વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

1073 – ” અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ? ” ( ચિંતન ) … ગૌરીશંકર પ્ર. ત્રિવેદી

” અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ? ” ( ચિંતન )

ગૌરીશંકર પ્ર. ત્રિવેદી ‘ ધુનીરામ’

સુખ એટલે શું ? તેની કેટલીક વ્યાખ્યાઓ આપવામાં આવે છે.” દુઃખનો અભાવ એટલે સુખ”, “અનુકૂળ પરિસ્થિતિ એટલે સુખ”, ” મનવાંછિત વ્યક્તિ કે વસ્તુની પ્રાપ્તિ એટલે સુખ “. પણ આ વ્યાખ્યાઓ અધૂરી લાગે છે. તો પછી સુખ એટલે શું ?

શ્રી ગીતાજીના સૂત્ર પ્રમાણે વ્યાખ્યા આપી શકાય કે, ” મનની શાંતિ એટલે સુખ.” એટલે ગીતાજીમાં કહ્યું છે કે ” જે સ્થિતપ્રગ્ન છે, જેની બુદ્ધિ સ્થિર છે- જેનું મન સ્વસ્થ છે તે સુખી છે.” ” અનુકૂળ કે પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિમાં મન વિચલિત ન થાય, હર્ષ કે શોકનો આઘાત મનને અસ્વસ્થ ન કરી શકે તે સાચું સુખ.” કારણ ” પ્રસાદે – સર્વ દુઃખના હાનિરસ્યોપ જાયતે”. મનની પ્રસન્નતાથી સર્વ દુઃખોનો અંત આવે છે.”

આપણે જાણીએ છીએ કે મન જ્યારે અશાંત હોય ત્યારે બાહ્ય સુખ-સામગ્રીમાં આનંદ આવતો નથી. અશાંત મનવળી વ્યક્તિને અનુકૂળ પરિસ્થિતિ પણ પ્રતિકૂળ લાગે છે. જ્યારે શાંત મનવાળાને પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિ પણ અનુકૂળ લાગે છે. રોગથી ઘેરાયેલી કે મરણપથારીએ પડેલી વ્યક્તિને એક કરોડ રૂપિયાની લોટરી લાગે તો પણ તેને આનંદ થતો નથી.

શાંત મન જ સુખ ભોગવી શકે, સ્વસ્થ મન જ આનંદનો અનુભવ કરી શકે, શાંત મન, સ્વસ્થ મન એટલે સુખ ! આ સુત્રને ગાંઠે બાંધી માણસ વિચાર અને વર્તન કરે તો કાયમી સુખ-શાંતિનો અનુભવ કરી શકે. એ વાત વાંચવા કે લખવા જેટ્લી સરળ નથી.તેને માટે સતત જાગ્રુત રહેવુ જોઇએ, તટસ્થાપૂર્વક મનને તપાસતા રહેવું પડે,મનના વિચારો -ગતિ-વિધિ સમજવી પડે, મનના સૂક્ષ્મ અવલોકનથી જે વિચાર-વૃતિઓ મનને અશાંત કરનારી લાગે તેનાથી બચવા પ્રયત્નો કરવા પડે.આ એક તપ છે, આને જ સાધના કહે છે.

મનને અંતઃકરણ કહે છે. આધ્યાત્મિક દ્રષ્ટિએ તેને સૂક્ષ્મ દેહ કહે છે. આપણુ શરીર તે સ્થૂળ દેહ અને અંતઃકરણ એટલે સૂક્ષ્મ દેહ.સૂક્ષ્મદેહના વિચારો અને પ્રેરણા મુજબ સ્થૂળ દેહ કાર્ય કરે છે. અંતઃકરણમાં ચાર ઘટકો હોય છે. તેમાં બળવાન તત્વ અહંકાર છે. આ અહંકાર જ મનમાં અશાંતિ ઉભી કરે છે, એટલે ” અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ? “

“હું અને મારું,” તું અને તારું” વિચારનાર અને બોલનાર ‘અહં’ છે. ‘હું અને તું, મારું-તારું’ આવે, એટલે રાગ અને દ્વેષ આવે. જ્યાં સુધી શરીર છે ત્યાં સુધી સંપૂર્ણ ‘અહં’ જતો નથી. પણ અહંનુ ઉર્ધ્વીકરણ કરવાથી મનમાં રાગ- દ્વેષનુ ઘર્ષણ રહેતું નથી.

