વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

1050-અજોડ – અદ્વિતીય ગુજરાતી ગઝલ સમ્રાટ… અમૃત ‘ઘાયલ’

અજોડ – અદ્વિતીય ગુજરાતી ગઝલ સમ્રાટ… અમૃત ‘ઘાયલ’

<br />અજોડ - અદ્વિતીય ગુજરાતી ગઝલ સમ્રાટ... અમૃત ‘ઘાયલ'

      ‘નીરખી શબ્‍દ, આંખ ઠારૂં છું,

      જિંદગી મોજથી ગુજારું છું,

      એટલે તો શ્વસું છું હું ઘાયલ,

      હું સતત સોચું છું, વિચારૂં છું.’

      શબ્‍દનાં આજીવન ઉપાસક – આરાધક અને શબ્‍દની સાથે જીવનાર ઘાયલ સાહેબ ખુદને શબ્‍દ સાધક પણ કહેતા હતા. કોઇ અલૌકિક શકિતનાં સહારે – જ આ શબ્‍દની સાધના – આરાધના થતી એવું તેઓનું માનવું હતું.

      ‘સૂરથી શબ્‍દનો, શબ્‍દથી સૂરનો,

      મોક્ષ જાણે અહીં થાય છે હરઘડી

      મોજથી પીઉં છું: મારી જાણે બલા,

      કોણ મુજને સતત પાય છે હરઘડી.’

      ખુદના જીવનમાં પોતે સંતુષ્‍ટિથી જીત્‍યાને જીવન – મૃત્‍યુ વચ્‍ચેની લડાઇ વખતે તેઓનાં શબ્‍દો કંઇક આ પ્રમાણે હતા.

      ‘જીવનમાં એક કરતાં પણ અધિક બહુમાન પામ્‍યો છું,

      મને તો એમ કે હું મૃત્‍યુંજય વરદાન પામ્‍યો છું,

      વિચારૂં છું – છતાં એકાન્‍તમાં તો એમ લાગે છે,

      ઘણું જીવી ગયો છું પણ સતત અવસાન પામ્‍યો છું.’

      તેમની ભાષા સમૃધ્‍ધિ વિશે ‘સ્‍વામી આનંદ’એ ઇ.સ. ૧૯૭૩ ભૂમિપુત્રમાં ખાસ ઉલ્લેખ કરેલો કે ઘાયલ સાહેબ સાથેની એક મુલાકાત દરમિયાન ભાષા પ્રયોગ અંગે એમણે કરેલી વ્‍યાખ્‍યા તેમને સોંસરી ઊતરી ગયેલી જેમાં કહેલું કે, ‘હું મોટે ભાગે ચોખલિયા સાક્ષર વર્ગની અણમાનીતી એવી ગઝલ શૈલીમાં મારા મનના ભાવ – આવેગની અભિવ્‍યકિત શોધતો હોઉ છું. મારા છૂટેદોર અવલોકનોમાં સાક્ષરી ચીલાઓની ઘૂંસરી ન સ્‍વીકારતા ગુજરાતી, હિન્‍દી, ફારસી, સંસ્‍કૃત કશાનો ટાળો કર્યા વગર જે કોઇ ભંડોળનો શબ્‍દ હૈયે ચડે કે ઊગે તેને જોતરી લઇને ધસ્‍યો જાઉં છું. અને તેની જિંદગી જનતાની જીભને ભળાવું છું. જનતાની જીભે વસે તે શબ્‍દ સાચો ને નરવો. એ જ પ્રાણદાયી ભાષા ખોરાક છે ને જનસમાજ શરીર, સારો, નબળો ચાહે તે ખોરાક શરીરમાં નાંખો, શરીર ખપનો હોય તેટલો પચાવી લેશે અને મળ તેટલો કાઢી નાખશે.’

      અમૃત ઘાયલ સાહેબનાં સમગ્ર ગઝલસંગ્રહ ‘આઠોં જામ ખુમારી’ નામે પ્રગટ થયેલ જેમાં તેમની સમગ્ર ગઝલયાત્રાનો સમન્‍વય છે. પ્રવિણ પ્રકાશન રાજકોટ દ્વારા પ્રકાશિત આ ગ્રંથ ન માત્ર એક ગઝલસંગ્રહ પરંતુ તેમના મુક્‍તકો – ગઝલો અને સમગ્ર રચનાઓને આપણી સમક્ષ ધરે છે. આ પુસ્‍તક ગુજરાતી ગઝલનો સીમાસ્‍તંભ કહી શકાય. મકરંદ દવે એ આ ગઝલસંગ્રહનાં પ્રકાશનને ગુજરાતી કવિતાના પ્રાંગણમાં એક વિશેષ ઘટના બતાવી હતી. જેમાં…

      ‘ચટકીલો ચાકમચૂર ભર્યો, આ રંગ કસુંબી ઘાયલનો,

      વિદ્રોહી, વેધૂકો, વિફર્યો આ રંગ કસુંબી ઘાયલનો,

      લે આવ તને જીવનને તાલે – તાલે આજ ઝુલાવી દે,

      દરવેશી નૂરમનૂર નર્યો, આ રંગ કસુંબી ઘાયલનો.’

