વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Daily Archives: માર્ચ 15, 2018

1166- આત્મિક સૌંદર્ય… અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ વાર્તામાળા …મણકો..૯

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૯

[ સ્વ.અવંતિકા ગુણવંતના અંગત જીવનની  જ આ એક સત્ય ઘટનાત્મક વાર્તા છે.આ વાર્તામાં અમેરિકામાં ઉછરી રહેલ બાળક શાશ્વત એમનો દોહિત્ર એટલે કે દીકરીનો પુત્ર છે.એના નામ પરથી સ્વ.અવન્તીકાબેનના અમદાવાદના  નિવાસ સ્થાનનું નામ ”શાશ્વત” રાખ્યું છે. શાશ્વત અને દાદી  વચ્ચે જે વાતચીત થઇ એને આ વાર્તામાં વણી લેવામાં આવી છે.શાશ્વત જ્યારે નાનો હતો ત્યારે  તેઓ અવાર નવાર એમની દીકરીને ત્યાં અમદાવાદથી અમેરિકા આવતાં હતાં એ વખતની આ વાત છે. આજે તો શાશ્વત ખુબ મોટો થઇ ગયો છે.]

આત્મિક સૌંદર્ય ..વાર્તા ….. અવંતિકા ગુણવંત

શાશ્વતનો જન્મ અમેરિકામાં અને એ ત્યાં ઉછરે છે. ઘરમાં જીવનશૈલી ભારતીય છે, ભારતીય તહેવારો ઉજવાય છે, ભારતીય જીવનમૂલ્યોનો મહિમા થાય છે. છતાં એ ઘરની બહાર પગ મૂકે ત્યારે તો એને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના રંગ જોવા મળે. વિવિધ દેશોમાંથી આવતાં બાળકો સાથે એ ભણે અને રમે તેથી મિશ્ર સભ્યતાનો પાસ તો પડવાનો જ. એટલે એનામાં આપણાં સંસ્કારોનું સિંચન થાય, આપણાં જીવનમૂલ્યો એનામાં ઉતરે, આપણાં ઈતિહાસથી એ પરિચિત થાય માટે એ નાનો હતો ત્યારથી એને હું રામાયણ, મહાભારત, પુરાણ, હિતોપદેશ અને પંચતંત્રની વાતો કહું.

વાતો સાંભળવી એને ખૂબ ગમે, હું જે કહું એ ખૂબ રસ અને તન્મયતાથી સાંભળે અને એ જે સાંભળે એ બધું સાચું માને. શ્રવણ, ઉપમન્યુ અને અભિમન્યુની વાત એ વારંવાર કહેવડાવે અને સાંભળીને ગળગળો થઈ જાય. એક દિવસ હું રોટલી કરતી હતી ને એને વાર્તા કહેતી હતી. મેં એને પ્રહલાદની વાત કહી કે એ પ્રભુનો ભક્ત હતો. તેથી એના પિતાએ એને કહ્યું ને એ ધગધગતા થાંભલાને બાઝી પડ્યો તોય એ દાઝ્યો નહિ. શાશ્વતે આ સાંભળ્યું ને એ ગરમ તવીને અડ્યો, એની આંગળીઓ દાઝી ગઈ. આંખમાં આંસુ સાથે એ મને પૂછે, ‘દાદી, હું ભગવાનનું નામ લઉં છું તોય કેમ દાઝ્યો ? ભગવાને મને કેમ ના બચાવ્યો ?’

શાશ્વત રોજ સવારે અને રાત્રે મારી સાથે પ્રભુસ્મરણ કરે છે. સંપૂર્ણ શ્રદ્ધાથી, પૂરા દિલથી એ પ્રભુસ્મરણ કરે છે. એ નિર્દોષ બાળકને આશ્વાસન આપવા મેં કહ્યું, ‘બેટા, પ્રહલાદને તો એના દુષ્ટ બાપે થાંભલાને ભેટવા કહ્યું હતું, એનો બાપ એનો દુશ્મન હતો તેથી એને પ્રભુએ બચાવ્યો, જ્યારે તને કોઈએ ગરમ તવીને અડવાનું કહ્યું ન હતું છતાં તું અડ્યો અને ગરમ વસ્તુને અડીએ તો દાઝીએ એ વિજ્ઞાનનો નિયમ છે. આપણે નિયમ પ્રમાણે જ વર્તવું જોઈએ. નિયમ તોડાય જ નહિ, તોડીએ તો આપણને દંડ થાય.’

