વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Monthly Archives: માર્ચ 2016

( 871 ) ઝિન્દગી યૂં ભી ગુઝર હી જાતી, ક્યોં તેરા રાહ ગુજર યાદ આયા?….બઝમે-શાયરી – ડૉ. એસ. એસ. રાહી

‘ગાલિબ’ તો એમનું તખલ્લુસ .. પણ એમનું આખું નામ મિર્ઝા અસદુલ્લા બેગ ખાન … આ જાણીતા ઉર્દુ અને પર્સિયન કવિના નામથી કોણ અજાણ્યું હોય ! એમની જિંદગીમાં એમણે રચેલી ગઝલો સૈકાઓથી મુશાયરાઓમાં અને અનેક કાર્યક્રમોમાં ગવાતી આવી છે.‘ગાલિબ’ની ગઝલોમાં  ઊંડું તત્વજ્ઞાન અને અને ઊંડું જીવનદર્શન સમાયેલું જોવા મળે છે. 

મિર્ઝા ગાલીબના જીવન ઉપર એક સરસ હિન્દી ચલચિત્ર પણ ઉતારવામાં આવ્યું હતું જેમાં જાણીતા કલાકાર  નસરુદ્દીન શાહે મિર્ઝા ગાલીબ નો રોલ આબાદ નિભાવ્યો હતો. આ ચલચિત્રમાં મિર્ઝા ગાલીબની ગઝલોને ગઝલોના કિંગ જગજીતસિંહના સ્વરે સાંભળવા મળે છે.

આ ચલચિત્રના ૧ થી ૩૯ ભાગ Mirza Galib ..Part 1 to 39 .. આ લીંક પર ક્લિક કરીને જોઈ/સાંભળી શકાશે.

ગાલીબની ગઝલોની થોડી ઝલક  …..

ઇશ્કને ‘ગાલિબ’ નિકમ્મા કર દિયા,

વરના હમ ભી આદમી થે કામ કે

યે કહાં કી દોસ્તી હૈ કિ બને હૈ દોસ્ત નાસેહ,

કોઇ ચારાસાઝ હોતા, કોઇ ગમગુસાર હોતા.

અર્થ-આ દોસ્તી કેવા પ્રકારની છે જેમાં મિત્ર પોતે ઉપદેશક બની ગયા છે. ઉપદેશક બનવા કરતાં મારા દર્દનો કોઇએ ઉપચાર કર્યો હોત અથવા કોઇએ સહાનુભૂતિ દર્શાવી હોત તો મને વધુ આનંદ થાત.

આવા મશહુર ગઝલકાર મિર્ઝા ગાલીબ ઉપર  ડૉ. એસ. એસ. રાહી લિખિત એક સરસ પરિચય લેખ મુંબઈ સમાચારના સૌજન્યથી આજની પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત છે. 

વિનોદ પટેલ 
 

ઝિન્દગી યૂં ભી ગુઝર હી જાતી, ક્યોં તેરા રાહગુજર યાદ આયા?

બઝમે-શાયરી – ડૉ. એસ. એસ. રાહી

Galib‘ગાલિબ’ના મૃત્યુનાં ૧૪૬ વર્ષ પછી તેમની ગઝલો હજુ ગઇકાલે જ લખાઇ હોય તેવી તાજગીભરી વેધક અને ધારદાર શા માટે લાગે છે? આ પ્રશ્ર્નનો જવાબ એ છે કે ‘ગાલિબે’ તેમની હયાતીમાં જે કાઇ અનુભવ્યું, વેઠ્યું, જોયું તેનું પ્રતિબિંબ તેમણે તેમની ગઝલોમાં બે ખૌફ ઝીલી બતાવ્યું છે કેમ કે ‘ગાલિબ’નું જીવન દર્દ, વ્યથા, નિરાશા, માન અને માનહાની, ખુમારી અને અવહેલના તેમજ બેચેનીથી સભર હતું.

‘ગાલિબ’નો જન્મ તેમના મોસાળ અકબરાબાદ(આગ્રા)માં ૨૭ ડિસેમ્બર ૧૭૯૭ના રોજ થયો હતો. તેમનું તખલ્લુસ(ઉપનામ) ‘ગાલિબ’ એટલું પ્રચલિત થઇ ચૂક્યું છે કે તેમનું મૂળ નામ મીર્ઝા અસદ-ઉલ્લા ખાં હતું તે લગભગ ભુલાઇ ચૂક્યું છે. તેમના પિતા અબ્દુલ્લાં બેગ ખાં ફોજી નોકરીમાં હતા. પણ ‘ગાલિબે’ નાની ઉંમરમાં જ પિતાનું છત્ર ગુમાવ્યું. તેમના ઉછેરની જવાબદારી કાકાએ લીધી હતી. ગાલિબનાં લગ્ન માત્ર ૧૩ વર્ષની વયે મીર્ઝા ઇલાહી બખ્શ ખાંની પુત્રી ઉમરાવ બેગમ સાથે થયાં હતાં. તેઓને સાત સંતાનો થયાં પણ તેમાંથી એકેય સંતાન જીવી ન શક્યું. તેઓના લગ્નજીવનની આ મોટી કરુણતા હતી.‘ગાલિબ’ ખૂબ લાંબુ જીવન જીવ્યા. તેમના કેટલાય મિત્રો-સ્નેહીઓ ‘ગાલિબ’ની હયાતી દરમિયાન વિદાય થઇ ગાય. ‘મારું મૃત્યુ થશે ત્યારે મારી પાછળ રડવાવાળું કોઇ નહીં હોય’ એવા વિચારથી ‘ગાલિબ’ ધ્રૂજી ઉઠતા. તા. ૧૫ ફેબ્રુઆરી ૧૮૬૯ના રોજ ૭૩ વર્ષની વયે ‘ગાલિબ’ દિલ્હીમાં મૃત્યુ પામ્યાં હતાં. દિલ્હીમાં તેમને નિજામુદ્દીન ઓલિયાના મઝારની પડખે દફનાવવામાં આવ્યા હતા.

‘ગાલિબ’તેમના યુગની સંસ્કૃતિનું જીવતું જાગતું ઉદાહરણ હતા. માનવીય મૂલ્યો, નૈતિક આદર્શો તથા સાંપ્રદાયિક એકતા અને સદ્ભાવને તેઓ પ્રેમ કરતા હતા. આ મૂલ્યોને તેમણે તેમના હૃદયમાં જીવનના અંત સુધી સ્થાન આપ્યું હતું. જીવનની કટોકટીની ક્ષણોમાં પણ તેમણે આ મૂલ્યો સાથે કોઇ બાંધછોડ કરી નહોતી.

અંતિમ મોગલ બાદશાહ અને શાયર બહાદુરશાહ ઝફરે ‘ગાલિબ’ને મોગલ વંશનો ઇતિહાસ લખવાનું કામ સોંપ્યું હતું અને તે માટે તેમને માસિક વેતન બાંધી આપ્યું હતું. ૧૮૫૭ના સંગ્રામનો આરંભ થયો ત્યારે ‘ગાલિબ’ની ઉંમર ૬૦ વર્ષ હતી. ૧૮૫૭ના સંગ્રામની અનેક ઉથલપાથલે ‘ગાલિબ’ને આઘાત અને શોકના દરિયામાં ડુબાડી દીધા હતા.

‘ગાલિબ’ની ગઝલોના પુસ્તક ‘દીવાને ગાલિબ’ની આજ સુધી એટલી આવૃતિઓ પ્રસિદ્ધ થઇ ચૂકી છે કે જેનો કોઇ હિસાબ કરી શકે તેમ નથી. ઇ.સ. ૧૯૬૭માં ‘ગાલિબ’ના જન્મને ૨૦૦ વર્ષ થયા ત્યારે માત્ર રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ નહીં, પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમની યાદમાં કેટલાય કાર્યક્રમોનું આયોજન થયું હતું. એજ વર્ષે દિલ્હીમાં ‘ગાલિબ’અકાદમીની સ્થાપના કરાઇ હતી. ભારત સરકારે તેમની સ્મૃતિમાં ટપાલ ટિકિટ બહાર પાડી હતી.

અજોડ અને અપૂર્વ શાયર ‘ગાલિબે’ એક શેરમાં લખ્યું છે :

હૈ ઔર ભી દુનિયામેં સુખનવર બહુત અચ્છે,

કહતે હૈ કિ ‘ગાલિબ’ કા હૈ અંદાઝે-બયાં ઔર.

આ વિશ્ર્વમાં ઘણા શાયરો અસ્તિત્વ ધરાવે છે. પરંતુ ‘ગાલિબ’ પાસે રજૂઆતની જે ખૂબી છે તે અન્ય શાયરો પાસે નથી.

‘ગાલિબ’ પાસે તત્ત્વચિંતનની પોતીકી મૂડી અને જીવનદર્શન નો અનોખો અભિગમ હતો. જુઓ આ શે’ર:

ઝિન્દગી યૂં ભી ગુઝર હી જાતી,

ક્યોં તેરા રાહગુઝર યાદ આયા?

