વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Daily Archives: નવેમ્બર 7, 2016

( 970 ) સિદ્ધહસ્‍ત લેખિકા મીરાબેન ભટ્ટ ને શ્રધાંજલિ

વડોદરા- NOVEMBER 5,2016

સ્વ. મીરાબેન ભટ્ટ

સ્વ. મીરાબેન ભટ્ટ

વિનોબા ભાવેના ભુદાન આંદોલનને જીવન સમર્પી દેનાર મીરા ભટ્ટનું ૮૪ વર્ષની વયે વડોદરામાં દુખદ અવસાન થયું છે.

સિદ્ધહસ્‍ત લેખિકા, અનુવાદિકા, સંપાદિકા, કોલમ રાઈટર,સ્ત્રી શકિત જાગરણના કાર્યને સક્રિય રીતે આગળ ધપાવનાર ૮૪ વર્ષના મીરાબેન ભટ્ટ વિનોબાજીના ભુદાન આંદોલનના સમયથી જીવન સમર્પિત હતા અને મીરાબહેનનું ૮૪ વર્ષની ઉંમરે વડોદરા ખાતેના નિવાસસ્‍થાને અવસાન થયું છે.

એમનો જન્‍મ તા. ૨૭ સપ્‍ટેમ્‍બર ૧૯૩૨ના રોજ કડી મુકામે થયેલો. નાનપણથી સાહિત્‍યપ્રેમી હોવા છતાં સાયન્‍સ અને એલ. એલ. બી.નો અભ્‍યાસ કરી પ્રેકિટસ કરેલી પરંતુ વિનોબાજીના સંપર્કમાં આવતા એમના સર્વોદય આંદોલનને પોતાનું જીવન મિશન માન્‍યું.

દરમિયાન ભાવનગરના ગાંધીજન શ્રી આત્‍મારામ ભટ્ટના દીકરા શ્રી અરૂણભાઈ ભટ્ટ સાથે લગ્ન થયા.ગૃહસ્‍થી ધર્મ નિભાવતા ભાવનગર અને આખા ભારતમાં જીવનભર સર્વોદય કાર્યની ધુણી ધખાવી ભુદાન, શાંતિસેના,ગૌરક્ષાકાર્ય,સ્ત્રી શકિતમાં જાગૃતિ, આચાર્યકુલ તેમજ ગ્રામ સેવાનું ક્ષેત્ર તેમના મુખ્‍ય કાર્ય રહ્યા.

અનેક મેગેઝીનો તેમજ છાપાઓમાં એમના જીવન પ્રાસંગિક લેખો તથા સરળ – સાચુકલી જીવન સ્‍પર્શી વાતો મૂકી લોકશિક્ષણ અને લોકજાગૃતિની વાતો કરી ‘જન્‍મભૂમિ પ્રવાસી’માં નિયમિત લેખ આવતા. બાળકો, યુવાનો, વૃદ્ધો માટેની તેમની નિસ્‍બત આ સાહિત્‍ય દ્વારા જણાય છે. એમણે અનુવાદિત અને મૌલિક લગભગ ૫૫ જેટલા પુસ્‍તકો આપ્‍યા છે. સર્વોદય વિચારને વરેલા માસિકો, ભૂમિપુત્ર અને મૈત્રીમા વર્ષો સુધી સંપાદન કર્યુ. લેખની તેમની જીવનસંગીની હતી. જીવનની અંતિમ વેળાએ સાથ આપેલો.

મીરાબેનને છેલ્લે પોણા બે મહિના પહેલા પેનક્રીયાઝ (સ્‍વાદુપીંડ)નું કેન્‍સર નિદાન થયેલું. આજે સવારના ૯ વાગ્‍યે તેઓનું નિધન થયુ હતું.

સદ્દગતની પ્રાર્થનાસભા કાલે તા.૬ને રવિવારે સાંજે ૪ વાગ્‍યે તેમના નિવાસસ્‍થાને ૭૩, રાજસ્‍થંભ સોસાયટી, બગીખાના પાછળ, વડોદરા ખાતે રાખેલ હોવાનું વડોદરા જીલ્લા સર્વોદય મંડળના મેનેજીંગ ટ્રસ્‍ટી શ્રી કપિલભાઈ શાહ (મો. ૯૪૨૭૦ ૫૪૧૩૨)એ જણાવ્‍યુ છે.

મીરાબેન ભટ્ટ લિખિત મને  ગમેલા નીચેના ત્રણ લેખો દ્વારા એમને શ્રધાંજલિ અર્પીએ

૧.જીવન સંધ્યાનું સ્વાગત લેખિકા-મીરાબેન ભટ્ટ

૧૯૮૨ માં પ્રકાશિત સ્વ.મીરાબેન ભટ્ટ લિખિત પુસ્તક ” જીવન સંધ્યાનું સ્વાગત” મારા પુસ્તક સંગ્રહમાં છે.આ અદભુત પુસ્તિકામાં એમણે વૃદ્ધત્વને કેવી રીતે ઉજ્જવળ બનાવી શકાય એ વિષે સરસ માર્ગદર્શન આપ્યું છે.

૧૯૮૪ નું ભગીની નિવેદિતા પારિતોષિક વિજેતા આ પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં તેઓ લખે છે :

” જીવન સંધ્યા એટલે ઇન્દ્રિયોના વ્યાપારને સંકેલવાનું ટાણું, ઇન્દ્રિયોનો ભોગવટો નહી, તેના પર વિજય.સાંજ પડ્યા પછીનું જે કાંઈ જીવન વહે ,તેની દિશા નિશ્ચિત હોય પ્રભુ…..”

મૃત્યુને પણ એમણે સંજીવી વિદ્યા કહી છે.

પહેરી પીળાશ આવ્યા ખરવાના દિન
હવે ક્યાં સુધી ઝૂલું હું શાખમાં ?
ઝંઝા શું પહોળાતું પંખી આવીને મને
લઇ જશે ક્યાંક એની પાંખમાં.

અને એ પંખી છેવટે આવીને મીરાંબેનને એની પાંખમાં લઇ જ ગયું !

અગાઉ વિનોદ વિહારમાં પ્રકાશિત આ વૃદ્ધાવસ્થા અંગેનો મીરાબેનનો  મનનીય લેખ નીચેની લીંક પર ક્લિક કરીને વાંચો.

જીવન સંધ્યાનું સ્વાગત …લેખિકા.  મીરાબેન ભટ્ટ

૨. વૃદ્ધાવસ્થાનું નવયૌવન – મીરા ભટ્ટ

[‘જન્મભૂમિ પ્રવાસી’માંથી સાભાર.]

તાજેતરમાં એક શિબિરમાં બોલવા માટે મને વિષય સોંપાયો- ધડપણના સંબંધો ! હવે સંબંધ એ સંબંધ છે, તેમાં વળી ઘડપણ શું કે બાળપણ શું ? જિન્દગી આખું ગાયું કે- અસ્ત્યો માંહેથી પ્રભુ પરમ સત્યે લઈ જા !’ તો હવે આ ઉતરાવસ્થામાં એ પરમસત્યનાં કોઈ એંધાણ મળ્યાં કે નહીં એનો તાગ તો મેળવવો પડે ને ! ઉતરાવસ્થા એ કાંઈ જીવનસંધ્યા સ્વાગતનું ટાણું નથી. સૂરજ ક્ષિતિજમાં ડૂબી જાય પછી ક્ષિતિજમાં છવાતાં અંધકારમાં ડૂબવાનો આ સમય છે. શાસ્ત્રોએ કહ્યું કે- સ્થૂલાત્ત્ સૂક્ષ્મમ્ પ્રપધે ! સ્થૂળમાંથી સૂક્ષ્મમાં પ્રવેશવાનું આ ટાણું છે. હવે ઊતરતી રાતનાં ઓળામાં અંધકારના ઉજાશને પાળવાનો છે.

