટેલ 

પ્રતિલિપિ .કોમના મંચ પરથી પ્રકાશિત મારું ઈ-પુસ્તક “કુસુમાંજલિ “, કાવ્યો, વાર્તાઓ , ચિંતન લેખો વી. સાહિત્ય વાંચવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરો.

http://www.pratilipi.com/vinod-patel

 સંપર્ક –

 નિમિષા દલાલ

ફોન નંબર   ૯૯૨૫૬ ૨૪૪૬૦

ટીમ પ્રતિલિપિ 

પ્રતિલિપિમાં ગુજરાતી ભાષાનો વિભાગ સંભાળતાં બે ઉત્સાહી પ્રતિનિધિઓ  

nimisha- modi

નિમિષા દલાલ અને સહૃદયી મોદી 

( 770 ) મારો લાલિયો કુતરો …… લેખક- શ્રી નવીન બેન્કર

હાલ હ્યુસ્ટન નિવાસી મારા મિત્ર શ્રી નવીન બેન્કર મૂળ અમદાવાદના વતની છે અને એમના આ જન્મ સ્થળને એ દિલો જાનથી ચાહે છે.

અમદાવાદમાં ૬૦ વર્ષ પહેલાં વિતાવેલા એમના બાળપણની વાતો અને એમની પોળના એમને પ્રિય લાલિયા કુતરાની વાતો એમની રસિક શૈલીમાં રજુ કરતો એક સરસ લેખ મોકલ્યો છે. એક હાસ્ય લેખના સ્વરૂપનો આ લેખ મને ગમ્યો એટલે એમના આભાર સાથે આજની પોસ્ટમાં વાચકો માટે પ્રસ્તુત કરતાં આનંદ થાય છે.

અગાઉ વિનોદ વિહારમાં એમનાં અમદાવાદ નાં ભૂતકાળનાં સ્મરણો વિશેના આવા લેખો પ્રસિદ્ધ થયા છે.

જેના ઉપરથી શ્રી બેન્કરને આ લેખ લખવાની પ્રેરણા થઇ એ શ્રી પી.કે. દાવડા નો લેખ ” અમેરિકામાં પાળેલા કુતરા” ને પણ એમના આ લેખમાં લેખના એક ભાગ તરીકે મુક્યો છે. આ લેખ માં શ્રી દાવડાજીએ અમેરિકામાં કુતરાઓને કુટુંબના એક સભ્ય જેવું જ જે સન્માન આપવામાં આવે છે એની સુંદર માહિતી આપી છે એ પણ તમને વાંચવી ગમશે.

શ્રી .પી.કે.દાવડા એ જ એમની જાણીતી મળવા જેવા માણસની પરિચય શ્રેણીમાં શ્રી નવીન બેન્કરનો કરાવેલ પરિચય અહીં વાચો.

વિનોદ પટેલ 

Dog in pole

મારો લાલિયો કુતરો …… લેખક- શ્રી નવીન બેન્કર

Navin Banker

Navin Banker

આ વાત અમદાવાદની અને મારા બાળપણની છે. માણેકચોકમાં , સાંકડીશેરીમાં અમે ભાડાના ઘરમાં, મેડા પર રહેતા ત્યારે, મારી ઉંમર પંદરેક વર્ષની હતી. અમારી ખડકી ના નાકે, ચાર-પાંચ કુતરા તો હોય જ. બે ગાયો પણ રસ્તાની વચ્ચે બેઠેલી હોય. અમને ગાયોના શીંગડાની બહુ બીક લાગે. ખડકીમાં ૪૫ ડીગ્રીના કોર્નર પર વીજળીની બત્તીનો એક મ્યુનિસિપલ થાંભલો ,જેનું અજવાળુ, ખડકીના નાકા પર ન પડે. રાત્રે તો ખડકીમાં પ્રવેશતાં, ધ્યાન રાખવું પડે કે વચ્ચે ગાયબાય તો બેઠી નથી ને ? ક્યારેક કુતરા પણ બેઠેલા હોય ! પણ કુતરાઓનું તો એટલું સારૂ કે માણસને ખડકીમાં આવતો જુએ કે તરત ભસીને પોતાની હાજરી જાહેર કરી દે. પણ…ખડકીના રહેવાસીઓને કુતરા ઓળખી ગયેલા. કોઇને ય ક્યારેય કોઇ કુતરુ કરડ્યું હોય એવું મને યાદ નથી.