એકવાર મેં એને કર્ણની વાત કરતાં કહ્યું કે, ‘માતા કુંતીએ એને કાણાંવાળી પેટીમાં મૂકીને પાણીમાં વહેતો મૂક્યો.’ વાત સાંભળીને એ ડઘાઈ ગયો, હેબતાઈ ગયેલા સૂરે મને પૂછે, ‘દાદી, ઈન્ડિયામાં આવી મોમ હોય ? આવી મોમની વાત મને ના કહીશ.’ પુત્ર કૃષ્ણને બચાવવા વાસુદેવ ટોપલામાં નવજાત કૃષ્ણને લઈને નદી પાર કરીને ગોકુળમાં મૂકવા જાય છે એ વાત એને ખૂબ ગમી. એનું એણે ચિત્ર દોર્યું અને એના કલાસમાં એ વાર્તા કહી. પરંતુ ગુરુ દ્રોણાચાર્ય ગુરુદક્ષિણામાં એકલવ્યના જમણા હાથનો અંગૂઠો માગે છે ને એકલવ્ય એ કાપી આપે છે એ વાત સાંભળીને પૂછે, ‘એ ગુરુ મોન્સ્ટર હતા ? ઈન્ડિયામાં ટીચર આવા ક્રૂર હોય ?’

‘બધા ગુરુ આવા નથી હોતા.’ મેં કહ્યું.

‘તો સારા ગુરુની વાત કહે.’ શાશ્વતને ખરાબ વિશે સાંભળવું નથી ગમતું. રામના વનવાસની વાત કહેતા મેં સુવર્ણમૃગની વાત કરી તો કહે, ‘સીતાને હરણને મારીને એના ચામડામાંથી કાંચળી સીવડાવવાનું મન થયું એ તો ખોટી વાત કહેવાય, તો રામભગવાને એને કેમ ના ન કહી ? હરણને મારવા કેમ દોડ્યા ? હરણમાં જીવ હોય. એને મરાય ?’

હું નાની હતી ત્યારે મારા ફઈબા પાસે આ બધી વાતો સાંભળતી, કરુણ વાત હોય ત્યારે હું રડતી, પણ શાશ્વતની જેમ સવાલો મારા મનમાં ન ઊઠતાં. એકલવ્ય માટે જીવ બળતો પણ દ્રોણને રાક્ષસ કહેવા જેટલો ગુસ્સો મારા મનમાં નહોતો ઊઠતો. સીતાને સુવર્ણમૃગની ચામડાની કાંચળી સીવડાવવાનું મન થયું એ ખોટું કહેવાય એવું સ્પષ્ટપણે હું પ્રગટ કરતી નહિ. શાશ્વત વાત સાંભળતો ને પાત્રનું મૂલ્યાંકન પણ કરતો. રામ નાનપણમાં યજ્ઞ કરતા ઋષિઓનું રક્ષણ કરવા રાક્ષસને મારવા ગયા એ બરાબર, પણ તપ કરતા પેલા શૂદ્રને કેમ માર્યો ? શમ્બૂક માણસ હતો ને ! એ રાક્ષસ ન હતો. રામભગવાનમાંય એ ભૂલ જોઈ શકે છે. હિતોપદેશ અને પંચતંત્રની વાત એને ગમતી. બુદ્ધિચાતુર્યભરી બિરબલની વાત એને ગમતી. એમાં એને મઝા પડતી.

પણ સૌથી વધારે એની પર અસર કરી મુન્શી પ્રેમચંદજીની પેલી વાર્તાએ. નાનકડો પૌત્ર મેળામાં જાય છે, મિત્રો સાથે મેળામાં ફરે છે, મિત્રો પોતાના માટે વસ્તુઓ ખરીદે છે, ખાવાનું ખરીદે છે, જ્યારે પૌત્ર પોતાની દાદી માટે ચીપિયો ખરીદે છે. દાદી પાસે ચીપિયો ન હતો ને રોટલા ચડવતા દાદીના હાથ દાઝતા હતા, એ પૌત્રે જોયું હતું ને યાદ રાખ્યું હતું. મેં એ વાત પૂરી કરી ત્યારે શાશ્વતની આંખો આંસુથી છલકાઈ ગઈ હતી. એ કંઈ બોલી શક્યો નહિ, પણ મને જોરથી ભેટી પડ્યો હતો. બીજા દિવસે એ બહાર જતો હતો ત્યારે મારા ખોળામાં બેસીને વહાલ કરીને મને પૂછે :

‘દાદી, તારા માટે શું લાવું ?’

‘કંઈ નહિ.’ મેં કહ્યું.

‘દાદી કંઈક તો કહે ? તારે કંઈ નથી જોઈતું ?’

‘બેટા, મારે કંઈ નથી જોઈતું.’

‘તારી પાસે બધું છે ?’ એના અવાજમાં થોડી નિરાશા હતી. એ મારા માટે કંઈક લાવવા એટલો ઉત્સુક હતો અને એને સૂઝતું ન હતું કે, દાદી માટે શું ખરીદી લાવું ? એનો ભાવ જોઈને એને સંતોષ આપવા મેં કહ્યું, ‘મને વાંચવાનું બહુ ગમે છે ને એટલે મારા માટે લાઈબ્રેરીમાંથી પુસ્તકો લેતો આવજે.’

શાશ્વત ખુશ ખુશ થઈ ગયો, એની મમ્મીને કહે, ‘આપણે પહેલાં લાઈબ્રેરી જવાનું છે, દાદી માટે બુક્સ લાવવાની છે.’

‘દાદીને કઈ બુક્સ જોઈએ એ આપણને શી રીતે ખબર પડે ? દાદીને લઈને આપણે બીજા દિવસે લાઈબ્રેરી જઈશું.’

‘ના, આજે જ પહેલાં લાઈબ્રેરી જવાનું છે. દાદીને કઈ બુક્સ ગમે એ મને ખબર છે.’ શાશ્વત આત્મવિશ્વાસથી બોલ્યો. શાશ્વત એની મમ્મીને લઈને લાઈબ્રેરી ગયો અને એક-બે નહીં પણ સુંદર બાંધણી અને છપાઈવાળાં દળદાર પાંચ પુસ્તકો લઈ આવ્યો. એ ઘેર આવ્યો ત્યારે આનંદથી થનગનતો હતો. પુસ્તકોની બેગ મને આપીને પૂછે, ‘દાદી, તને ગમ્યાં ને !’

શાશ્વતના હૃદયના આ મધુર લાગણીસભર પાસાનો સ્પર્શ પામીને હું નવાઈ પામી ગઈ. બાળકનું હૃદય સંવેદનશીલ બને, એનામાં માનવીય ગુણો ખીલે, નૈતિક પરિપક્વતા આવે માટે પ્રેમચંદજી જેવા સાહિત્યસ્વામીની વાતો કેટલી અસરકારક નીવડે છે !

— અવંતિકા ગુણવંત 

એમના પુસ્તક ‘વાતે વાતે જીવન ઝબકે’માંથી સાભાર 

1165 – મોટા માણસોની નાની વાતો ….. હાસ્ય પ્રસંગો ……. શ્રી શાહબુદ્દીન રાઠોડ

” મળ્યા જે જખ્મો એના તરફથી
અમારા તરફથી કવન થઈ ગયા.”

પ્રેરક જીવનમંત્ર  
“ Do you want to be a humorist?

Where are your tears?”

માનવીનું મૂલ્યાંકન તેણે કરેલાં નિષ્ઠાપૂર્વકનાં જીવનકાર્યોથી થાય છે, સ્થાનથી નહીં.

એક આક્ષેપ સ્ત્રીઓ પર અવારનવાર કરવામાં આવે છે કે  સ્ત્રીઓના પેટમાં વાત ટકતી નથી. સ્ત્રીઓ કોઈ રહસ્ય છુપાવી શકતી નથી.આ બાબત તદ્દન ખોટી છે. સ્ત્રીઓ અમુક રહસ્ય જીવનભર છુપાવી શકે છે. ખાતરી ન થતી હોય તો પછી વર્ષો સુધી તેમની સાચી ઉંમર છુપાવવી એ કાંઈ સહેલી વાત નથી.

મેકઅપની સજાવટથી સજ્જ, સુંદર વસ્ત્રો પરિધાન કરેલ એક શ્રીમંત મહિલાએ જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શૅાને પૂછ્યું, ‘મારી ઉંમર આપ કેટલી ધારો છો?’

શૉએ કહ્યું, ‘દાંત પરથી જો અનુમાન કરવામાં આવે તો તો આપની ઉંમર અઢાર વર્ષ જણાય છે. ભૂરાં વાંકડિયા વાળ પરથી તો ઓગણીસ વર્ષ હોય એવું જણાય છે અને તમારી આ અદા પરથી ઉંમરનો અંદાજ લગાડવામાં આવે તો એમ માનીને ચૌદ વર્ષ જણાય છે.’

મહિલા બહુ ખુશ થઈ. શૉની પ્રશંસા કરતાં તેણે કહ્યું, ‘આપના અભિપ્રાય બદલ આભાર, પરંતુ આપને હું કેટલાં વર્ષની લાગું છું?’

બર્નાર્ડ શૉએ સ્પષ્ટતા કરતાં કહ્યું-‘મેં તો ઉંમર જણાવી દીધી છે. છતાં આપ અઢાર, ઓગણીસ અને ચૌદનો સરવાળો કરી લ્યો.’

બર્નાર્ડ શૉ કટાક્ષ કરવા માટે જાણીતા હતા, પરંતુ ક્યારેક એમને પણ ઊભા વેતરી નાખે એવા કટાક્ષ સહી લેવા પડતા.

સ્ટ્રેટફર્ડ અપૉન એવોનમાં શેક્સપિયર દિવસની ઉજવણીમાં એવન નદીને કાંઠે રૉયલ શેક્સપિયર થિયેટરમાં શેક્સપિયરનું નાટક ભજવવાનું હતું.

જગતના માંધાતાઓ આ સમારંભમાં ઉપસ્થિત હતા. શૉ પણ ત્યાં આવી પહોંચ્યા. શૉને જોઈ હાજર રહેલા સૌને ખૂબ આશ્ર્ચર્ય થયું, કારણ કે બર્નાર્ડ શૉએ વિલિયમ શેક્સપિયરની પણ કટુ આલોચના કરી હતી.

શૉનું સ્વાગત કરવા આગળ આવેલા જી. કે. ચેસ્ટરને કટાક્ષ કર્યો, ‘આવો, મિ. શૉ આપ આવ્યા તે બહુ સારું કર્યું. મરેલા સિંહ કરતાં જીવતા ગધેડાની કિંમત વધારે હોય છે.’

કટાક્ષ સાંભળી શૉ સમસમી ઊઠ્યા પણ પ્રસંગની મહત્તાનો સ્વીકાર કરી એક શબ્દ પણ બોલ્યા નહીં.

હેનરી ફોર્ડને સફળ લગ્નજીવન અને સફળ દાંપત્યનું રહસ્ય પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે બંને સફળતાને બે જ શબ્દોમાં સમાવી: ‘એક જ મોડેલ.’

અસહકારના આંદોલનમાં વિદેશી ભારતીયોનો સહકાર મેળવવા સરોજિની નાયડુને પૂર્વ આફ્રિકાના પ્રવાસે મોકલવામાં આવ્યાં હતાં. જુદા જુદા ભારતીય સમાજો તરફથી તેમનું સન્માન કરવામાં આવતું અને પ્રવચનો યોજાતાં એમાં એક ભારતીય સમાજ તરફથી વિશાળ સભાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું. પ્રમુખ વક્તા એક શ્રીમંત ગૃહસ્થ હતા. તેમની સંપત્તિ જેટલી હતી તેના પ્રમાણમાં જ્ઞાન ઓછું હતું અને અંગ્રેજીનું જ્ઞાન સાવ સીમિત. એક શિક્ષકે તેમનું પ્રવચન તૈયાર કરી આપ્યું હતું, જેમાં સરોજિની નાયડુની પ્રશંસા, સન્માન અને અભિનંદન આવરી લેવામાં આવ્યાં હતાં.

શિક્ષકે તૈયાર કરેલા પ્રવચનમાં એક જગ્યાએ સરોજિની નાયડુનું લોકપ્રિય બીજું નામ ‘સુપ્રસિદ્ધ ભારતીય મહિલા’, ‘ભારતીય કોકિલા’, ‘ફેમસ નાઈટિંગેલ ઓફ ઈન્ડિયા’નો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. મુખ્ય વક્તા પ્રવચન વાંચતાં વાંચતાં અહીં સુધી પહોંચ્યા અને મુશ્કેલી સર્જાઈ. ‘નાઈટિંગેલ’ શબ્દ તેમને સમજાયો નહીં, પરંતુ પોતાની બુદ્ધિથી એમણે અર્થ બેસાડ્યો, ‘ફેમસ નોટી ગર્લ ઓફ ઈન્ડિયા’, ‘ભારતની સુપ્રસિદ્ધ શરારતી છોકરી’. વક્તા આ બોલ્યા અને સભાજનો ખડખડાટ હસી પડ્યા. સરોજિની નાયડુ પણ ખૂબ હસ્યાં. ઘણી વાર તેઓ પોતે આ પ્રસંગ વર્ણવી ખુશ થઈ જતાં અને અન્યને પણ તેનો આનંદ આવતો.

આવા જ એક સમારંભમાં શાળાના હેડમાસ્તરસાહેબે તમામ મહેમાનોને આવકાર આપતાં સૌની આગળ ‘મરહૂમ’ શબ્દ વાપર્યો. મરહૂમ પ્રમુખસાહેબ, મરહૂમ મંત્રીશ્રી આ રીતે સૌને નવાજવા લાગ્યા. હેડમાસ્તરને પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે ભોળા ભાવે તેમણે જણાવ્યું. ‘સાહેબ, અમે તો રાણી વિક્ટોરિયાને મરહૂમ કહીએ છીએ, એટલે મને થયું આપના માટે આ જ સંબોધન યોગ્ય લેખાશે.’

અમેરિકાના સુપ્રસિદ્ધ હાસ્યલેખક માર્ક ટ્વેઈન કાર્યક્રમ આપવા એક શહેરમાં આવી પહોંચ્યા. શહેરમાં પોતાના કાર્યક્રમનો પ્રચાર બરાબર થયો છે કે નહીં, તેની બારીક તપાસ તેમણે કરી, પરંતુ દીવાલો પર પોસ્ટર કે ચોપાનિયાં અથવા છાપામાં મોટી જાહેરાત આવું કાંઈ તેમના જોવામાં ન આવ્યું. એક દુકાનદાર પાસે ઊભા રહી તેમણે તપાસ કરી, ‘આ શહેરમાં કોઈ મનોરંજન કાર્યક્રમ આજે છે?’ દુકાનદારે વિચારીને કહ્યું, ‘હા કોઈનો છે ખરો.’ માર્ક ટ્વેઈન કહે, ‘કોનો કાર્યક્રમ છે?’ દુકાનદાર કહે, ‘એ તો ખબર નથી.’ માર્ક ટ્વેઈન કહે, ‘તો પછી કાર્યક્રમની કેમ ખબર પડી?’ દુકાનદારે શાંતિથી કહ્યું, ‘આ તો અહીં ઈંડાં બહુ વેચાયાં છે એટલે અનુમાન કરું છું.’

માર્ક ટ્વેઈન તપાસ કરવાનું માંડી વાળ્યું.

અબજોપતિ જૉન ડી. રૉકફેલર એક સંસ્થાની મુલાકાતે ગયા. ફરતાં ફરતાં એક વર્ગ પાસે આવી પહોંચ્યા. વર્ગમાં દાખલ થયા. શિક્ષણકાર્યનું નિરીક્ષણ કર્યું. શિક્ષક વિદ્યાર્થીઓને વ્યવસાય અને વ્યાપાર વિશે સમજાવી રહ્યા હતા. શિક્ષકે વિદ્યાર્થીને પૂછ્યું, ‘કોઈ બતાવી શકશો, પ્રોમિસરી નોટ કઈ રીતે લખાય?’

એક તેજસ્વી વિદ્યાર્થી ઊભો થયો અને તેણે બ્લેકબોર્ડ પર લખ્યું, ‘હું આ સંસ્થાને દસ હજાર ડોલર આપવાનું વચન આપું છું.-જૉન ડી. રોકફેલર’.

લખાણ વાંચી રોકફેલર ખુશ થયા અને સંસ્થાને દસ હજાર ડોલરનો એક ચેક એ જ વખતે લખી આપ્યો.

પ્રોફેસર તીર્થરામ સંન્યાસી થયા પછી સ્વામી રામતીર્થ નામથી પ્રસિદ્ધિ પામ્યા. તેમણે વર્ગમાં એક સીધી રેખા દોરી. વિદ્યાર્થીઓને કહ્યું, ‘આ રેખાને નાની કરી આપો.’ ભૂંસવાનો પ્રયાસ કરનારને બેસાડી દીધા. એક તેજસ્વી વિદ્યાર્થીએ બાજુમાં મોટી લીટી દોરી દીધી. સાહેબ ખુશ થઈ ગયા. તેમણે સમજાવ્યું, જીવનમાં કદીય બીજાની લીટી ભૂંસવાનો પ્રયાસ કરશો નહીં.

સમાજમાં બે પ્રકારના માણસો હોય છે. એક અન્યની રેખા ભૂંસ્યા વગર પોતાની રેખા મોટી દોરનાર. બીજાની રેખા પાસે મોટી રેખા દોરનારની રેખા આપોઆપ મોટી થતી જાય છે, જ્યારે બીજા પ્રકારના જીવનભર કોઈની રેખાઓ ભૂંસવામાં જ રહી જાય છે.

પ્રેસિડન્ટ તરીકે ચૂંટાયા પછી અબ્રાહમ લિંકનને એક સંસદસભ્યે કહ્યું, ‘મિ. લિંકન, એ ન ભૂલો, તમારા પિતાએ રિપેર કરેલા બૂટ હજી મારા ઘરમાં પડ્યા છે.’

અબ્રાહમ લિંકનનાં પિતા મોચીકામ કરતા. તેમણે લિંકનની રેખાને ભૂંસવા પ્રયાસ કર્યો, લિંકને કહ્યું, ‘એ બૂટ રિપેર તો બરાબર થયા છે ને? એમાં કોઈ ઊણપ, કોઈ ફરિયાદ તો નથીને? યાદ રાખો શ્રીમાન, મારા પિતા જેટલું સારું મોચીકામ શીખ્યા એટલો સારો હું પ્રેસિડન્ટ નહીં બની શકું. માનવીનું મૂલ્યાંકન તેણે કરેલાં નિષ્ઠાપૂર્વકના જીવનકાર્યોથી થાય છે, સ્થાનથી નહીં.’

લિંકનનું વક્તવ્ય સાંભળી સૌ ચૂપ થઈ ગયા.

સૌજન્ય- મુંબઈ સમાચાર.કોમ 

 

શાહબુદ્દીન રાઠોડ …પરિચય …

સૌજન્ય- ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય

શાહબુદ્દીન રાઠોડ

શાહબુદ્દીન રાઠોડ ..Shaahbuddin Rathod