‘ હું આત્મા, હું પરમાત્માનો અંશ, હું ઈશ્વરનું સંતાન’ આવી મનમાં  ધારણા કરવાથી ‘અહં શુદ્ધ થાય. અશુદ્ધ અહં- નિમ્ન કક્ષાનો અહં માણસને કર્મબંધનમાં બાંધે, જ્યારે શુદ્ધ અહં મુક્તિ-મોક્ષ અને પરમ શાંતિ અપાવે ! આ રીતે મન શાંતિનો- સાત્વિક સુખનો અનુભવ કરાવી શકે.
મનનુ તટસ્થ નિરીક્ષણ કરતાં જાણી શકાય કે, વધારે ભોગ ભોગવવાની ઇચ્છા, કાંચન-કીર્તિ, માન-પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરવાની ઇચ્છા, આ તૃષ્ણા-વાસના મનમાં અનેક વિચારોના વંટોળ ઊભા કરી મનને ચંચળ- અશાંત બનાવે છે. મનમાં અપાર શક્તિ છે પણ એ શક્તિ વિચારો-વિકારો- સંકલ્પ-વિકલ્પમાં વેડફાઇ જાય છે. આ શક્તિનો સંચય માણસને ઉન્નત બનાવે છે.

વિવેક વિચારથી જોવું જોઇએ કે જેઓ કરોડપતિ કે અબજોપતિ છે એ બધા સુખી છે ? કીર્તિ અને કલદારની મોહિનીમાં ડૂબેલા લોકો જેને મળવા- દર્શન કરવા પડાપડી કરે છે, જેઓને મનમાન્યા ભોગો ભોગવવાની સગવડ છે, જેવા કે ફિલ્મી કલાકારો, ક્રિકેટરો, ધર્મધુરંધરો, કહેવાતા ગુરુઓ, કથાકારો સુખી છે ? આ બધા મહાનુભાવો પાસે ખૂબ પૈસા છે, માન-પ્રતિષ્ઠા-કીર્તિ છે, ભોગો ભોગવવાની પૂરતી સામગ્રી છે પણ આ બધા સુખી નથી. અતિ ભોગથી રોગના ભોગ બનવું પડે ! આ સોએ સો ટકા સાચું છે.

આ બધાના મન આશંકા, અજંપો, ભય-ચિંતા અને અનેક વાસનાઓથી ઘેરાયેલા છે. તેથી મનમાં અશાંતિ છે ! ” અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ?” આવા લોકોમાંથી કેટલાક અનેક રોગોથી ઘેરાયેલા છે. સો ગ્રામ અનાજ પચાવવા ખૂબ પરસેવો પાડવો પડે છે. સામે મિષ્ટાનના થાળ ભર્યા હોવા છતાં તેમાંથી એક ટુકડો પણ ખાઇ શકતા નથી. કેટ્લાક હજી વધારે, હજી વધારેની હાયવોયમાં શાંતિથી ભોજન કરી શકતા નથી. ઊંઘવા માટે ઊંઘની ગોળિઓ ગળવી પડે છે. કોઇ શાંતિ મેળવવા નશાકારક દ્રવ્યોનો ઉપયોગ કરે છે.

ભોગ ભોગવવાની શક્તિ ગુમાવી બેઠેલા શક્તિ મેળવવા મોંઘા ઔષધોનો ઉપયોગ કરે છે. પરિવારના લોકો સ્વછંદી હોવાથી સંપ નથી. ઘણા મહાનુભાવો ભયથી ઘેરાયેલા હોવાથી સ્વતંત્રાથી બહાર હરીફરી શકતા નથી. આવા ભયથી ફફડતા લોકોને અંગરક્ષકોથી ઘેરાયેલા રહેવું પડે છે ! તેથી સમજી શકાય કે આવા લોકો સ્વપ્નમાં પણ સુખનો અનુભવ ન કરી શકે.