સામાન્ય રીતે કુતરા લાલ, કાળા અને ધોળા રંગના. અમારા ઘરમાં, મારા દાદીમા સવારે નવ વાગ્યે ઘરના ૧૧ માણસ માટે રોટલી વણવા બેસે અને પહેલી રોટલી ગાય-કુતરા માટે જુદી રાખે. મોટે ભાગે મને જ કહે કે –‘નવીનીયા, જા..પહેલાં ગાય કુતરાની રોટલી નાંખી આવ. પછી ખાવા બેસ.’ જો મને એ દિવસે ગાય કે કુતરુ જોવા ન મળે તો ખડકીના નાકે, હેમુબેનની ઓટલી પર રોટલી મૂકી દઉં અને પછી જમવા બેસી જઉં.

હેમુબેન ની ઓટલી અને હાંકુમાનો ઓટલો – મને આજે ય યાદ છે. હાંકુમા એટલે સંતોકબેન. પણ અમે ક્યારેય એમના એ નામને જાણતા જ ન હોતા. હેમુબેન એક ડોસાને ,નવા નવા પરણીને આવેલા ત્યારે મારી ઉંમરના કિશોરોને એ ખુબ રૂપાળા લાગતા હતા. પછી જેમ જેમ અમે વધુ ને વધુ જુવાન થતા ગયા એમ એમ હેમુબેન ઘરડા થતા ગયા. છેવટે છેવટે તો એમના દાંત પણ પડી ગયેલા અને સા..વ.. ડોશી બની ગયેલા મેં જોયા હતા.

કિશોર વયના મારા દોસ્તદારોમાં, અનિલ, ગુણવંત, દ્ત્તુ, રાજુ, ગિરીશ, મુરલીધર ( મોરલી), પ્રબોધ, સુરેન્દ્ર, પ્રવિણ, દેવલો ((દેવેન્દ્ર), કાનુ મને યાદ છે. આ મિત્રો સાથેની યે યાદો છે. પણ આજે તો મારે મારા લાલિયા કુતરાની વાત કરવી છે.

લાલિયો અમારા ઓટલા પર પુંછ્ડી દબાવીને બેઠેલો હોય. મને જોઇને પુંછડી પટપટાવે, મારા પગ ચાટે. મારી પાછળ પાછળ આવે. કોઇની સાથે ઝઘડો થાય અને મારામારીમાં મારે માર ખાવાનો વખત આવે ત્યારે હું એ દુશ્મન ( આમ તો એ મિત્ર જ હોય) પાછળ લાલિયાને છોડી દઉં. એટલે પેલો ભાગી જાય. લાલિયો કરડતો નહીં. અસ્સલ હિન્દુસ્તાની હતો એ. કોઇ આતંકવાદી ગમે તેટલા હુમલા કરે કે માથા વાઢી જાય પણ એ માત્ર ભસતા જ શીખેલો. ઘણી વાર તો હું એને પોળને નાકે આવેલી કન્યાશાળાની બારીઓના ઓટલા પર બાજુમાં બેસાડીને પંપાળતો. મને એની આંખોમાં સ્નેહ દેખાતો. લાલિયાને નાંખેલો રોટલો બીજો બળવાન કુતરો ઝુંટવી જાય તો હું એને માટે બીજો રોટલો કે રોટલી લઈ આવીને ખવડાવતો.

એક દિવસ, મ્યુનિસિપાલિટીની ગાડી આવીને કુતરા પકડી ગઈ એમાં મારો લાલિયો પણ ઝડપાઈ ગયો. આમે ય એ અહિંસક જ હતો ને ! અને…અહિંસકોને હંમેશાં માર જ ખાવાનો હોય છે. મને મહાત્મા ગાંધીજીની અહિંસામાં જરા ય વિશ્વાસ નથી, હું એમાં માનતો પણ નથી. નાનો હતો ત્યારથી હું આક્રમક રહ્યો છું. હું કોઇની સાથે લડતો હઉં તો મારા લલિતાપવાર જેવા દાદીમા પંખો લઈને દોડતા આવીને મારૂં ઉપરાણું લે અને મારી સાથે લડવાવાળા અને એની માને પણ ઝાટકી નાંખતા.

આજે પણ હું મારા આક્રમક સ્વભાવને બરાબર ઓળખું છું એટલે કોઇ જ સંસ્થામાં કમિટી કે કોઇ પદ પર ઉભો રહેતો નથી. મને કોઇ સહેલાઈથી ઉશ્કેરી શકે છે. અને હું આક્રમક બની જાઉં એવો મને ડર રહે છે. મારામાં સહનશીલતા અને ધીરજના ગુણો નથી. મારામાં મતાંતરક્ષમાનો ગુણ પણ નથી.

હું આડીવાતે ઉતરી ગયો…હમણાં એક સિનિયર સિટીઝન ડોશીમાને રાઇડ આપીને તેમને ઘેર ઉતારવા ગયો ત્યારે એમના ઘરમાં ડાઘિયા જેવા કુતરાને જોઇને મને ડર લાગી ગયેલો. કારણકે અત્યારે હવે આ ઉંમરે હું દોડીને ભાગી જઈ શકતો નથી. મારી નાની બહેન સંગીતા ધારિઆ ને ઘેર પણ એક ‘એમા’ નામની શ્વાન છે. ઘરના સભ્યની જેમ જ એને રાખે છે. . મારી પત્નીને કુતરા નથી ગમતા. કોઇના ઘેર કુતરો હોય કે બિલાડી હોય તો એમના સોફા પર બેસતાં યે એને સુગ ચડે છે.

હમણાં શ્રી. પી કે. દાવડા સાહેબનો એક લેખ વાંચ્યો, જે તેમના સૌજન્યથી આ સાથે નીચે કોપી-પેસ્ટ કરીને મૂકું છું.

અમેરિકામાં પાળેલા કુતરા

અમેરિકામાં ૨૦૧૧ માં એક સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું કે અમેરિકામાં બેતૃતિયાંસ ઘરોમાં કોઈને કોઈ પાળેલું પ્રાણી છે, અને આમાં સૌથી વધારે સંખ્યા કુતરાઓની છે. આજે જ્યારે માણસ એક બીજા પ્રત્યે વિશ્વાસ ગુમાવતો જાય છે ત્યારે પ્રાણીઓની વફાદારી માણસ કરતાં બે વેંત ઉંચેરી મનાય છે.

અમેરિકામાં પાળેલા કુતરા ઘરના એક સભ્યના જેટલો હક ભોગવે છે. ૯૦ % અમેરિકનોએ આ વાતનું સમર્થન કર્યું છે. સર્વેમાં એ પણ જાણવા મળ્યું કે અમેરિકાની ૪૦ % ગૃહીણીઓ માને છે કે એમના પતિ અને એમના સંતાનો કરતાં એમનું કુતરૂં એમને થોડો વધારે પ્રેમ કરે છે.

અહીં અમેરિકનો કુતરા પાછળ સમય અને ધન બન્નેનો દિલ ખોલીને ખર્ચ કરે છે. પોતે કામે ગયા હોય ત્યારે કુતરાને Day Care માં મૂકી જાય છે, જેથી એની ખાવા-પીવાની અને અન્ય સગવડ સચવાય. કુતરાઓ માટે ખાસ Clinics અને Hospitals ની બધે જ સગવડો છે. મારા એક મિત્ર પશુઓના ડૉકટર છે, અને એમની માલિકીની સાત પશુ હોસ્પિટલ છે. એ ધંધામાંથી એ એટલું કમાયા છે કે એમની માલિકીની Real Estate માં ૧૨૦૦ ભાડુત છે, અને એમની સંપત્તિ કરોડો ડોલરની છે.

અમેરિકનો પોતાની Wallet માં પોતાના સંતાનોના ફોટા રાખે છે, અને સાથે પોતાના કુતરાનો પણ ફોટા રાખે છે. કુતરૂં મરી જાય તો તેઓ અતિ ગમગીન થઈ જાય છે, અને શોક પાળે છે. અહીં કુતરાં માટે અલગ કબ્રસ્તાનો છે, અને એની ઉપર મોંઘા મોંઘા Tomb Stone મૂકવામાં આવે છે. ખોવાયલા કુતરાને શોધવા માટે ઈનામની જાહેરાતો આપવામાં આવે છે. ગ્રીટીંગકાર્ડ બનાવનારી હોલમાર્ક કંપનીના કુતરાઓને શુભેચ્છા આપતા કાર્ડસ મોટા પ્રમાણમાં વેચાય છે.

અમેરિકામાં પાળેલા કુતરાઓનું મહત્વ એટલું વધી ગયું છે કે Genetech નામની જગ પ્રસિધ્ધ બાયોટેક કંપનીએ તો કામપર, કુતરા સાથે લાવવાની છૂટ આપી છે, અને એમની સારસંભાળ લેવા વ્યવસ્થા કરી છે. સ્ટોરોમાં કુતરાઓના વપરાશની નવી નવી વસ્તુઓ અને કુતરાઓ માટેનો ખોરાક મોટા પ્રમાણમાં વેચાય છે.

આ કુતારાઓ બધી જાતના હોય છે. નાના નાના અનેક જાતના સુંદર ગલુડિયાં અને મોટા વાઘ જેવા કુતરા. હું તો જોઈને છક થઈ ગયો કે આ કુતરાઓ કેટલા બધા ટ્રેઈન્ડ છે. માલિકની અંગ્રેજીમા બોલાયલી બધી વાતો સમજે છે.એક ઉદાહરણ આપું. એક નાનું ગલુડિયું મને જોઈને ભસ્યું. એની માલકણે કુતરાને કહ્યું, “બેડ બોય. ગો એન્ડએપોલોજાઇસ”. કુતરૂં મારી પાસે આવીને ચુપચાપ ઊભું રહ્યું. મેં કહ્યું, “ઈટ્સ ઓ.કે.” ત્યારે જ એ પાછું ગયું. આવા તો અનેક અનુભવો મને થયા છે. હવે મને પણ આ શિસ્ત બધ્ધ કુતરા ગમવા લાગ્યા છે. જ્યારે પણ હું કોઈ કુતરા સામે પ્રેમથી જોઉં છું, ત્યારે એમના માલિક મારી સામે હસીને આભાર વ્યક્ત કરે છે. જ્યારે પણ હું કુતરાના વખાણ કરૂં છું ત્યારે કુતરા કરતાં એના માલિક વધારે રાજી થાય છે!! માલિકો તો એ બધું સમજતો હોય એવી રીતે એની સાથે વાતચીત કરે છે. જો ન માને તો એને ઠપકામાં માત્ર Bad boy કે Bad girl એટલું જ કહે છે.

માલિકો પોતાના કુતરાને અબાધિત પ્રેમ કરે છે. બદલામાં કુતરાઓ પણ એમના માલિકને ખરા દિલથી પ્રેમ કરે છે.માલિકની ગંધથી પણ એ પરિચિત હોય છે. આખો દિવસ ઘરમા પુરાયેલા હોવા છતાં, માલિકની ગાડી ઘરના ગેરેજપાસે આવે તો એમને તરત ખબર પડી જાય છે, અને ભસીને એમને આવકાર આપે છે. ઘર ખુલતાં જ માલિકને વળગી પડે છે. અમેરિકામાં બાળકો મોટા થાય ત્યારે પોતાનું અલગ ઘર વસાવવા માબાપને છોડી જતા રહે છે ત્યારે માબાપની એકલતા ટાળવામાં પાળેલા કુતરા મોટો ભાગ ભજવે છે.

(પી કે. દાવડા )

આજે મને મારો એ લાલિયો યાદ આવી ગયો -આ લેખ વાંચતાં.

મને કુતરાઓને પકડીને લઈ જતી ગાડીઓ અને સાણસાથી પકડેલા કુતરાઓને જોઇને હંમેશાં દુઃખ થાય છે.

ડંડા મારી મારીને પોલીસવાનમાં ધકેલી દેવાતા માણસોને જોઇને પણ મને પોલીસો પર ઘૃણા થાય છે. ( મને ત્રણ વખત ‘પોલીસ- બૃટાલિટી’ ના અનુભવ થયેલા છે.)આ વાતો તો સાઇઠ વર્ષ પહેલાંની છે.

આજે ય જ્યારે જ્યારે હું અમદાવાદ જાઉં છું ત્યારે ત્યારે અચૂક અમારી સાંકડીશેરીની એ ખડકીમાં જાઉં છું અને ‘હાંકુમા ના ઓટલે’ બેસીને આંખના ખુણા ભીના કરી લઉં છું. અમારા ફ્રીઝમાં મૂકેલી ચાર ચાર દિવસની રોટલીઓને માઇક્રોમાં મૂકીને ,ગરમ કરીને ખાતાં ખાતાં, મને હેમુબેનની ઓટલી પર મૂકેલી સુક્કી રોટલીઓ યાદ આવી જાય છે,

લાલદરવાજાથી બસમાથી ઉતરીને, ચાલતાં ચાલતાં ત્રણ દરવાજા…પાનકોરનાકા..ફુવારા..માણેકચોક..સાંકડીશેરી.. રાયપુર ચકલા..કુમાર કાર્યાલય… રાયપુર દરવાજા…જાઉં , ઘણાં સંસ્મરણો વાગોળું, થોડું રડી પણ લઉં..પણ…ગયા માર્ચ માસમાં અમદાવાદ ગયો ત્યારે મારા પગમાં એટલું ચાલવાની શક્તિ ન હતી. બસમાં ચઢવાની હિંમત પણ ન હતી…બે-ત્રણ વખત કુમાર કાર્યાલયમાં ગયો, પણ રીક્ષામાં જ જવું પડ્યું હતું…

હું સમજી ચૂક્યો છું કે હવે મારા અંતની શરૂઆત થઈ ચૂકી છે. એક એક અંગની ક્રિયાશીલતા ઘટતી જાય છે.

શ્રીરામ..શ્રીરામ….

નવીન બેન્કર
લખ્યા તારીખ- ૨૦ ઓગસ્ટ ૨૦૧૫