      રૂસ્‍વા મઝલુમી ‘ઘાયલ’ સાહેબને ફક્‍ત શાઇર શિરોમણી જ ન ગણતા – એક મહાન ઇન્‍સાન – માણસ માનતા હતા. તેમની નજરે ઘાયલસાહેબ સૂફી સંત હતા અને આવા મહાન સર્જકનું – તેમની સર્જન પ્રતિભાનું – અભિવાદન કરવું એ આપણી ગુજરાતી સંસ્‍કૃતિનું, ગરવી ગુર્જર ગિરાનું, ગુજરાતની ગઝલનું, સરવાળે ગુજરાતની સાહિત્‍ય અસ્‍મિતાનું જ સન્‍માન કરવું ગણતા… ઘાયલ સાહેબનું એક મુક્‍તક…

      ‘બસ, આમ આનબાનથી જિવાય તો ય બસ,

      અંઘેરો ફફડતા, શાનથી સિવાય તોય બસ,

      આ જામમાં છે એથી વધારે ન જોઇએ,

      આ જામમાં છે એટલું પિવાય તોય બસ…!’

      જિંદગીના મેળામાં ને ધમસાણમાં એ બરાબર મેદાને પડે છે પણ તમામ પાછળ પેલા વેરાગી એકતારો વાગતો સંભળાય છે કોઇ જાતની આશા, નિરાશા કે હતાશા કે હારજીતના સુખ – દુઃખને ધૂળ ખંખેરીએ એમ ખંખેરી હરહંમેશ હર હાલમાં ખુશરહેનાર હતા.

      ‘વલણ હું એક સરખું રાખું છું આશા – નિરાશામાં,

      બરાબર ભાગ લઉં છું જિંદગીના સૌ તમાશામાં,

      સદા જીતું છું એવું કૈં નથી, હારૂં છું બહુધા પણ,

      નથી હું હારને પલટવા દેતો હતાશામાં.’

      ઘાયલ સાહેબની સાથે મારે તો પત્ર વ્‍યવહારનો નાતો રહેલો નાનપણમાં એ સમયે શબ્‍દની એટલી ઊંડાઇ – ગહેરાઇ મને પણ ખબર ન હતી કે ન હોતી એટલી પરિચીત શબ્‍દોથી પણ એમનો એક શેર એમના પત્રમાં લખી મોકલાવેલ ને મેં જીવનમંત્ર બનાવ્‍યો…

      ‘રસ્‍તો નહીં જડે તો રસ્‍તો કરી જવાના,

      થોડા અમે મુંઝાઇ મનમાં મરી જવાના !

      નિજ મસ્‍ત થઇ જીવન આ પૂરું કરી જવાના,

      બિંદુ મહીં ડૂબીને સિન્‍ધુ તરી જવાના !

      કોણે કહ્યું કે, ખાલી હાથે મરી જવાના !

      દુનિયાથી દિલના ચારે છેડા ભરી જવાના.’

      એમને પોતાના જીવનમાં બહોડા અનુભવો – સંઘર્ષો વેઠયા. એમના શબ્‍દમાં તેમના જીવન સંઘર્ષની ઝાંય પડે ઝાંખી દેખાય આવે પરંતુ ખુમારી – આનબાન – શાન સાથે જીવેલા વ્‍યકિત આમ તો તખલ્લુસ ‘ઘાયલ’ એટલે જ સમજી શકાય કે આ ‘ઘાવ’ કેવા – કેટલા હશે કે તેઓ કાયમ ઘાયલ જ રહ્યા. ને નામ અમૃત એમની એક રચના…

      ‘મિલાવ હાથ રોપિયે નવી નકોર જિંદગી,

      ખપે નહી કઠોર કે હવે નઠોર જિંદગી – મિલાવ હાથ…’

      તથા અન્‍ય રચનામાં…

      ‘કશું ના નડયું આજ આヘર્ય વચ્‍ચે,

      અચાનક જડયું આજ આヘર્ય વચ્‍ચે,

      અમે શોધમાં જેની ભટક્‍યા જીવનભર,

      એ પગમાં પડયું આજ આヘર્ય વચ્‍ચે.’

      આ પણ જિંદગીમાં જીવનભરના સંઘર્ષ બાદ આヘર્ય વચ્‍ચે અચાનક મળી આવતા અનુભવની વાત એમની ગઝલોમાં જીવન અને મૃત્‍યુ વિેશનું ચિંતન વારંવાર પડધાય પરંતુ એમણે કયાંય જીંદગીના રોદણા નથી રોયા, જીંદગી જીવવા માટે છે રોદણા રોવા, બડાપા મારવા કે માથાકુટવા માટે નથી જીવન અને મૃત્‍યુ વિશેનુ જે ચિંતાન મનન કર્યુ એમાંથી એમણે જવાનોને એક દિશા ચિંધેલ હતી.

      ‘તને કોણે કહી દીધુ મરણની બાદ મુકિત છે

      રહે છે કેદ એની એ ફકત દિવાલ બદલે છે’

      ‘મૃત્‍યુ’ પર એમના ઘણા શેર છે. મૃત્‍યુ વિશે એમની વિભાવના અલગ હતી. જીવનની અંદર મૃત્‍યુ જેવી કોઇ ચીજ જ નથી. આ તો માત્ર વષાો બદલવાની વાત છે. આપણે ડરીએ છીએ કારણ કે આપણે જીવવુ હોય છે મૂળ તો જિજી વિષા આપણને ડરાવે છે. બાકી તો મોત મંગલતત્‍વ છે

      ‘મળવા આવ્‍યુ છે ભલે આવ્‍યુ, મિલન કરવા દે,

      ધન્‍ય અસ્‍તિત્‍વ અને ધન્‍ય જીવન કરાવા દે,

      આંગણે સામેથી આવી અને ઉભુ છે તો,

      મોતથી આ હસી હસી ધુન કરવા દે,’

      સતત જીવનમાં સર્વ મુશ્‍કેલીઓ-મુસીબતોનો હસતા ચહેરે સામનો કરનાર ઘાયલ સાહેબે મોતનો સામનો પણ આજ રીતે કરવા આપેલ શેર.

      જિંદગી પેઠે જ ‘ઘાયલ’ મોતનો,

      આવશે તો ટાણે કરશુ સામનો.

      સતત ખુમારીથી જીવનારને ખુમારીનું બીજુ નામ એવા ઘાયલ સાહેબે તા.રપ-૧ર-ર૦૦રમાં આ ફાની દુનિયાને અલવિદા કહી પરંતુ તેઓ આપણા માનસમાં અજર-અમર છે. ગુજરાતી ગઝલ વિશ્વના આ વિરલ તારલાનું તેજ કાયમ ઝગમગતુ રહેશે. તેઓ સ્‍થૂળ શરીરથી વિદાય પામ્‍યા પણ તેમનો શબ્‍દ દેહ આપણા હૃદયમાં સદાય જીવતુ ધબકતુ રહેશે.

      એમને મળેલા અનેક સન્‍માનોમાં ૧૯૯ર-૯૩માં શેખાદુમ આબુવાલા એવોર્ડ, રણજીતરામ સુર્વણચંદ્રક (૧૯૯૩) ગુજરાત સાહિત્‍ય અકાદમી એવોર્ડ (૧૯૯૪) અને ૧૯૯૭માં કલાપી એવોર્ડ મુખ્‍ય છે.

      ‘હું નથી આ પાર કે તે પારનો,

      મુકત યાત્રી છુ હું પારાવારનો,

      વૃદ્ધ છુ કિન્‍તુ નીરસ કે જડ નથી,

      રૂક્ષ છું પણસ્ત્રોત છુ રસધારનો.’

      અંતે એક એમની રચના કે,

      ‘કેમ ભૂલી ગયા? દટાયો છું,

      આ ઇમારતનો હુંય પાયો છું.

      હું હજી પૂર્ણ ક્‍યાં કળાયો છું,

      અડધો પડધો જ ઓળખાયો છું.

      મીંડું સરવાળે છું છતાં ‘ઘાયલ’,

      શૂન્‍ય કરતાં તો હું સવાયો છું.’

      આવા આપણા ગુજરાતી રાજવી કવિ… ગઝલગઢ ગુજરાતી ગઝલના મિજાજ શહીદે ગઝલ તથા ગઝલ સમ્રાટ અજોડ અદ્વિતીય ગુજરાતી ગઝલના બેતાજ બાદશાહને કોટિ કોટિ વંદન…

      અજોડ ગુજરાતી ગઝલ સમ્રાટ… ઘાયલ

            ᅠ:  આલેખન  :

      વનિતા રાઠોડ

      આચાર્યા શ્રી વિનોબા ભાવે પ્રા. શાળા નં. ૯૩,

      રાજકોટ.

      મો. ૮૧૫૫૦ ૫૦૧૦૨

Source- http://www.akilanews.com/08052017/main-news/1494218294-104612

==================================

સ્વ.અમૃત ઘાયલ

ગઝલકાર સ્વ. અમૃત ‘ઘાયલ’નો ગઝલ- વૈભવ.

…….એમના જ અક્ષરોમાં 

2 responses to “1050-અજોડ – અદ્વિતીય ગુજરાતી ગઝલ સમ્રાટ… અમૃત ‘ઘાયલ’

  1. pragnaju મે 26, 2017 પર 11:40 એ એમ (AM)

    હું હજી પૂર્ણ ક્‍યાં કળાયો છું,

    અડધો પડધો જ ઓળખાયો છું.

    મીંડું સરવાળે છું છતાં ‘ઘાયલ’,

    શૂન્‍ય કરતાં તો હું સવાયો છું.’
    વાહ

  2. Mera Tufan મે 15, 2017 પર 1:59 પી એમ(PM)

    Very nice article. 2 words is says it all અમૃત and ‘ઘાયલ’. Thanks.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

%d bloggers like this: