વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Category Archives: નારી શક્તિ ..

1241- બા : મહાત્માનાં અર્ધાંગીની .. લેખક- અરુણ ગાંધી અનુવાદ : સોનલ પરીખ … પુસ્તક પરિચય

મહાત્મા ગાંધીજી વિષે ઘણું લખાયું છે અને હજુ પણ ઘણું લખાતું રહેશે. પરંતુ એમનાં જીવન સાથી અને અર્ધાંગીની કસ્તુરબા વિષે લખાએલું બહુ ઓછું જાણવા મળે છે.ગાંધીજીના જીવનમાં કસ્તુરબા પતિના પડછાયાની જેમ જીવ્યાં હતાં.એમની અંગત મહત્વકાંક્ષાઓ અને ઈચ્છાઓને અવગણી એક ત્યાગમૂર્તિની જેમ બાપુને બધી રીતે સાથ આપ્યો હતો.

ગાંધીજી પોરબંદરના એક વણિક મોહનદાસ ગાંધીમાંથી વિશ્વવંદ્ય મહાત્મા ગાંધી બન્યા એ માટે ઘણાં કારણો હશે પરંતુ એમાં બાનો ફાળો ખુબ મહત્વનો રહ્યો છે.

અનજાણ પ્રતિભાવાન વ્યક્તિ કસ્તુર બા વિષે એમના પુત્ર મણીલાલના પુત્ર શ્રી અરુણ ગાંધીએ ખંતથી વિગતો એકઠી કરીને લખેલ એક દસ્તાવેજી પુસ્તક ”મહાત્માનાં અર્ધાંગીની ”મારફતે  એક પૌત્ર તરીકેની એમણે સુંદર ફરજ બજાવી છે.

આ પુસ્તકનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કસ્તુરબાનાં પ્રપૌત્રી સોનલ પરીખએ કર્યો છે.આ પુસ્તકને ‘ગુજરાત સાહીત્ય અકાદમી’ તરફથી વર્ષ 2016ના શ્રેષ્ઠ અનુવાદ તરીકે ઘોષીત કરવામાં આવ્યું છે.

આ બન્ને ગાંધી કુળનાં સંતાનોને આ પુસ્તક માટે જેટલાં અભિનંદન આપીએ એટલાં ઓછાં છે. 

આ પુસ્તકની જાણવા જેવી વિગતો જાણીતા બ્લોગ સંડે-ઈ-મહેફિલના સંપાદક શ્રી ઉત્તમ ગજ્જર એ એમના બ્લોગમાં અને ફેસબુક પર પોસ્ટ કરેલ છે જે એમના આભાર સાથે આજની આ પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત છે… વિનોદ પટેલ 

સૌજન્ય- શ્રી ઉત્તમ ગજ્જર ..સન્ડે-ઈ-મહેફિલ/ફેસ બુક 

 

હમણાં એક સુંદર પુસ્તક વાંચવાનું થયું. તેનું નામ છે: ‘બા : મહાત્માનાં અર્ધાંગીની.’ શીર્ષક સુચવે છે તેમ, તેમાં ભારતની એક માતૃમુર્તી કસ્તુરબાની જીવનકથા છે. આ પુસ્તકને ‘ગુજરાત સાહીત્ય અકાદમી’ તરફથી વર્ષ 2016ના શ્રેષ્ઠ અનુવાદ તરીકે ઘોષીત કરવામાં આવ્યું છે.

કસ્તુરબા વીશે મોટા ભાગના લોકોની છાપ એવી છે કે તેઓ આદર્શ ભારતીય નારી હતાં. પતીના પગલાંમાં પગ મુકીને ચાલનારા હતાં. પ્રેમાળ માતા હતાં. એથી વીશેષ કોઈ પ્રતીભા એમનામાં હતી નહીં.

પણ તેમ ન હતું. તેઓ એક મહાત્માનાં અર્ધાંગીની હતાં જરુર; અંધ અનુગામીની નહીં, સમજદાર સંગીની હતાં. મહાત્માનાં અર્ધાંગીની બનવાની સાધનાએ તેમનામાં રહેલી સ્ત્રીને અને માતાને અનેક નવાં પરીમાણો આપ્યાં હતાં. તેમનામાં રહેલી સહજ સુઝ અને દૃઢતાએ મહાત્માને પણ અનેકવાર દોર્યા હતા. તેથી જ બાપુ બાને પોતાનું ‘શુભતર અર્ધાંગ’ કહેતા.

‘બા : મહાત્માનાં અર્ધાંગીની’ પુસ્તકની વીશેષતા એ છે કે તેને મુળ અંગ્રેજીમાં લખનાર અરુણ ગાંધી કસ્તુરબાના પૌત્ર છે અને તેનો અનુવાદ કરનાર સોનલ પરીખ કસ્તુરબાનાં પૌત્રીનાં પૌત્રી છે.

અહીં હું આ બન્નેનો થોડો પરીચય તેમ જ પુસ્તક પર કામ કરતી વખતના તેમના મનોભાવોના અંશો આપું છું :

ડૉ. અરુણ મણીલાલ ગાંધી કસ્તુરબા અને બાપુના પાંચમા પૌત્ર. તેમનો જન્મ 14 એપ્રીલ, 1934માં દક્ષીણ આફ્રીકાના ફીનીક્સ આશ્રમમાં થયો હતો. માતા–પીતા સુશીલા અને મણીલાલે પોતાનાં સન્તાનોને બાપુ–ચીંધ્યા માર્ગે ઉછેર્યાં હતાં

બાળપણના અને તરુણાવસ્થાના ઘણા મહીના તેમણે બા–બાપુ સાથે વર્ધાના સેવાગ્રામ આશ્રમમાં ગાળ્યા. દક્ષીણ આફ્રીકાનો રંગભેદ અને ત્યાંનું હીંસાથી ખદબદતું વાતાવરણ જોઈ, અરુણનું યુવાન લોહી ઉકળી ઉઠતું. બાએ તેને, તેના આક્રોશને વીધ્વંસક માર્ગે ન લઈ જતાં, પરીવર્તન માટેની શક્તી બનાવતાં શીખવ્યું હતું.

કેટલોક સમય ભારતમાં ગ્રામીણો માટે કામ કર્યા બાદ, અરુણ ગાંધી અને તેમનાં પત્ની સુનંદા, શાન્તી અને અહીંસાની વાત વીશ્વફલક પર મુકવાનું સ્વપ્ન લઈ અમેરીકામાં સ્થીર થયાં. 2007માં સુનંદાએ ચીરવીદાય લીધી.

શાન્તી અને અહીંસાનાં બીજ દુર દુર સુધી ફેલાવવા લાંબા પ્રવાસો કરતા રહેતાં અરુણ ગાંધી, પોતાને ‘શાન્તીખેડુત’(પીસ ફાર્મર) ગણાવે છે અને એક દીવસ શાન્તીનાં આ બીજ, હરીયાળો પાક બની, માનવજાતને અર્પણ કરી શકાશે તેવી આશા સેવે છે..

સોનલ પરીખના પીતા ડૉ. પ્રબોધ પારેખનાં મા રામીબહેન, મહાત્મા ગાંધીના મોટા પુત્ર હરીલાલનાં પુત્રી. માતા–પીતા માધવી અને પ્રબોધે પોતાનાં સંતાનોને મહાત્માના વંશજ હોવાની સભાનતા આપ્યા વીના, સાદાઈ અને સહજતાથી ઉછેર્યાં છે.