વ્યક્તિએ પોતાની- પોતના કુટુંબની જરૂરિયાત નક્કી કરવી જોઇએ. જીવન જીવવા જે અનિવાર્ય હોય તે જરૂરિયાત ગણાય. જીવન જીવવા અનિવાર્ય ગણાય તે હવા-પાણી, પ્રકાશ કુદરત મફત આપે છે. બીજી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ અન્ન-વસ્ત્ર અને રહેઠાણ. પછી શોખથી-દેખાદેખીથી-મોભો પાડવા, દંભ-અભિમાનને પોષવા બીજી અનેક વસ્તુઓ એકઠી કરી વધારેની અપેક્ષા રાખે એ જરૂરિયાત નહિ પણ વાસના છે. વસના કદિ તૃપ્ત થતી નથી પણ અજંપાનુ કારણ બને છે. ભૌતિક વસ્તુઓ ખરીદવા વધારે પૈસા ખરચવા પડે.અને વધારે પૈસા કમાવવા અયોગ્ય રસ્તો ગ્રહણ કરવો પડે.મનમાં અશાંતિ ઊભી થાય જ. અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ?”

આમ સુખ બાહ્ય વસ્તુથી મળતુ નથી પણ સુખ ભીતર મન સાથે સંબંધ ધરાવે છે.સંતુષ્ટ મન જ શાંત રહી શકે. આપણામાં કહેવત છે, ” સંતોષી નર સદા સુખી.”

સંતોષનો અર્થ કશુ કર્યા વિના બેસી રહેવુ એવો નથી. માણસે કર્મ કરવું પડે છે. તેથી પ્રમાણિક રીતે કર્મ કરતાં, ધંધો-રોજગાર કરતાં કુટુંબની જરૂરિયાત પૂરી થાય, સારું જીવન જીવી શકાય એટલું મળે તેમાં સંતોષ માનવો વધારે સંગ્રહની અપેક્ષા ન રાખવી. સંતોષ એ જ સુખ છે. ‘ જબ આયે, સંતોષ ધન, સબ ધન ધૂરી સમાન ‘ ઈશ્વર  પર શ્રધ્ધા રાખી, સંતોષી,સદાચારી, સાદું જીવન જીવવું એ સુખ મેળવવાની ચાવી છે.

જે વ્યક્તિ મનની ગુલામ છે તે દુઃખી છે અને જે વ્યક્તિ મનની માલિક છે તે સુખી છે. શુભ વિચારો , સકારાત્મક વલણ રાખવાથી મન સ્વસ્થ રહે છે.મનમાં કોઇ તનાવ પેદા થતો નથી. જેનું મન શાંત છે તે સુખી છે. અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ?”

Source- http://www.kieratechnologies.com/rajuat/ContentViewer.aspx?ContentID=63

4 responses to “1073 – ” અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ? ” ( ચિંતન ) … ગૌરીશંકર પ્ર. ત્રિવેદી

  1. pragnaju જુલાઇ 29, 2017 પર 9:50 એ એમ (AM)

    અશાંતસ્ય કુતઃ સુખં ? વાત સ રસ રીતે સમજાવી

  2. Anila Patel જુલાઇ 4, 2017 પર 9:53 એ એમ (AM)

    Rahi manva dukhaki chinta kyu satati hai dukh to apana sathi hai,

  3. jugalkishor જુલાઇ 3, 2017 પર 7:19 પી એમ(PM)

    શાંતી જ તો સુખ છે તેથી અશાંતને તો સુખ ન જ હોય ! ગીતામાં તો છે જ કે “સુખ ક્યાંથી અશાંતને ?” સરસ લેખ બદલ આભાર.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s

%d bloggers like this: