વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Daily Archives: ઓક્ટોબર 1, 2016

( 959 ) એક યુવતીએ રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં અનોખો ચીલો ચાતર્યો …. સત્ય કથા … આશુ પટેલ

એક યુવતીએ રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં અનોખો ચીલો ચાતર્યો
સુખનો પાસવર્ડ – આશુ પટેલ

anokho-chilo

વાત છે પી. જયંતી નામની દક્ષિણ ભારતીય યુવતીની. તે એક એવી જગ્યાએ કામ કરે છે જ્યાં સામાન્ય રીતે કોઈ સ્ત્રી જતી પણ ન હોય. જી હા, પી.જયંતી સ્મશાનભૂમિમાં ફરજ બજાવે છે. તે તમિળનાડુના નમક્કલ શહેરના સ્મશાનમાં ઈલેક્ટ્રિક ભઠ્ઠીની ઓપરેટર છે.

મુંબઈ જેવા મહાનગરોમાં પણ ભાગ્યે જ કોઈ મહિલાઓ સ્મશાનમાં ડાઘુ તરીકે જાય છે.કોઈ મહિલાના પિતા કે પતિ કે ભાઈનું મૃત્યુ થાય ત્યારે તે સ્મશાનમાં જવાની કલ્પના પણ નથી કરતી.અને અપવાદરૂપ કોઈ મહિલા સ્મશાનમાં જાય તો રૂઢિચુસ્ત પુરુષોને આઘાત લાગે છે.એકવીસમી સદીમાંય મહિલાઓ સ્મશાનમાં જઈ ન શકતી હોય ત્યારે નમક્કલ શહેર નજીકના સેન્થામંગલમની વતની જયંતી, જૂના જમાનાના નીતિ-નિયમો અને રૂઢિઓને અવગણી ખૂબ જ સહજતાથી નમક્કલ શહેરમાં અવેલા સ્મશાનનો કારભાર સંભાળે છે. ૪૦ વર્ષની જયંતી ૨૦૧૩ની સાલથી એ સ્મશાનમાં મૃતકના અંતિમ સંસ્કાર માટે વપરાતી ઈલેક્ટ્રિક ભઠ્ઠી ઓપરેટ કરે છે.

૨૦૧૬ના સ્વાતંત્ર્ય દિવસની ઊજવણી પ્રસંગે જયંતીને તેની હિંમત અને તેણે પસંદ કરેલા પડકારજનક કામને બિરદાવતા મુખ્ય મંત્રી જયલલિતાના હસ્તે કલ્પના ચાવલા ઍવોર્ડથી સન્માનિત કરાઈ હતી. જયંતીને મુખ્ય મંત્રી જયલલિતાના હાથે ગોલ્ડ મેડલ અને પાંચ લાખ રૂપિયાનું ઈનામ અપાયું હતું.

જયંતીના પરિવાર માટે એ પ્રસંગ ખૂબ લાગણીભીની ક્ષણોવાળો બની રહ્યો હતો, કારણ કે જયંતીને ઍવોર્ડ મળ્યો એના એક સપ્તાહ પહેલા જ જયંતીની માતા મૃત્યુ પામી હતી. જયંતીની માતાને જ્યારે જયંતીને મળનારા આ ઍવોર્ડ વિશે ખબર પડી હતી ત્યારે તે અત્યંત રોમાંચિત થઈ ગઈ હતી, પરંતુ કમનસીબે જયંતીને જ્યારે આ ઍવોર્ડ મળવાનો હતો તેના એક અઠવાડિયા પહેલાં જ તેનું મૃત્યુ થઈ ગયું હતું. પોતાની માતાને યાદ કરતા લાગણીશીલ બનીને જયંતી કહે છે કે મને એ વાતનો આનંદ છે કે તે અમને છોડીને જતી રહી એ પહેલા તે આ ઍવોર્ડ વિશે જાણી શકી હતી.

જયંતીએ સ્મશાનમાં ઓપરેટર તરીકે ફરજ સ્વીકારી એની પાછળ તેના પિતાનું મૃત્યુ કારણભૂત હતું. જયંતીના પિતાનું જ્યારે વર્ષ ૨૦૦૯માં મૃત્યુ થઈ ગયું હતું ત્યારે જયંતીને એ વાસ્તવિકતા સમજાઈ ગઈ હતી કે, રીત-રિવાજો માટે બીજાઓ પર આધાર રાખવો પડે છે અને ખરા સમયે નજીકના સગાંઓ પણ ઊભા રહેતા નથી. જયંતીના પિતા પટ્ટુ ગુરક્કલ થિરુપાઈંજિલી મૃત્યુ પામ્યા એ પછી તેમના અંતિમ સંસ્કાર માટે જયંતીના સગાંવહાલામાંથી કોઈ પુરુષ સભ્ય આગળ નહોતો આવ્યો. એમાં જો કે તેમની સામાજિક અને આર્થિક મજબૂરી પણ કારણભૂત હતી. જયંતીના સમાજમાં એવો રિવાજ છે કે જે પુરુષ કોઈ સગાંવહાલાના અંતિમ સંસ્કાર કરે એ એક વર્ષ માટે બ્રાહ્મણ તરીકે સારાં પ્રસંગોમાં વિધિ ન કરી શકે. એક વર્ષ સુધી વિધિ ન કરી શકાય એટલે એક વર્ષ સુધી આવક વિના રહેવું પડે.