જીવન વિતાવવું દુષ્કર નથી જીવન તો આમ પણ બશર થઇ જાત. પરંતુ તારો રસ્તો મને કેમ યાદ આવ્યો?

‘ગાલિબ’ના જીવન વિશે અનેક દંતકથાઓ પ્રચલિત છે. તેઓ ખૂબ દારૂ પીતા હતા અને તે માટે તેમણે દેવું કર્યું હતું. આ દેવું તેઓ ભરપાઇ ન કરી શક્યા ત્યારે અનેક લેણદારોએ ‘ગાલિબ’ પર કેસ કર્યો ત્યારે ‘ગાલિબે’ તેનો ખુલાસો કરતા અદાલતમાં જજ પાસે આ શે’ર કહ્યો હતો:

કર્ઝ કી પીતે થે મય ઔર સમજતે થે કિ હાં,

રંગ લાયેગી હમારી ફાકામસ્તી એક દિન

‘ગાલિબ’ કહે છે : “હું દેવું કરીને શરાબ પીતો હતો ત્યારે મને ખબર હતી કે એક દિવસ મારું ફક્કડપણું આ સ્થિતિ સુધી મને જરૂર પહોંચાડશે તેમની બેફિકરાઇ અત્રે કેવી વ્યક્ત થઇ છે!

પ્રેમ વિશેનો ‘ગાલિબ’નો નીચે ટાંકેલો શે’ર અમર થઇ ગયો છે. દુનિયાના કોઇ પણ પ્રેમીની અંગત ડાયરીમાં આ શે’ર જોવા મળે તો તેમાં આશ્ર્ચર્ય પામવા જેવું કશું નથી:

ઇશ્કને ‘ગાલિબ’ નિકમ્મા કર દિયા,

વરના હમ ભી આદમી થે કામ કે

આ પ્રેમે જ મને સાવ નકામો કરી નાખ્યો નહીં તો હું પણ કામનો જ માણસ હતો. આ શે’રમાં કટાક્ષ છે તો કરુણતા પણ છુપાયેલી પડી છે. ‘ગાલિબ’ માત્ર પ્રેમી નહીં, પણ વિશ્ર્વપ્રેમી હતા. તેમની શાયરીનું મધ્યબિંદુ પ્રેમ-પ્રણય છે. પ્રેમથી ઓછું તેમને કશું જ ખપતું નથી. જુઓ નીચેનો શે’ર:

ચંદ તસ્વીરે-બુતાં, ચંદ હસીનો કે પુતૂત,

બાદ મરને કે યે સામાં મેરે ઘર સે નિકલા.

મારા મરણ પછી મારા ઘરમાંથી જે કાંઇ ઘરવખરી મળી આવી તેમાં કેટલીક સુંદરીઓની તસવીરો અને કેટલાક પ્રેમપત્રોનો સમાવેશ થાય છે. આ શે’રમાં ‘ગાલિબ’નો રંગીન મિજાજ માણવા મળે છે.

દોસ્તી-મૈત્રી વિશે ઘણા શાયરોએ તેમની શાયરીમાં આલેખન કર્યું છે પણ ‘ગાલિબ’ની રજૂઆત એકદમ નિરાળી છે :

યે કહાં કી દોસ્તી હૈ કિ બને હૈ દોસ્ત નાસેહ,

કોઇ ચારાસાઝ હોતા, કોઇ ગમગુસાર હોતા.

આ દોસ્તી કેવા પ્રકારની છે જેમાં મિત્ર પોતે ઉપદેશક બની ગયા છે. ઉપદેશક બનવા કરતાં મારા દર્દનો કોઇએ ઉપચાર કર્યો હોત અથવા કોઇએ સહાનુભૂતિ દર્શાવી હોત તો મને વધુ આનંદ થાત.

‘ગાલિબ’ના વિખ્યાત શે’રનો આસ્વાદ હવે માણી લઇએ:

હમકો માલૂમ હૈ જન્નતકી હકીકત લેકિન,

દિલ કો ખુશ રખને કો ‘ગાલિબ’ યે ખયાલ અચ્છા હૈ.

‘ગાલિબ’તેમની શાયરીમાં કલ્પનાનાં ચિત્રો દોરતા અને તેમાં કાલ્પનિક રંગો પણ ભરતા. આ શે’રમાં ‘ગાલિબ’ની સ્વર્ગની કલ્પના અદ્ભુત રીતે વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. વાસ્તવમાં સ્વર્ગ છે કે નહીં તેનાથી ‘ગાલિબ’ સારી રીતે વાકેફ છે પણ સ્વર્ગની વાત એ તો ભ્રમણા માત્ર છે. છતાં હૃદયને આનંદમાં રાખવા માટે આવી કલ્પના, તરંગ અને ભ્રમ કામ તો આવે જ છે એમ કહીને ‘ગાલિબે’ આ શે’રમાં કટાક્ષ અને વ્યંગનું સાહજિક આલેખન કરી દીધું છે. સ્વર્ગની કલ્પનાથી આનંદ મળતો હોય તો તેમાં વળી ખોટું શું છે? ‘ગાલિબ’ પાસે ચાબખા મારવાની પણ સુંદર કળા હતી. ‘ગાલિબ’ની શાયરીમાં વ્યક્ત થતા કટાક્ષ, રમૂજ, વક્રતા, ઉપહાસ, વ્યંગ વિશે એક જુદો લેખ થઇ શકે. ‘ગાલિબ’ નાસ્તિક નહોતા. તેમને ખુદામાં પૂર્ણ આસ્થા હતી. પરંતુ પાખંડી લોકો સામે તેમનો આક્રોશ તેમની શાયરીમાં વ્યક્ત થતો દેખાય છે. ‘ગાલિબે’ધર્મના ઝંડા લઇને ફરતા મુલ્લાઓ અને શેખોને શાયરી દ્વારા ઉઘાડા પાડી તેઓની ઝાટકણી કાઢી છે. ધર્મોપદેશક(વાઇઝ)ને ‘ગાલિબે’ આ રીતે બાનમાં લીધા છે. આ શે’ર જુઓ:

કહાં મયખાને કા દરવાજા‘ગાલિબ’ ઔર કહાં વાઇઝ,

પર ઇતના જાનતે હૈ, કલ વો જાતા થા કિ હમ નિકલે

શરાબખાનામાં વળી ધર્મોપદેશકનું શું કામ? પરંતુ સાચું કહું? ગઇ કાલે જ્યારે મદિરાપાન કરીને સુરાલયમાંથી બહાર નીકળતો હતો ત્યારે પેલો ધર્મોપદેશક અંદર જઇ રહ્યો હતો.

‘ગાલિબ’નું જીવન વ્યથા, દર્દ અને કડવાશથી સભર હતું. તેમણે આનંદ અને સુખની થોડીક ક્ષણો જ ગાળી હતી. તેઓ ઝિન્દગીભર મુશ્કેલીઓ અને પારાવાર આફતોથી ઘેરાયેલા રહ્યા હતા. તેમને ઇચ્છાઓ, અપેક્ષાઓ, તમન્નાઓ અને મહત્ત્વાકાંક્ષાઓના કેવળ બે-ચાર છાંટા જ મળ્યા હતા. આ વાત‘ગાલિબ’ તેમની ખૂબ જ લોકપ્રિય ગઝલના મત્લામાં કેવી રીતે કરે છે તે જુઓ:

કોઇ ઉમ્મીદ બર નહીં આતી,

કોઇ સૂરત નજર નહીં આતી.

મારી કોઇ આશા પૂરી થતી જણાતી નથી કે નથી મને કોઇ ઉપાય સૂઝતો. હવે તો કોઇ ચહેરો પણ દેખાતો નથી. ઉર્દૂ ભાષાના મહાકવિ તરીકે પ્રતિષ્ઠા હાંસલ કરનાર ‘ગાલિબ’ની ગઝલો જમાનાઓ સુધી આવનારી પેઢીના દિલોમાં રાજ કરતી રહેશે એમાં કોઇ શંકા નથી.

સૌજન્ય મુંબઈ સમાચાર .કોમ 

( 870 ) વિશ્વ કવિતા દિન….મને ગમતાં કેટલાંક ગુજરાતી કાવ્યો –કાવ્ય પંક્તિઓ

world poetry dayઆજે ૨૧ મી માર્ચ વિશ્વ કવિતા દિન World Poetry Dayની ઉજવણીનો દિવસ છે.

કાવ્ય કહો કે કવિતા કહો, એ હૃદયમાં ઉઠતી ઉર્મીઓને શબ્દોનો શણગાર સજાવી એને અભિવ્યક્ત કરવા માટેનું વાહન છે.આવાં કાવ્ય વાહનના સર્જકને કવિના નામથી ઓળખાવવામાં આવે છે.

જ્યારે કવિની રચના એની રચના કરતી વખતે કવિના અંતર મનમાં જેવા ભાવો પ્રગટ્યા હતા એવા જ ભાવો ભાવકના હૃદય મનમાં પણ પ્રગટાવે છે કે નહિ એના ઉપરથી કોઈ પણ કાવ્યની કિંમત અંકાય છે.દરેક કવિ એની કાવ્ય રચના દ્વારા કોઈને કોઈ સંદેશ  આપવાનો  પ્રયત્ન  કરે છે.