ઉતરાવસ્થા એટલે હિમાલયની નિશ્ચળતા, ભવ્યતા અને શાંતિની અસીમતાને અનુભવવાની યાત્રા ! હિમાલય એટલે ‘અચલાયતન’. જીવનનું એવું કોઈ અચલધામ, જયાંથી કશે આવવા-જવાનું ન રહે ! વૃદ્ધાવસ્થાની ચેતના એ ધસાઈ ગયેલી, ચીમળાઈ- કરમાઈ ગયેલી, ધરેડે ચઢી ગયેલી યાંત્રિક ચેતના ન હોય. વૃદ્ધાવસ્થાની ચેતના અનુભવસમૃદ્ધ ચેતના છે. વિધવિધ સંબંધોમાં આરપાર જીવી જઈને એની પાસે હવે સાચા સફળ સંબંધ જીવવાની કળા પહોંચી ગઈ છે. વૃદ્ધાવસ્થાના સંબંધો બોદા ન હોય, એ તો ખણખણતા સિક્કાના ટંકારા જેવા હોય. જે સંબંધ પરસ્પર સમૃદ્ધ ન કરે તે સંબંધ કેવો ?

વૃદ્ધાવસ્થા એ ચેતનાના બદલાતા સ્તરની અવસ્થા છે. એક અર્થમાં હવે આ નવું બાળપણ જીવવાનું ટાણું છે, કારણ ભીતર એક નવો ચૈત્ય-પુરુષ જન્મયો છે. એટલે સાધકો તો વૃદ્ધાવસ્થાને નવયૌવનની વસંત કહે છે. નવું બાળપણ, નવું યૌવન, નવો પ્રદેશ, નવી ચેતના અને નવો પ્રવેશ ! આ એક નવું આરોહણ છે. પ્રદેશ પણ ઓછો ખેડાયેલો છે. આ નવપ્રયાણમાં ઈન્દ્રિયો સાથેના પુરાણા વ્યવહાર ન ચાલે. આ મનની પેલો પારનો પ્રદેશ છે. એટલે અહીં ‘ઈચ્છા’ નામનું રમકડું નહીં જડે. ન સંતતિ, ન સંપતિ, ન કીર્તિ- કશાયની ખેવના નહીં. હવે ન કશું ઝંખવાનું છે, ન કશું પાળવાનું છે. ફકત ‘હોવા’ નું છે.

શા માટે આ બધી ઘરડે-ઘડપણ-ઘડપણ ? કારણ એક જ કે મૃત્યુમાં ડૂબી જવું નથી, મૃત્યુને તરી જવું છે. પ્રાર્થનામાં ગાતાં રહ્યાં કે મહામૃત્યુમાંથી અમૃત સમીપે, નાથ, લઈ જા ! અમૃતના પ્રદેશમાં દાખલ થવા માટે મૃત્યુને મહામૃત્યુ બનાવવું પડે. અખો કહે છે તેમ-મરતાં પહેલા મરી જવું પડે. વિકાસક્રમની, ઉત્ક્રાંતિની આ અનિવાર્ય શરત છે. ઈંડું ફૂટે તો જ પાંખ ફફડે.

એટલે જ આ અવસ્થામાં સંબંધોને પણ નવો આયામ આપવો પડશે. સંબંધોને ક્રિયા-પ્રતિક્રિયા, રાગ-દ્વેષ, વગેરે દ્વંદ્વોંને પેલે પાર લઈ જવા પડશે. કેવળ વિકાર મુકિત નહીં, સંસ્કારોથી પણ ઉપર ઊડવું પડશે. ચેતનાને સંસ્કારમુકત પ્રવાહમાં વહેવડાવવી પડશે. આ એક શૂન્યતાનો પ્રદેશ છે. જયાં સઘળું શમી જાય છે. આપણે દ્રષ્ટા બનીને તમામને શમી જતું જોવાનું છે. આવો સાક્ષીભાવ કેળવવો આ જ આ અવસ્થાની સાધના છે.

આપણે શમીશું, મટીશું તો જ કશુંક ઊગશે, આવિર્ભાવ પામશે. જેને ફૂટી નીકળવું છે તે રાહ જોઈને બેઠો છે. હું મરે આવે. અસ્મિતા શમે તો પારમિતા પ્રગટે. આ નિર્વાણનો પ્રદેશ છે. દીવો બુઝવવાનો નથી. દીવાની જયોત સીધી ઉપરની દિશામાં એક્ધારું અજવાળું ફેંકી શકે તે માટે આસપાસના પ્રદેશને નિર્વાત, હવા વગરનો કરવો જરૂરી છે.

શૂન્યતાનો આ એક એવો પ્રદેશ છે, જયાં પ્રભુતાની પૂર્ણતાના એક નવા ચહેરાની ઝાંખી થઈ શકશે. આપણે વિજ્ઞાનયુગમાં જન્મયા છીએ. આપણને હવે સ્થૂળ જગતમાં પણ ગોડ-પાર્ટીકલ હોવાના સમાચાર મળી ગયા છે. એટલે પ્રાચીન અધ્યાત્મવાદીઓની જેમ આપણે જગતને માયા-મિથ્યા ગણી નમસ્કાર કરી લેવાના નથી. આપણે તો ભગવાન ઈશુ કહે છે તેમ- ઈશ્વરના સામ્રાજયને નીચે લાવવું છે. ગાંધી કહે છે તેમ સાવ છેવાડાના માણસ સુધી પહોંચવું છે. વિનોબા કહે છે તેમ સામૂહિક મુક્તિ સાધવી છે. આપણે વૈશ્વિક ચેતનામાં વિહરવા માગીએ છીએ. તે માટે આપણને સત્યની ખોજ છે. વિકાસક્રમમાં શૂન્યતાનાં ક્ષેત્રને ખેડીને અનંતતા મળતી હોય તો તે પણ આપણું કર્તવ્ય જ છે. આપણે હવે કશું બનવું નથી, કશું પાળવું પણ નથી, પરંતુ આપણે જે હોઈએ તે તો હોવુ જ જોઈએ. એક વાર સ્વરૂપની ઝાંખી થાય, પછી એ સ્વરૂપ પર સ્થિર થઈ આગળની યાત્રાનાં મડાંણ કરવાનાં છે, પરંતુ જૂનાં કપડાં ઉતાર્યા વગર નવાં કપડાં પહેરતાં નથી. એટલે આ વચગાળાની સાધનામાંથી પસાર થવું અનિવાર્ય છે.

સાક્ષી બનીને જોવાતી-અનુભવાતી આ નિરવતામાં એક સક્રિય શાંતિનો આપણને અનુભવ થાય છે. ભીતર કશોક સૂક્ષ્મ સળવળાટ અનુભવાય છે. કશુંક વહી જતું આપણને વીંટળાઈ વળે છે. સાધકે આ નવા અવતરણને નિર્વિધ્ને અવતરવા દેવાનું છે. અવતરિત થતી આ નવી શક્તિને શબ્દોમાં બાંધવી અશક્યવત્ત્ છે. જેટલો સાક્ષીભાવ ઉત્કટ થશે, તેટલી અવતરણ-પ્રકિયા વધુ સધન બનશે. ચેતનાનું ઉર્ધ્વારોહણ અને કોઈ અજ્ઞાત શક્તિનું નિમ્ન-અવતરણ એવી આ બેવડી પ્રકિયા છે. રાંધેલી વાનગીઓના રંગરૂપ- આકારનું વર્ણન કરી શકાય, પણ કદી સ્વાદનું વર્ણન ન કરી શકાય. ગૉળની મીઠાશ અનુભવવા ગૉળ ખાવો જ પડે ! એવું આ અનુભૂતિનું છે.

આપણે તો ભીતર અનુભવાતાં શાંત આંદોલનોને વધુ ને વધુ ઝીલતાં રહેવાનું છે. આપણે કોઈ ‘વદન્તિ’ ને અનુસરવાનું નથી. આપણે શૂન્યવત્ત્ બનીને માત્ર જોતાં રહેવાનું છે. મન ઉધામા કરે તો તેને ‘ચૂપ’ કહેવાનું છે, ‘વિચારો’ માટે તો ‘નો એડ્મિશન’ નું પાટિયું જ લગાડી દેવાનું છે. આપણે હવે કોઈ કાર્યો પાર પાડવાનાં નથી કે આયોજનો કરવાં પડે. હવે તો અંતઃપ્રેરણાઓને જ બોલવા દેવાની છે. શરૂ શરૂમાં તો આપણું હંમેશનું મનોજગત અને વિચારજગત આ નવા વિચારો સાથે વાદ-વિવાદમાં ઊતરવા પણ તૈયાર થઈ જાય, પરંતુ આપણે તો મન-બુદ્ધિને પૂરેપૂરાં કામ કરતાં જ બંધ કરી દેવાનાં છે. મન-બુદ્ધિ શાંત થાય ત્યારે જ આપણાથી જુદી એવી કોઈ પરાચેતનાના જગતનું કશુંક આવિર્ભાવ પામે !

3.જનારાને શ્રદ્ધાંજલિ – મીરાબેન ભટ્ટ

રીડ ગુજરાતી.કોમ ના જનક સ્વ. મૃગેશ શાહ ના યુવાન વયે થયેલ અકાળ અવસાન પછી સ્વ. મીરાબેનએ ભાઈ મૃગેશને સુંદર શબ્દોમાં અંજલિ અર્પતો લેખ “જનારાને શ્રદ્ધાંજલિ”એ શીર્ષક સાથે લખ્યો હતો જેમાં એમણે માનવ દેહની નશ્વરતા અને મૃત્યુની અનિવાર્યતા અંગે એમનું ચિંતન રજુ કર્યું છે .લેખના અંતે તેઓ લખે છે કે …

“વિશ્વની ઘણી ભાષામાં અનેક પ્રકારના તહેવારોની ઉજવણી થાય છે, પરંતુ ભારત સિવાય બીજા કોઈ પણ દેશમાં મૃત્યુને ડેથ-ફેસ્ટિવલ, એટલે કે ‘પ્રયાણોત્સવ’ કહેવાયો નથી. આ ભારતીય સંસ્કૃતિ છે જ્યાં મૃત્યુનો પણ મહોત્સવ રચાય છે. અને મૃતકને આપવાની અંજલિને ‘શ્રદ્ધાજંલિ’ કહેવાય છે ! આ જ તો ખૂબી છે ભારતીય સંસ્કૃતિની. અહીં મરણાંજલિ પણ શ્રદ્ધાંજલિ બની જાય છે. આ શ્રદ્ધાંજલિ માનવીની આ શ્રદ્ધાને રૂઢ કરવા માટે છે કે જે ગયું છે, તેનો માત્ર દેહ ગયો છે. એની અનંત યાત્રા હજુ ચાલુ જ છે અને પ્રભુનાં ચરણોમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક એ જ નિવેદન છે કે એની યાત્રાને એની મંઝિલ સુખરૂપેણ પ્રાપ્ત થઈ જાય ! જનાર માટેની આવી શ્રદ્ધા એ જ સાચું શ્રાદ્ધ છે. એ જ સાચું તર્પણ છે !”

આ આખો લેખ રીડ.ગુજરાતીના સૌજન્યથી નીચેની લીંક પર ક્લિક કરીને વાંચો.

જનારાને શ્રધાંજલિ …મીરાબેન ભટ્ટ