‘પુરુષ તરીકે અમારા ઘરમાં માત્ર અમારા પિતા હતા. તે સિવાય મારી માતા અને અમે બધી બહેનો જ હતી, અમને કોઈ સગો ભાઈ નહોતો. અને મારા પિતાના મૃત્યુ સમયે મને સમજાયું કે, કેટલાક રિવાજો માટે અમારે અમારા સગાંમાં જે પુરુષો હતા તેમના પર આધાર રાખવો પડતો હતો. મારા પિતાના મૃત્યુ માટે અમારા નજીકના સગાંવહાલાઓમાંથી કોઈ પુરુષ સભ્ય આગળ ન આવ્યો. અમે અમારા પિતરાઈ ભાઈઓને પણ આજીજી કરી જોઈ, પણ તેઓ અમારી મદદે ન આવ્યા. છેવટે મારા જીજાજીએ મારા પિતાના અંતિમ સંસ્કાર કર્યાં’, એક અંગ્રેજી અખબારના પત્રકાર સાથે વાત કરતા જયંતીએ કહ્યું હતું.

પિતાના મૃત્યુ પછી થોડા સમય બાદ જયંતીને જાણ થઈ કે નમક્કલના સ્મશાન માટે કોઈ ઓપરેટરની જરૂર છે. સ્મશાનભૂમિના કેમ્પસમાં ઓપરેટર તરીકે કોઈ વ્યક્તિની જરૂર છે એવી જયંતીને ખબર પડી ત્યારે તે એક અનાથાલયમાં કામ કરતી હતી. જયંતીએ વિચાર્યું કે મારે આ તક ઝડપી લેવી જોઈએ.

જયંતી કહે છે કે મને વિચાર આવ્યો કે શા માટે મારે તક ન ઝડપી લેવી જોઈએ? કારણે કે કામ અગત્યનું છે તે કોણ કરે છે તે નહીં. લોકો મારી પીઠ પાછળ વાત કરે એનો મને વાંધો નહોતો. મારા પિતાના મૃત્યુ પછી જે અનુભવ થયો ત્યાર બાદ તો મે નિશ્ર્ચય કર્યો હતો કે હું હવે લોકોની પરવા નહીં કરું. જો કે, મને એ વાતનો આનંદ છે કે હવે લોકો માટે હું એક પ્રેરણારૂપ બની ગઈ છું.

જયંતીને એ વાતની ખુશી છે કે તેના પતિએ તેના આ નિર્ણયમાં પૂર્ણ રીતે પોતાની સહમતી આપી છે. જો કે, જયંતી પહેલેથી જ થોડા વિદ્રોહી સ્વભાવની રહી છે. તેના લગ્ન વખતે પણ તેણે સમાજ સામે બાથ ભીડી હતી.

‘હું એક બ્રાહ્મણ પરિવારની દીકરી છું અને મારા લગ્ન અન્ય જાતિના પુરુષ સાથે થયા ત્યારે મારે લોકોના ખૂબ મહેણાં-ટોણાંનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. સમાજમાં અમારા વિશે બહુ વાતો પણ થઈ હતી, પરંતુ મારા પિતાએ મને ખૂબ સપોર્ટ કર્યો હતો. શરૂઆતમાં મારા પતિને પણ અમારા લગ્ન વિશે વિચારતા તકલીફ થઈ હતી, પણ પછી તેઓ તૈયાર થયા હતા.’

જયંતીએ દક્ષિણના રૂઢિચુસ્ત સમાજની પરવા કર્યાં વિના સ્મશાનમાં ફરજ બજાવવાનું પડકારજનક કામ સ્વીકાર્યું. તેણે એક નવો ચીલો પાડ્યો. પોતાને મનપસંદ જિંદગી જીવવા માટે સમાજ સામે બાથ ભીડવાની તૈયારી રાખીને જયંતી આખા તમિળનાડુમાં (અને હવે ઍવોર્ડ મળ્યા પછી દેશના અન્ય વિસ્તારોમાં પણ) જાણીતી બની.

પોતાને મનગમતું જીવન જીવવા માટે કે અનોખી પ્રવૃત્તિ કરવા માટે બીજાઓની પરવા ન કરવી જોઈએ એવી વ્યક્તિઓ પોતાનું નામ રોશન કરી જતી હોય છે. પી. જયંતી એનું જીવતું જાગતું ઉદાહરણ છે.

સાભાર- આશુ પટેલ
સૌજન્ય- મુંબઈ સમાચાર.કોમ