સરિતાની માફક કવિતા પણ એની પાસે જનાર ભાવકની સાહિત્યની તૃષા છીપાવે છે.ગુજરાતી સાહિત્યમાં આ જ સુધીમાં પ્રાચીન અને આધુનિક ઘણા કવિઓએ અનેક કવિતાઓની રચના કરી છે જે પુસ્તકાલયોમાં ગ્રંથસ્થ રૂપે પડેલી છે.આ બધી કાવ્ય રચનાઓમાં હૃદયને સીધી અસર કરે એવી ઘણી સુંદર કવિતાઓ છે એ બધીનો અહી નિર્દેશ કરવો મુશ્કેલ છે. દરેક ભાવકની પસંદગી પણ એક સરખી હોતી નથી.આજે  ફેસ બુક  ઉપર અને  સોસીયલ  મીડિયામાં  જે  કવિતાઓ  ફરતી   રહેતી  જોવા મળે  છે એને  કવિતા  કહેવી કે કેમ  એ એક વિવાદનો  પ્રશ્ન  છે.   

આમ છતાં આજના વિશ્વ કવિતા દિનની ઉજવણીના એક ભાગ તરીકે ગુજરાતી ભાષાની મને ગમતાં કેટલાંક ગુજરાતી કાવ્યો –કાવ્ય પંક્તિઓ અને મારી સ્વ-રચિત રચના અને પંક્તિઓ આજની પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત કરી છે. આશા છે મને ગમી એવી વાચકોને પણ ગમશે -વિનોદ પટેલ  

મને ગમતાં કાવ્યો –કાવ્ય પંક્તિઓ 

મને ગમતાં કાવ્યો

સમજાતું નથી

મને એ જ સમજાતું નથી કે આવું શાને થાય છે
ફૂલડાં ડૂબી જતાં ને પથ્થરો તરી જાય છે !

ટળવળે તરસ્યાં, ત્યહાં જે વાદળી વેરણ બને,
તે જ રણમાં ધૂમ મુસળધાર વરસી જાય છે !

ઘરહીણાં ઘૂમે હજારો ઠોકરાતાં ઠેર ઠેર :
ને ગગનચુમ્બી મહાલો જનસૂનાં રહી જાય છે !

દેવડીએ દંડ પામે ચોર મૂઠી જારના :
લાખ ખાંડી લૂંટનારા મહેફીલે મંડાય છે !

કામધેનુને મળે ના એક સૂકું તણખલું,
ને લીલાંછમ ખેતરો સૌ આખલા ચરી જાય છે !

છે ગરીબોના કૂબામાં તેલનું ટીપુંય દોહ્યલું,
ને શ્રીમંતોની કબર પર ઘીના દીવા થાય છે !

– કરસનદાસ માણેક

ચરણ રુકે ત્યાં કાશી

જ્યાં ચરણ રુકે ત્યાં કાશી
ઝકળના બિંદુમાં જોયો ગંગાનો જલરાશિ

જ્યાં પાય ઊઠે ત્યાં રાજમાર્ગ, જ્યાં તરતો ત્યાં મહાસાગર,
જે ગમ ચાલું એ જ દિશા, મુજ ધ્રુવ વ્યાપે સચરાચર;
થીર રહું તો સરકે ધરતી હું તો નિત્ય પ્રવાસી.

સ્પર્શુ તો સાકાર, ન સ્પર્શુ તો જે ગેબી માયા,
હું જ ઉકેલું, હું જ ગૂંચવું, એવા ભેદ છવાયા;
હું જ કદી લપટાઇ જાળમાં હું જ રહું સંન્યાસી.

હું જ વિલાસે રમું, ધરી લઉં હું જ પરમનું ધ્યાન,
કદી અયાચક રહું, જાગી લઉં કદી દુષ્કર વરદાન;
મોત લઉં હું માગી, જે પળ, લઉં સુધારસ પ્રાશી !

-હરીન્દ્ર દવે

વાર્ધક્ય

ઉગતા સુર્ય ને પૂજવા ની વાત નથી ,

આ તો  આથમતા સુરજ ની વાત છે ,

શબ્દો નવા નવા શીખવા ની વાત નથી ,

આ તો  અર્થ ને સમજવા ની વાત છે ,

સાત  સાત ઘોડાવાળા રથ ની વાત નથી ,

આ તો રથી ની વ્યથા ની વાત છે ,

ખીલખીલાટ મોજ મસ્તી ની વાત નથી ,

આ તો બોખી કરચલી ની વાત છે ,

પૂરબ થી પશ્ચિમ ની યાત્રા ની વાત નથી,

આ તો વાદળ ઘેરાયા ની વાત છે

ઉંચે ચડી ને પછી ભૂસકા ની વાત નથી,

આ તો અટકેલા ડુસકા ની વાત છે ,

પૃથ્વી ની આસપાસ ફરવાની વાત નથી,

આ તો પૃથ્વી ફરી તેની વાત છે ,

કશુક વહેચી ને પામવા ની વાત નથી ,

આ તો પામેલું વહેચવા ની વાત છે ,

સુરજ ના તાપે પરસેવા ની વાત નથી,

આ તો સુરજ ના પસીના ની વાત છે ,

લખવા ખાતર લખવા ની વાત નથી ,

આ તો લખી ને રાખવા ની વાત છે .

ડૉ .મુકેશ જોશી

 

મજા જિંદગી છે 

મજા જિંદગી છે હસો ને હસાવો,
પ્રણયગાનના સૂર ઉરથી વહાવો.

વહી જાય તો કાળ પાછો ન આવે,
લઈ લો ને જીવન તણો સર્વ લ્હાવો.

અનીતિ ને નીતિ છે જૂઠું બધુંયે,
બધાં બંધનો એહ દૂરે ફગાવો.

જુઓ આસપાસે ચમનમાંહીં ફૂલો,
ખીલ્યાં એવી ખૂશબોને અંતર જગાવો.

ભરી છે મજા કેવી કુદરત મહીં જો,
જિગર-બીન એવું તમેયે બજાવો.

ભૂલી જાઓ દુ:ખો ને દર્દો બધાંયે,
અને પ્રેમ-મસ્તીને અંતર જગાવો.

ડરો ના, ઓ દોસ્તો! જરા મોતથીયે,
અરે મોતને પણ હસીને હસાવો.

– કવિ ભાનુશંકર વ્યાસ ’બાદરાયણ’ 

 

જેણે પાપ કર્યું ના એ કે 

પથ્થર થરથર ધ્રુજે !

હાથ હરખથી જૂઠ્ઠા ને જડ પથ્થર ત્યાં કોણ વેદના બૂઝે ?
અનાચાર આચરનારી કો અબળા પર ભાગોળે
એક ગામના ડાહ્યાજન સૌ ન્યાય નિરાંતે તોળે,

“આ કુલટાને પથ્થર મારી, મારી નાખો !” એમ કિલોલે કૂજે,
એક આદમી સાવ અઓલિયો વહી રહ્યો ‘તો વાટે,
સુણી ચુકાદો ચમક્યો, થંભ્યો, ઉરના કોઇ ઉચાટે;
હાથ અને પથ્થર બન્નેને જોઇ એનું દિલ દયાથી દૂઝે !
આ દુનિયાના શાણાઓ ના દુનિયાદારી જાણે,
ટોળા પર ત્યાં એમ હસીને બોલ્યો ટેવ પ્રમાણે :

”જેણે પાપ કર્યુ ના એકે
તે પથ્થર પહેલો ફેંકે !”

એકે એકે અલોપ પેલા સજ્જન, ત્યારે શું કરવું ના સૂઝે !
અબળા રહી ને રહ્યો ઓલિયો એનું કવિજન ગીત હજુયે ગુંજે.
– નિરંજન ભગત

 

મને ગમતી કાવ્ય પંક્તિઓ

આમ તો છું એક પરપોટો સમયના હાથમાં

તોય ઊભો વિશ્વને લેવા હું મારી બાથમાં

-રમેશ પારેખ…

વાદળ પૂછે સાગર ને

વરશું તારા પર કે કેમ…?

સાગર પૂછે રેતી ને

ભીંજવું તને કે કેમ…?

રેતી મન માં રડી પડી…!

આમ કઈ પૂછી પૂછી

ને થતો હશે પ્રેમ..!!

-અશ્વિન મનીયાર

નામ રહંતા ઠક્કરાં નાણાં નવ રહંત
કીર્તિ કેરા કોટડાં પાડ્યા નવ પડંત
પ્રાચીન

જનની જણ તો ભક્તજન કાં દાતા કાં શૂર
નહિ તો રહેજે વાંઝણી રખે ગુમાવે નૂર
પ્રાચીન

જે ઊગ્યું તે આથમે જે ફૂલ્યું તે કરમાય
એહ નિયમ અવિનાશનો જે જાયું તે જાય

પ્રાચીન

નીરખને ગગનમાં કોણ ઘૂમી રહ્યું
તે જ હું તે જ હું શબ્દ બોલે

-નરસિંહ મહેતા

ઘાટ ઘડ્યા પછી નામરૂપ જુજવાં
અંતે તો હેમનું હેમ હોયે

-નરસિંહ મહેતા

હું કરું હું કરું એ જ અજ્ઞાનતા
શકટનો ભાર જ્યમ શ્વાન તાણે

-નરસિંહ મહેતા

ઘટમાં ઘોડાં થનગને આતમ વીંઝે પાંખ
અણદીઠી ભોમકા પર યૌવન માંડે આંખ

-ઝવેરચંદ મેઘાણી

નથી જાણ્યું અમારે પંથ શી આફત ખડી છે
ખબર છે આટલી કે માતની હાકલ પડી છે

-ઝવેરચંદ મેઘાણી

જીવનની સમી સાંજે મારે જખ્મોની યાદી જોવી હતી
બહુ ઓછાં પાનાં જોઈ શક્યો બહુ અંગત અંગત નામ હતાં

-સૈફ પાલનપુરી

જાત ઝાકળની છતાં કેવી ખુમારી હોય છે
પુષ્પ જેવા પુષ્પ પર એની સવારી હોય છે

-ચિનુ મોદી ‘ઈર્શાદ’

આંખ ભીની હોય ત્યારે સ્મિત મુખ પર જોઈએ
જિંદગીની બેઉ બાજુ એમ સરભર જોઈએ
છો રહે ફોરમ વિહોણા જિંદગીના વસ્ત્ર સૌ
ફૂલ પીસીને કદી મારે ન અત્તર જોઈએ  

મનહરલાલ ચોક્સી

‘અધીરો છે ઈશ્વર બધું આપવા માટે,

તું ચમચી લઈને ઉભો છું દરિયો માંગવા માટે.

  • અનિલ ચાવડા

મારી સ્વ-રચિત એક કાવ્ય રચના અને થોડીક પંક્તિઓ

આ જિંદગી

ડગલે ને પગલે એક નવો જંગ છે આ જિંદગી

માનવીઓનો કામચલાઉ મેળો છે આ જિંદગી

સતત ગળતો રહેતો એક જામ છે આ જિંદગી

કભી ખુશી,કભી ગમનો રાગ છે આ જિંદગી

સફળતા વિફળતાનો ચગડોળ છે આ જિંદગી

જીવન-મૃત્યુ વચ્ચેનો એક ખેલ છે આ જિંદગી

સંબંધોના રખોપા માટેની કળા છે આ જિંદગી

યાદો ફરિયાદોનો સરસ સુમેળ છે આ જિંદગી

હસી ખુશીથી જીવી લેવા જેવી છે આ જિંદગી

આખરે કરેલાં કર્મોનો હિસાબ છે આ જિંદગી

વિનોદ પટેલ

 

સ્વ-રચિત પંક્તિઓ

ઉંમરલાયક

લોકો કહે છે કે હું હવે ખુબ ઉંમરલાયક થઇ ગયો  છું ,

પ્રશ્ન થાય છે , શુ હું ખરેખર ઉંમરને લાયક થયો છું !

 

ભૂલ

જે માણસ કામ કરે છે એની જ ભૂલ થાય છે

જે નથી કરતા એનું કામ ભૂલો શોધવાનું છે

 

સબંધો

સંબંધો અને છોડ બન્ને સતત માવજત માગે છે

ભૂલ્યા જો માવજત તો બન્ને મુરઝાઈ જાય છે

 

રસ્તો

રસ્તો ક્યાં લઇ જશે ,એની તમે ચિંતા છોડો

રસ્તો કાપવો જ હોય તો ડગ ભરવા માંડો

 

સુખ શાંતિ

વન આખું ખુંદી વળ્યું એક હરણું કસ્તુરીની શોધમાં,

ભૂલી ગયું બિચારું કસ્તુરીની સુગંધ છે એની નાભિમાં

જગત આખું દોડી રહ્યું આજે ,સુખ શાંતિની શોધમાં,

ભુલાતી એક પાયાની બાબત,સુખ પડ્યું છે ભીતરમાં.

 

ઉંમર

ઉંમરનો આંકડો વધતો જાય છે, શરીર પણ લાચાર છે ,

આંકડો શું નડવાનો છે ,જ્યારે જીગર  તમારું જુવાન છે .

–વિનોદ  પટેલ

 

Gandhi-Sonet -2

( 869 ) ભૈરવી રાગ પર આધારિત થોડા વધુ શાસ્ત્રીય અને ફિલ્મી ગીતોની મહેફિલ ….

વિનોદ વિહારની તારીખ ૭ મી માર્ચ ,૨૦૧૬ની પોસ્ટ નંબર 861 માં  ભૈરવી રાગ પર આધારિત કેટલાક ક્લાસિકલ અને ફિલ્મી ભજનોનો આસ્વાદ કરાવવામાં આવ્યો હતો.

એ પોસ્ટના અંતે જણાવાયું હતું એમ આજની પોસ્ટમાં સંગીત જગતના જાણીતા ગાયકો દ્વારા ગવાએલ ભૈરવી રાગ પર આધારિત કેટલાંક મારાં ચૂંટેલાં શાસ્ત્રીય અને ફિલ્મી ગીતોનો સંગીત પ્રેમી વાચક મિત્રોને આસ્વાદ કરાવતાં ખુશી થાય છે.

ભૈરવી રાગમાં ગવાએલ કેટલાક સુંદર ભજનો ..

A devotional bhajan in Raga Bhairavi by Kaushiki Chakrabarty – with Soumik Datta and Vijay Ghate in concert on 21 July 2013 at Oranjerie Theater in Roermond, The Netherlands.

Tum AA Jana Bhagwan …

 

“Raga Bhairavi – Dayani Bhavani” by Begum Parveen Sultana 

 

Madhukar Shyam Hamare Chor – Saigal – Gyan Dutt – Bhagat Surdas

Jo Bhaje Hari Ko sada: Bhajan in Raga Bhairavi by Pt Bhimsen Joshi

Ustad Rashid Khan

Albela Sajan Aayo By Ustad Rashid Khan Raag Ahir Bhairav

દીલ દે ચૂકે સનમ  ફિલ્મમાં આ જ ‘અલબેલા સજન આયો રે’ ગીતને કુમાર શાનું, સુલતાન ખાન અને કવિતા કૃષ્ણમૂર્તિને રાગ  આહિર ભૈરવમાં ગાતાં સાંભળો .આ ફિલ્મમાં સલમાન ખાન અને ઐશ્વર્યા ઉપર આ ગીત ફિલ્માયું છે.

 

Mile sur mera tumhara, to sur bane hamara – Bhimsen Joshi, etc 

 

Saigal-बाबुल मोरा, नैहर छूटो ही जाए 

This song was written by Nawab Wajid Ali Shah, the 19th-century Nawab of Awadh as a lament when he was exiled from his beloved Lucknow by the British Raj after the failed Rebellion of 1857, where he uses the metaphor of bidaai (bride’s farewell) of a bride from her father’s (babul) home, and his own banishment from his beloved Lucknow, to far away Calcutta, while he spent the rest of his years.

बाबुल मोरा, नैहर छूटो ही जाए

चार कहार मिल, मोरी डोलिया सजावें (उठायें)

मोरा अपना बेगाना छूटो जाए | बाबुल मोरा

आँगना तो पर्बत भयो और देहरी भयी बिदेश

जाए बाबुल घर आपनो मैं चली पीया के देश | बाबुल मोरा ….

Translation  in English 

O My father! I’m leaving home.

The four bearers lift my palanquin (here it can also mean the four coffin bearers).

I’m leaving those who were my own.

Your courtyard is now like a mountain, and the threshold, a foreign country.I leave your house, father, I am going to my beloved’s country…..! 

Babul mora, naihar chhooto hi jaaye (taal Keherva) – Saigal – RCBoral – Street Singer

આ જ ગીત પંડિત ભીમસેન જોશીના સ્વરે …

Babul Mora Naihar Chhooto Jaye – by Pt. Bhimsen Joshi

આ જ ગીત કિશોરી આમોનકરના સ્વરમાં …

Kishori Amonkar – Raag Bhairavi Thumri – Babul Mora Naihar Chhuto

જૂની-નવી હિન્દી ફિલ્મોમાં ભૈરવી રાગમાં ગવાએલ ઘણાં ગીતો છે એમાંથી મારી પસંદગીનાં કેટલાંક ગીતો એની યુ-ટ્યુબની લીંક સાથે નીચે આપ્યાં છે એના પર ક્લિક કરીને એની મજા માણો.   

Saigal 

Jab dil hi tut gaya (taal Keherva) – Saigal – Naushad – Shahjehan

https://youtu.be/5m_WGDHz22w 

 

Kishore Kumar 

 

Chingari koi bhadke, sawan use (taal Keherva) – Kishore – RDB – Amar prem (some classify this as Khamaj)

 

https://youtu.be/kpM0jPd6-7w

 

Samjhota gamon se karlo – Kishore – KA – Samjhota

https://youtu.be/97fv8ojFbKg

 

Mohmad Rafi 

Naache man mora..Rafi_S D Burman_Shailendra_Meri surat teri aankhen 

https://youtu.be/CI0QTW4_iBc 

 

Yeh zindagi ke mele – Rafi – MELA (1948)SHAKEEL –NAUSHAD 

https://youtu.be/vzIRsg2WNxg

 

Ramaiya Vastavaiya (HD) – Rafi Lata Mukesh – Shree 420 (1955) – Shankar Jaikishan – Rafi Lata Hit 

https://youtu.be/epoB4fvPGj8

 

Talat Mohmad 

Jaye to jaye kahan, samjhega kaun yahan – Talat – SDB – Taxi Driver

https://youtu.be/_6ZlWLtN0Gk

 

Mukesh-Lata 

Aa Ja Re Ab Mera Dil Pukara – Raj Kapoor – Nargis – Aah – Lata – Mukesh – Evergreen Hindi song 

https://youtu.be/sver9O8K3t8

Rafi & Lata

Kuhi Kuhu Bole Koyaliya Mohammad Rafi & Lata Mangeshkar Film Suvrana Sundari (1957) 

https://youtu.be/poe7y4AEBwU

 

Tu Ganga Ki Mouj Main Jamna Ka Dhara – Rafi & Lata G – Film Beiju Bawara 

https://youtu.be/7rrRugpbKI8

Mukesh 

Jeena Yahan (HD) Mukesh – Mera Naam Joker 1970 – Music by Shankar Jaikishan – Mukesh Hit 

https://youtu.be/5Gw2juCgNws

Mera juta hai japani – Mukesh – SJ – Shri 420

https://youtu.be/5wjGc1zGWBc

Lata Mangeshkar 

Mere Ae Dil Bata (Jhanak Jhanak Payal Baje)

https://youtu.be/M3TidqXIMYg?list=PLD0326ED20E504011

Dil Ka Khilona (HD)-Lata Mangeshkar -Goonj Uthi Shehnai1959 – Vasant Desai 

https://youtu.be/Ytdf5aGFX2o

 

Suno Chhoti Si Gudiya Ki Lambi Kahani (II) | Lata Mangeshkar @ Seema | Balraj Sahni, Nutan 

https://youtu.be/X_1WCpuOXmI

 

Dil apna aur preet parai – Lata – SJ – Dil apna aur preet parai

https://youtu.be/QeZbf7fK6Ec

 

Do hanson ka joda bichhad gayo re – Lata – Naushad – Ganga Jamuna

https://youtu.be/puvonsaBhmE

 

Man dole mera, tan dole mera – Lata – HemantKumar – Nagin

https://youtu.be/mc6eUdeX6jY

 

Hasta Hua Noorani Chehra, Lata Mangeshkar Kamal Barot – Parasmani  

https://youtu.be/LpKPJiEt5EE

 

Kaise aaun Jamuna ke teer..Devta1956- Lata- Rajindra Krishan 

https://youtu.be/Js7LosaknB8

છેલ્લે હાસ્ય અદાકાર મહેમુદ ની મસ્ત અદામાં ગવાએલું એક મસ્તી ભર્યું ગીત.

Hato Kahe Ko Jhuthi Banao Batiyan – Mehmood, Manna Dey, Manzil Song

રાગ ભૈરવી પર વધુ માહિતી …

મારા સંગીત પ્રેમી મિત્ર શ્રી પ્રવીણ શાસ્ત્રીના બ્લોગમાં એમણે ભૈરવી રાગની માહિતી આપી છે એની સાથે બીજાં કેટલાંક ફિલ્મી ગીતોનું લીસ્ટ પણ આપ્યું છે એને 

અહીં ક્લિક કરીને વાંચી શકાશે

 

Hindustani Classical Music Lessons – Raga Bhairavi (and film songs

 

Raga Bhairav – Part 3 – Hindustani Classical Music Lessons (and film songs based on it)

 

COLOURS OF RAAG BHAIRAVI

ARTIST: JAGJIT SINGH; LIVE IN CONCERT; SINGING: COMPOSITIONS IN RAAG BHAIRAVI

યુ-ટ્યુબની આ લીંક ઘણા શાસ્ત્રીય સંગીત નિષ્ણાત ગાયકો સ્વરે પર ભૈરવી રાગ પર ઘણા ગીતો અને વાજિંત્રો પર શાસ્ત્રીય ધૂનો સાંભળી શકાશે.

https://www.youtube.com/results?search_query=COLOURS+OF+RAAG+BHAIRAVI++ARTIST%3A+JAGJIT+SINGH%3B+LIVE+IN+CONCERT%3B+SINGING%3A+COMPOSITIONS+IN+RAAG+BHAIRAVI

 

( 868 ) ના માન્યું ને !….( એક લઘુ કથા – સત્યઘટના પર આધારિત )… વિનોદ પટેલ

chiman -niyantika

ના માન્યું ને !….( એક લઘુ કથા – સત્યઘટના પર આધારિત ) 

વિનોદ પટેલ 

“ચંદ્રેશ,મને અમદાવાદ જવા દે ને,આવું શું કરે છે !”

“નિહારિકા,ખરું કહું છું.ઇન્ડિયા જવાનું માંડી વાળ,તને ખબર તો છે ને કે તને કેન્સર છે.આવી હાલતમાં તને એકલી કેવી રીતે જવા દઉં.મારી જોબ ઉપર અગત્યનો પ્રોજેક્ટ બાકી છે એટલે તારી સાથે હું આવી શકું એમ નથી.”

“હની,હું જાણું છું પણ મને આ ઉતરાણ પર અમદાવાદ જઈને પતંગ ચગાવવાની અને ત્યાં ભાઈ-ભાભી અને જુના મિત્રોને મળવાની મનમાં ખુબ ઇચ્છા થઇ આવી છે.”

“સાલું,અમદાવાદ તો મને પણ બહુ યાદ આવે છે પણ શું કરું જોબને લીધે લાચાર છું.તને ખબર છે,છેલ્લે આપણે અમદાવાદ ગયેલા ત્યારે ઉતરાણ ઉપર તારા ભાઈના બંગલાના ધાબે ચડીને વહેલી સવારથી માંડી સાંજ સુધી પતંગની કેવી મોજ માણી હતી.પણ આવી હાલતમાં તને અમદાવાદ એકલી મોકલતાં મારો જીવ નથી ચાલતો.તારા વિના મારો એક મહિનો કેવી રીતે જશે!”

“હની,એક મહિનો તો આમ ચપટી વગાડતામાં જતો રહેશે.અમદાવાદની તાજી હવા મારા ફેફસામાં ભરીને હું ફરી પાછી તારી પાસે આવી જઈશ.ડોક્ટર પણ કહે છે કે કેન્સર સુધારા પર છે,કોઈ ગંભીર સ્ટેજ પર નથી.ખુશીથી ઇન્ડિયા જઇ શકાશે.”

નિહારિકાના મનની પ્રબળ ઈચ્છા અને એના અતિ આગ્રહને વશ થઈને પ્રેમાળ પતિ ચંદ્રેશએ એને અમદાવાદ જવાની રજા આપતાં કહ્યું :

“હની,કેન્સરગ્રસ્ત હાલતમાં તું જાય છે તો તારું બરાબર ધ્યાન રાખજે.ત્યાં જઈને પતંગની મોજ કરવામાં તારી દવાઓ નિયમિત લેવાનું ભૂલી ના જતી.હું ફોન પર તારી ખબર અંતર પૂછતો રહીશ.”

ઘણા વર્ષો પછી અમદાવાદ પિયરમાં આવીને નિહારિકા જાણે સ્વર્ગમાં આવી ગઈ હોય એમ ખુશ ખુશ થઇ ગઈ. ઉતરાણ ઉપર કુટુંબીજનો અને મિત્રો સાથે પતંગની મોજ માણવાની એના મનની ઇચ્છા પણ પૂરી કરી લીધી.

અમેરિકા પાછા જવાના માત્ર બે દિવસ બાકી હતા ત્યાં જ નીહારીકાના કેન્સરે ઉથલો ખાધો.એના ભાઈએ તાત્કાલિક ગંભીર હાલતમાં એને હોસ્પીટલમાં દાખલ કરી એની બીજી સવારે જ બધાંને રડતાં છોડીને પતંગની મોજ માણ્યા બાદ નિહારિકા આ ફાની દુનિયા ત્યજીને કોઈ બીજી અગમ દુનિયાની મુસાફરીએ ચાલી નીકળી.

અમેરિકામાં ચન્દ્રેશને આ માઠા સમાચાર ફોન પર મળતાં જ તાબડતોબ એર ટીકીટ અને ઈમરજન્સી વિઝાની તજવીજ કરી ૨૪ કલાકની એના જીવનની લાંબામાં લાંબી પત્ની વિના એકલા કરેલી આંસુ ભરી મુસાફરી બાદ એ અમદાવાદ પહોંચી ગયો.અમદાવાદમાં સૌ સ્નેહીજનો નીહારીકાની અંતિમ ફ્યુનરલ ક્રિયા માટે એના ભાઈના બંગલે ચન્દ્રેશની જ રાહ જોઈ રહ્યા હતા.

ચન્દ્રેશ જાણે દોડતો હોય એમ એને સદાના માટે છોડી ગયેલ પત્નીના જીવ વિનાના ખાલી ખોળિયા પાસે નીચે બેસી જઈને ડુસકાં ભરેલા અવાજે એને કહી રહ્યો હતો:

“આખી જિંદગી તું મારો પડતો બોલ ઉપાડતી રહી,મારું કહ્યું માનતી રહી,પણ છેવટે જતાં જતાં તેં મારું કહ્યું ના માન્યું ને,મને એકલો છોડી છેતરીને એકલી જ જતી રહી ને !”

(સત્ય ઘટના પર આધારિત )

વિનોદ પટેલ

( 867 ) સ્વ.ડો.ચંદ્રલેખાબેન પી.દાવડાની પ્રથમ પુણ્યતિથીએ હાર્દિક શ્રધાંજલિ

ફ્રીમોન્ટ,કેલીફોર્નીયા નિવાસી સહૃદયી મિત્ર શ્રીપી.કે.દાવડા ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૫ના પહેલા સપ્તાહમાં એમનાં ધર્મ પત્ની ડો.ચંદ્રલેખાબેન સાથે એમનાં સગાં સંબંધીઓને મળવા અને અન્ય અંગત કામો પતાવવા ટૂંક સમય માટે મનમાં ખુબ ઉમંગ અને આનંદ સાથે મુંબઈ અને કલકત્તા ગયા હતા.

કમનશીબે તારીખ ૧૬ મી માર્ચ ૨૦૧૫ની વહેલી સવારે એમના જન્મ દિવસે જ ડો.ચંદ્રલેખાબેન દાવડાનું હાર્ટ એટેકને લીધે વાતો કરતાં કરતાં જ કલકત્તાની હોસ્પીટલમાં અચાનક અવસાન થયું હતું.

એક બીજાની હૂંફમાં જીવન સંધ્યાનો સમય સારી રીતે પસાર કરી રહેલ કોઈ બુઝર્ગ પતી-પત્નીમાંથી એક જણ અણધાર્યું આ જગતમાંથી વિદાય લઇ લે છે ત્યારે જીવિત રહેનાર પાત્રના જીવનમાં જે ખાલીપો વર્તાય છે એ તો જેને એનો અનુભવ થયો હોય એ જ ખરેખર જાણી શકે. રામ બાણ વાગ્યાં હોય એ જ જાણે!

આ દુખદ બનાવને આજે ૧૬ મી માર્ચ ૨૦૧૬ ના રોજ એક વર્ષ પૂરું થયું થયું છે.સ્વ.ચન્દ્રલેખાબેનની પ્રથમ પુણ્યતિથી નિમિત્તે એમની સ્મૃતિમાં શ્રી દાવડાજીએ એક ટૂંકો લેખ,વિડીયો સાથે મોકલ્યો છે એ નીચે પ્રસ્તુત છે.

એ સ્પર્શનાં ફૂલો તો ખીલીને ખરી ગયાં

પણ ટેરવે સુગંધનો આસવ રહી ગયો

– કરશનદાસ લુહાર   

          વિદાયને એક વર્ષ                              

Late Dr.Chandralekha Davda

     Late Dr.Chandralekha Davda

ચંદ્રલેખા વિદાય થઈ એને એક વર્ષ પુરૂં થયું. એક વર્ષ દરમ્યાન એક પણ દિવસ એવો નથી ગયો, જ્યારે મારી સાથે હોય. રાત્રે ઊંઘમાં સપનામાં એમ વર્તે કે જાણે ક્યાંયે ગઈ નથી. દિવસ દરમ્યાન મારી પ્રત્યેક પ્રવૃતિમાં Background music ની જેમ હાજર હોય છે. અમે બન્નેએ એકબીજાના જીવનમાંથી ઘણું બધું અપનાવેલું. એના જીવનમાંથી મેં જે અપનાવેલું બધું આજ પણ મારી પાસે છે.

સગાંસંબંધી અને મિત્રો જે રીતે એને યાદ કરે છે જોઈને મારા મનમાં પ્રશ્ન ઊઠે છે કે મારા ગયા પછી લોકો મને રીતે યાદ કરશે?

મારા એક ખાસ મિત્રની પત્નિએ એકવાર કહેલું કેતારી જે પર્સનાલીટી છે, જોતાં તને ચંદ્રલેખા કરતાં વધારે યોગ્ય જીવનસાથી મળવી અશક્ય છે.”

આજે કહેનાર વ્યક્તિ પણ દુનિયામાં નથી, પણ હું એણે કહેલી વાત માટે એને હંમેશાં યાદ કરૂં છું,કારણ કે એણે કરેલી વાત ૧૦૦ % સાચી ઠરી છે.

અહીં બીજી એક ઘટના Share કરૂં છું.

૧૫ મી માર્ચ, ૨૦૧૫ ની સાંજે, સાન ફ્રાન્સિસ્કોથી મારી દિકરીએ એની મમ્મીને જ્ન્મદિવસની વધાઈ આપવા મારા મેઈલ આઈડીમાં એક વિડિયો મોકલ્યો.મેં વિડિયો જોઈને બીજે દિવસે સવારના આઠ વાગે ચંદ્રલેખાને એના જન્મ દિવસે બતાડવાનું નક્કી કર્યું.ચંદ્રલેખા વહેલે પરોઢિયે અમારી વિદાય લઈ ગઈ.(વિડીયો જોઈ ના શકી !).

નીચેની લીંક્થી તમે વિડિયો જોઈ શકશો.

Happy 70th birthday Mom!

http://vimeo.com/119578237 

( આ એક પ્રાઈવેટ વિડીયો છે એટલે વિડીયો જોવા માટે કદાચ પાસવર્ડ લખવાનો મેસેજ આવે તો આ વિડીયો માટેનો પાસવર્ડ chandralekha છે.

આ વિડીયોમાં સ્વ.ચન્દ્રલેખાબેન અને એમની વ્હાલી દીકરી જાસ્મીનના ભૂતકાળની તસ્વીરો સાથે પાર્શ્વભુમીમાં “તું કિતની ભોળી હૈ ઓ પ્યારી મા….ગીતના સૂરોથી આ વિડીયો ખુબ હ્રદય સ્પર્શી બન્યો છે !માણસની જિંદગી સાથે કુદરત કેવા ક્રૂર ખેલ ખેલતી રહે છે!)

 

ચંદ્રલેખાબેનના અવસાનના એક મહિના બાદ વિનોદ વિહારની પોસ્ટ  નંબર (697 )

સરસ્વતી …કાવ્ય…પી.કે.દાવડા /સ્વ.ડો.ચંદ્રકલા બેન દાવડાને હાર્દિક શ્રધાંજલિ 

એ નામે મુકવામાં આવી હતી.

આ પોસ્ટમાં શ્રી.દાવડાજીનો “ખાલીપો“નામનો હૃદય સ્પર્શી ઈ-મેલ અને એમનું” સરસ્વતી” નામનું કાવ્ય અને એમના ઈ-મેલનો મારો જવાબ વાંચી શકાશે.     

આ રહ્યું શ્રી દાવડાજીનું એ કાવ્ય

સરસ્વતી

નથી  ચૂંટ્યા ફૂલો વન વન જઈને જીવનમાં ,

નથી   ક્રીડા કીધી ફરફર થતી તુજ લટ થકી ,

નથી બેઠા ક્યારે ઝરણ સમીપે  હાથ પકડી,

નથી ગાયાં ગીતો મધુર સ્વરમાં  પ્રણયનાં ,

નથી ક્યારે બેઠા મધુર ઝરતી ચાંદની મહીં,

નથી નાચ્યો મોરો થનગન કરીને મન મહીં,

છતાં આજે આવે પળપળ મને યાદ તુજની?

સદા વહેતી રહેજે સરસ્વતી સમી આજીવનમાં

સ્વ.ચંદ્રલેખાબેનના અવસાન પછી મિત્રો જોગ મોકલેલ ખાલીપો શીર્ષકથી મોકલેલ ઈ-મેલમાં દાવડાજીએ લખ્યું હતું.

હું જાણતો હતો કે એક જ સમયે જન્મેલા જોડિયા બાળકો પણ આ દુનિયા અલગ અલગ છોડે છે. અમારા બે માંથી કોણ પહેલા જ્શે એ જાણવું શક્ય ન હતું, પણ એટલૂં ખબર હતી કે એકના ગયા પછી બીજાને ખાલીપાનો અહેસાર શેષ જીવનમાં રહેશે. ઈશ્વરે એ ખાલીપો મને આપ્યો. એની સાથે વિતાવેલા સમયને યાદ કરી એ ખાલીપો ભરવા કોશીશ કરીશ. કુટુંબ અને મિત્રોનો સહાયો એમા સહાયરૂપ થશે એમાં શંકા નથી.

એમના એકલતા નામના લેખમાં એમણે લખ્યું છે.

એકલતાની માનસિક યાતનાની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે. એક વિશાળ કમરામાં સામસામી બે ખુરસીઓ પડી હોય, એકમાં તમે બેઠા હો અને બીજી ખાલી હોય તેનું નામ એકલતા. જેલમાં અનેક યાતનાઓ સહન કરવી પડે છે પણ એમાં સૌથી વધારે પીડા Solitary confinement માં થાય છે.

દાવડાજીના ખાલીપો ઈ-મેલ વાંચીને જાણીતાં લેખિકા લતા જગદીશ હિરાણીએ સુંદર પ્રતિભાવ આપ્યો હતો એ અહીં રજુ કરું છું.

“ આજે આ ઇ-મૅઇલ દિલ હચમચાવી ગયો

Future belongs to those who dare!ડૉકટર ચંદ્રલેખા ઠક્કરને મળ્યા નથી પણ ન જાણે કેમ આ સમાચારથી આઘાતની લાગણીથી કાંઇ લખવાનું સુઝતું નથી.સ્થિતી કાંઇક આવી ….

મરણ

મૂળસોતાં ઉખેડી નાખે

ને પગથી માથા સુધી હચમચાવી દે

હવે હું રાત્રે સુઇ જાઉં છું

ત્યારે દિવસનું બચેલું થોડુંક અજવાળું

ને

રાતનું અંધારુંય

આંખમાં ચપોચપ સમેટી લઉં છું

સવારે જાગું છું ને મને કહું છું,

‘હા, હું છું’

હવે મને સફેદ સાડી કે બેસણાનો ડર નથી લાગતો

હાર ચડાવેલ ફોટો

જોયો ન જોયો કરી

પાછી વળી જઉં છું

મારી અંદર મોત પલાંઠી વાળીને બેસી ગયું છે.

એને નથી આવવાનું

કે નથી જવાનું

કોઇ ફરક નથી પડવાનો

કદીક એ મને લઇ જશે

કશું હચમચાવ્યા વગર…..

લતા જગદીશ હિરાણી 

શ્રી /શ્રીમતી પી.કે.દાવડા-યુવાન વયે

                                  શ્રી /શ્રીમતી પી.કે.દાવડા-યુવાન વયે

મળવા જેવા માણસ – શ્રી.પી.કે.દાવડા નો પરિચય-એમના જ શબ્દોમાં 

https://sureshbjani.wordpress.com/2014/08/05/pkdavda/

 

શ્રીમતી ચંદ્રકલાબેન પુરુષોત્તમ દાવડાને એમની પ્રથમ પુણ્યતિથીએ હાર્દિક શ્રધાંજલિ 

તા.માર્ચ ૧૬,૨૦૧૬ 

 

 

                

( 866 ) અમેરિકાના ગુજરાતી પરિવારોની અપેક્ષાઓ ….. લેખક- શ્રી પ્રવીણ શાસ્ત્રી

Pravin Shashtri

Pravin Shashtri

ન્યુ જર્સી નિવાસી મારા હમ ઉમ્ર મિત્ર શ્રી પ્રવીણ શાસ્ત્રી એમના બ્લોગ પ્રવીણ શાસ્ત્રી ની વાર્તાઓ અને મિત્રોની પ્રકીર્ણ પ્રસાદી માં મુખ્યત્વે જીવાતા લોક જીવનમાંથી જડેલી સુંદર વાર્તાઓ લખે છે . કોઈ કોઈ વાર ચિંતન પ્રેરક લેખો પણ લખે છે.

એમના બ્લોગ પર ભ્રમણ કરતાં આવો તારીખ ૧૯મી સપ્ટેમ્બર ૨૦૧૩ ના રોજ પોસ્ટ થયેલ એમનો એક લેખ “અમેરિકાના ગુજરાતી પરિવારોની અપેક્ષાઓ”મને ગમી ગયો.આ લેખને રી-બ્લોગ કરી વિનોદ વિહાર ના વાંચકો માટે આજની પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત કર્યો છે. 

અમેરિકામાં રહેતા આપણા ગુજરાતી વડિલોની વિટંબણાઓની વાતો વિશે અનેક લેખકોએ અવાર નવાર લખ્યું છેઅને લખતા હોય છે .‘તિરંગા ઈન ન્યુ જર્સી’ના લેખક શ્રી અરુણ મહેતાના ડિસેમ્બર ૨૦૧૨ના એક લેખ “શું વૃદ્ધાવસ્થા શ્રાપ છે? “ના જવાબ રૂપે શ્રી શાસ્ત્રીએ અમેરિકામાં બે-ત્રણ પેઢી સાથે રહેતા વૃધ્ધોના નામ સ્થળ બદલીને દાખલાઓ સાથે એમની વાત આ લેખમાં રજુ કરી છે.

લેખમાં એક જગાએ તેઓ લખે છે ..

વડિલોએ દેશ કાળને અનુસરીને પરિવર્તન માટે તૈયારી રાખવી જ પડશે. તમે સાંઠ-સિત્તેરના દાયકામાં તમારા વડિલો માટે જે ફરજ બજાવી હોય તેવી જ ફરજ તમારા સંતાનો ચાળિસ વર્ષ પછી બજાવી શકે એવા સમય સંજોગો છે ખરા? વાસ્તવિકતાનો સમજ પૂર્વક સ્વીકાર થઈ શકે તો “શ્રાપ” માનતા વડિલોની અડધી મનોવેદના ઓછી થઈ જાય.

આ લેખ માટે શ્રી શાસ્ત્રી કહે છે :”આ વાર્તા નથી. આ વાત નથી. વિચારોનું માનસિક મંથન છે.”

શ્રી પ્રવીણ શાસ્ત્રીનો આ ચિંતન લેખ તમને જરૂર ગમશે.

વિનોદ પટેલ

અમેરિકાના ગુજરાતી પરિવારોની અપેક્ષાઓ …..

લેખક- શ્રી પ્રવીણ શાસ્ત્રી

આ વાર્તા નથી. આ વાત નથી. વિચારોનું માનસિક મંથન છે.

‘તિરંગા ઈન ન્યુ જર્સી’ના લેખક શ્રી અરુણ મહેતાનો ડિસેમ્બર ૨૦૧૨નો લેખ “શું વૃધ્ધાવસ્થા એક શ્રાપ છે? “ વાંચ્યો. એમાં એમણે એ પણ જણાવ્યું કે ૮૦% એ પ્રશ્નનો જવાબ હકારમાં આપશે. એમનું અનુમાન સાચું હોય તો મારી ગણત્રી બાકીના ૨૦%માં થશે. હું એમના લેખનું પુનરાવર્તન નથી કરતો. એમણે અનેક વાસ્તવિક દાખલાઓ અને હકિકતોનું નિરૂપણ કર્યું છે તેની સામે પણ દલીલ કરતો નથી. અમેરિકાના ખાસ કરીને આપણા ગુજરાતી વડિલોની વિટંબણાઓની વાતો વિશે અનેક ચિંતકોએ અવાર-નવાર લેખો લખ્યા છે. આજ પત્રના સાઈકોથેરાપીસ્ટ શ્રી આર.ડી.પટેલ સાહેબે પણ પોતાના પુસ્તકોમાં ઘણું લખ્યું છે.

વડિલોએ દેશ કાળને અનુસરીને પરિવર્તન માટે તૈયારી રાખવી જ પડશે. તમે સાંઠ-સિત્તેરના દાયકામાં તમારા વડિલો માટે જે ફરજ બજાવી હોય તેવી જ ફરજ તમારા સંતાનો ચાળિસ વર્ષ પછી બજાવી શકે એવા સમય સંજોગો છે ખરા? વાસ્તવિકતાનો સમજ પૂર્વક સ્વીકાર થઈ શકે તો “શ્રાપ” માનતા વડિલોની અડધી મનોવેદના ઓછી થઈ જાય.

આપણે પહેલાં વિચારીએ વૃધ્ધ કોણ?

એક સમયે પચાસની ઉપર પહોંચો એટલે વૃધ્ધ ગણાવા માંડો. સરકાર પણ પંચાવન પર પહોંચો એટલે તમને નિવૃત્ત કરી દેતી. અમેરિકામાં તમે પંચાવને ઓલ્ડ નથી ગણાતા. પંચાવન પછી તમે એડલ્ટ કોમ્યુનિટીમાં રહેવા જવા લાયક બનો છો. વારંવાર ગુજરાતમાંથી પ્રગટ થતા વર્તમાન પત્રોમાં હાસ્યાત્મક સમાચાર વાંચવા મળે છે; અઠ્ઠાવન વર્ષની વૃધ્ધાને ગાયે ગબડાવી પાડી. પત્રકારો અને વાચકોનું આ માનસ? અને તે પણ ૨૦૧૨-૨૦૧૩ના વર્ષોમાં? ચાલો ભારતની વાત જવા દો. તમો અમેરિકાની કોઈ ઑફિસમાં જઈને ઉભા રહો. નજર મારો. હવે તો ફરજીયાત નિવૃત્તિની ઉમ્મર ૬૫ વર્ષની રહી નથી. તમને ૬૫ થી ૭૦ વર્ષના ઘણા સ્ત્રી પુરુષો દરેક ક્ષેત્રમાં યુવાનો સાથે કામ કરતા દેખાશે.

જેમણે ગીતા ન વાંચી હોય એવો માનવી પણ જાણતો જ હોય છે કે હું જનમ્યો છું એટલે વહેલો મોડો મરવાનો જ છું. જાતસ્ય હિ ધ્રુવોર્મૃત્યુ. જીવન લંબાશે તેમ શરીરના જીવંત કોષ નાશ પામવાના જ છે. જેમ જેમ કોષ નાશ પામશે તેમ તેમ ઘડપણ આવતું જ જશે એ નિર્વિવાદ છે. એ શારીરિક પ્રક્રિયામાંથી કોઈ જીવ મુક્ત નથી. પણ માનસિક ઘડપણનું શું? સંતાનને ત્યાં સંતાન થાય એટલે ઘડપણનો બિલ્લો લગાવીને ફરવાનું? આ થઈ વૃધ્ધાવસ્થાની મનોદશા.

જુના સમયમાં અને આજે પણ અમેરિકામાં કેટલાક કુટુંબમાં ત્રણ પેઢી સાથે રહે છે. દાદા-દાદી, પુત્રો, પુત્ર વધૂઓ અને પૌત્ર-પૌત્રીઓ સાથે રહે છે. અનેક બાંધ-છોડના સંઘર્ષ વચ્ચે પણ જીવી રહ્યા છે અથવા તો જીવવું પડે છે. નામ સ્થળ બદલીને થોડા દાખલાઓ જોઈએ .

મહેસાણાથી ચિમનભાઈ બે નાના બાળકો સાથે અમેરિકામાં આવે છે. પતિ-પત્ની રોજ અઢાર કલાક કામ કરી, કરકસર કરી નાની મૉટેલ ખરીદે છે. છોકરાં મોટા થાય છે. નોકરી ધંધામાં ખાસ સફળતા નથી. આર્થિક કારણોસર સંયુક્ત કુટુંબમાં જીવન ગાળવું પડે છે. સહજીવન એક આર્થિક લાચારી છે. સાસુ-સસરા અને પુત્રવધૂઓ વચ્ચે શીત યુધ્ધ ચાલતું રહે છે. મનની મોકળાશ નથી.

બીજો દાખલો…મનોજભાઈ એક સારી કંપનીમાં એન્જીનીયર હતા. એનો પુત્ર પણ સ્થાનિક યુનિવર્સીટીમાંથી એન્જીનીયર થયો છે. પિતા એને એની કંપનીમાં જ જોબ અપાવે છે. ઘર છોડવાનો કે જૂદા પડવાનો સવાલ જ નથી પુત્રવધુ આવે છે. એને પોતાનાં શમણાં છે. સર્વ સુખ હોવા છતાં સાસુ-સસરાનું વર્ચસ્વ કઠે છે. સાસુ-સસરાને વહુનો સ્વભાવ રીત, રસમ અને વિચારો સાથે મેળ બેસતો નથી. સામાજીક રીતે એન્જીનીયર કુટુંબની એકતા વખણાય છે. બધાને અલગ થવું છે પણ માની લીધેલી પ્રતિષ્ઠા આડે આવે છે.

એક બીજી વાત. શ્રી રણછોડજી દેસાઈ. નાના શહેરમાં વકીલ છે. એના બે પુત્રો પણ સાથે જ છે. પુત્રો પણ એ જ વ્યવસાયમાં છે. બધું કોર્ટનું કામ ગુજરાતીમાં થાય છે. ક્લાયન્ટ્સ ગુજરાતીઓ છે. બન્ને ભાઈઓ સાથે અમેરિકા આવે છે. અંગ્રેજી આવડે છે પણ બોલવાનો મહાવરો નથી. અહીની બારની પરીક્ષા માટે ભણવું પડે તે ભણવાની જોગવાઈ અને અનુકૂળતા નથી. માતાપિતા વકિલાત ઘર બાર સમેટીને અમેરિકા આવે છે. પુત્રવધૂઓ બદલાયલી લાગે છે. પુત્રો વ્યવસાય બહારના કામ કરીને અમેરિકામાં જીવન થાળે પાડવા કોશિષ કરતા હોય છે. માતાપિતાને અનેક જાતનો અસંતોષ જાગે એ શક્ય છે. માબાપ ઈન્ડિયા પાછા જઈને ફરીથી પોતાનો વ્યવસાય શરુ કરે છે.

આપણી ભારતીય સંસ્કૃતી પરસ્પરની ફરજ પર ઘડાયલી છે. માતાપિતા સંતાનોની મોટી ઉમ્મર સુધી આર્થિક, સામાજિક જવાબદારી નિભાવે છે. વયસ્ક થતાં “માં બાપને ભૂલશો નહીં” ના ગાણા ગાવાનું શરૂ કરી દે છે. માતા-પિતાએ ફરજ બજાવી હોય, એ બજાવાએલી ફરજનું વળતર મેળવવાનો પોતાનો હક છે એવું પ્રતિસ્થાપીત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. ના..ભઈ..ના. ફરજ અને હકમાં ઘણો ફેર છે. પેઢી દર પેઢી વચ્ચેનો બદલાવ ખૂબ ઝડપથી મોટો થતો જાય છે. જે માતાપિતાની અપેક્ષાઓ વધારે હોય,અવાસ્તવિક હોય, અવ્યવહારુ હોય કે સમયાકૂળ ન હોય તેઓ માનસિક રિબામણી ભોગવે છે, દુખી થાય છે. બ્લેક મૅઇલીંગ કરીને સંતાનોને પણ દુઃખી કરે છે.

મારા ઘણા વડિલ મિત્રોના સંતાનો અભ્યાસ કે વ્યવસાયને ને કારણે કુટુંબથી દૂર રહ્યા છે. એમની પોતાની અલગ જીવન શૈલી છે. માબાપ પ્રત્યે પ્રેમ છે પણ વસ્તુ અને સમય સંજોગોનું મૂલ્યાંકન કરવાની દૃષ્ટિ જુદી છે. સંતાનોના મૂલ્યાંકન સાથે માબાપ અલગ પડે છે. પણ અલગ રહેતા વૃધ્ધ માબાપ સહેલાઈથી સ્વીકારી લે છે ‘ધે આર બાય ધેર ઓઉન’. જેઓ સાથે રહે છે તેઓને વર્ચસ્વ ગુમાવવાનું દુઃખ છે. તેઓ રિબાય છે.

મારા એક મિત્ર સુરેશભાઈ અમેરિકામાં ત્રીશ પાંત્રીસ વર્ષથી સ્થાયી થયા છે. સુરેશભાઈ અને અમારા સરલા ભાભી એમના પુત્ર નયન અને પુત્રવધૂ માલતી સાથે રહે છે. એને પણ બે બાળકીઓ છે. મારી દૃષ્ટિએ સુખી કુટુંબ છે. હમણાં થોડા દિવસ પર સરલાભાભી મને મળવા આવ્યા. ઔપચારિક વાતો પછી મને કહે કે તમારા ભાઈબંધને સમજાવોને! મેં પૂછ્યુ તો એ રડવા લાગ્યા. કહે કે હવે આટલા વર્ષ પછી એને નયનથી છૂટા થવું છે. ઘરનું ઘર છોડી એપાર્ટમેન્ટમાં જવું છે. નયન અમારો એકનો એક દીકરો છે. કિન્ડર ગાર્ડનમાં જવા જૅટલી થઈ ત્યાં સૂધી બે નાની દીકરીઓને મેં મોટી કરી છે. તમે તો માલતીને ઓળખો છો. એના વાણી, વિચાર, વ્યવહાર અને વર્તનથી એ અકળાય છે. મારી સાથે પણ એનું વર્તન દેરાણી-જેઠાણી હોય એવું રાખે છે. જાણે સસરા અને વહુ વચ્ચે વર્ચસ્વની માનસિક લડાઈ ચાલે છે. તમને તો ખબર છે કે અમને બન્નેને અનેક જાતની બિમારી છે. દેહનો ભરોસો નથી. કદાચ એક બે વર્ષ જૂદા થઈએ પણ એક જતાં બીજાએ તો પાછું નીચા મોંએ દીકરા પાસે જ આવવાનું છે ને! આટલા વર્ષ સાથે રહ્યા પછી છૂટા થઈએ તો દીકરો પણ વગોવાયને. એમની વાત અને દલીલ એવી છે કે હવે પાછલી જીંદગીમાં જે દિવસો જીવવા મળે તે માનસિક ક્લેશ વગર જીવવા છે. કહે છે ને કે જે વેઠે તે જ જાણે.

સરલાબહેન અને સુરેશભાઈ બન્નેની વ્યથા સાચી છે. પિતા સુરેશભાઈ, દીકરાના લગ્ન જીવનને અને પોતાના મનની શાંતી માટે વળગણ છોડવા માટે ઉત્સુક છે. માતાને ભવિષ્યની ચિંતા સતાવે છે. જો બે માંથી એક ન હોય ત્યારની પરિસ્થિતિ માટે સરલાબહેન તૈયાર નથી. તો એમને માટેના કયા વિકલ્પો છે?

 

ઉપરના લેખના અનુસંધાન રૂપે નીચેના લેખમાં શ્રી શાસ્ત્રી એમની વાતને  પૂરી કરી છે .

અપેક્ષાઓ (૨) :એક વ્યાવહારિક વિકલ્પ – વૃદ્ધાશ્રમ