પત્રકારત્વ અને સર્જનાત્મક લેખનને પોતાની કારકીર્દી બનાવનાર સોનલ પરીખે, મુમ્બઈના ભારતીય વીદ્યાભવન, ગાંધી સ્મારકનીધી(મણીભવન) તેમ જ મુમ્બઈ સર્વોદય મંડળ જેવી સંસ્થાઓમાં લેખન, સંશોધન અને વહીવટી કાર્યોનો અનુભવ લીધો છે અને ‘જન્મભુમી’નાં તંત્રીવીભાગમાં કામ કર્યું છે. હાલ બેંગલોર રહી ‘જન્મભુમી’, ‘જન્મભુમી પ્રવાસી’, ‘પ્રબુદ્ધ જીવન’, ‘નવચેતન’, ‘કવીતા’, ‘વીચારવલોણું’માં કૉલમો લખવા ઉપરાંત અનુવાદો કરે છે અને સ્વતંત્ર પુસ્તકો લખે છે.

હવે આ બન્ને, કસ્તુરબા વીશે લખવા કેમ પ્રેરાયાં? એમના જ શબ્દોમાં જોઈએ :

લેખક અરુણ ગાંધી કહે છે :

‘મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી’નું વ્યક્તીત્વ એવું વીરાટ હતું કે તેની નજીકનું બીજું કોઈ દેખાય નહીં. મારાં દાદી કસ્તુરબા અને મારા પીતા મણીલાલ–આ બન્નેએ મારા દાદા મહાત્મા ગાંધીના વીચારો અને વ્યક્તીત્વમાં પોતાને ઓગાળી દીધાં હતાં.

આધુનીક, પશ્ચીમી મુલ્યોમાં માનનારાઓ મોહનદાસ પર આરોપ પણ મુકે છે કે એમની છાયામાં બીજા બધાંનો વીકાસ રુંધાઈ ગયો. પણ બાપુ પાસે મહાન ધ્યેય હતું, આદર્શો હતા, તેમની એક દૃષ્ટી હતી, વ્યક્તીને પરીવર્તીત કરવાની શક્તી પણ હતી. તેનાં પરીણામે કસ્તુરબા અને મણીલાલે અને બીજા અનેકે પોતાની વ્યક્તીગત પ્રાપ્તી વીશે વીચારવા કરતાં પોતાનાં જીવન બાપુને સમર્પીત કરવાનું વધુ પસંદ કર્યું હતું.

જેમણે કસ્તુરબાને જોયાં છે તેમને ‘બા’ શબ્દનો, માતૃત્વનો સાચો અર્થ સમજાયો છે. મને હમેશાં એક પસ્તાવો રહ્યો કે હું બાને પુરાં જાણી ન શક્યો. મેં છેલ્લે તેમને જોયાં ત્યારે હું પાંચ વરસનો હતો. 1939ની એ સાલ હતી. મારા પીતા મણીલાલે ત્યારે દક્ષીણ આફ્રીકામાં રહી બાપુએ 1873માં શરુ કરેલા આંદોલનને આગળ ધપાવતાં અહીંસક માર્ગે સામાજીક અને રાજકીય પરીવર્તનોની દીશામાં કામ ઉપાડેલું હતું. દર ચાર વર્ષે એક વાર તેઓ ભારત આવીને પરીવારને મળતા. દાદા–દાદીનું હુંફભર્યું, સતત વરસતું હેત મારી બાલ્યવયની સ્મૃતીઓનું ધન છે.

બા પ્રત્યેના પ્રેમ ઉપરાંત બીજી એક વાતે પણ મને બા વીશે જાણવા પ્રેર્યો. તે એ કે બાને જે થોડા લોકો ઓળખે છે તે સીવાય બાકીના મોટા ભાગના લોકો એવું માને છે કે બા એક અલ્પશીક્ષીત, સાધારણ અને સુશીલ સન્નારી હતાં. પતીને અનુસરતાં; પણ પતી જે વીરાટ કાર્યો કરતા તેના વીશે ભાગ્યે જ કંઈ સમજતાં.

હું આવું માનવા તૈયાર ન હતો. મારા અને મારાં માતાપીતાના અનુભવો જુદું કહેતા હતા. બાએ ઔપચારીક શીક્ષણ ખુબ ઓછું લીધું હોવા છતાં; તેઓ અજ્ઞાન કે અલ્પમતી ન હતાં. ઈતીહાસ મારાં દાદીને અવગણે તે હું સાંખી ન શકું. ઘણી જહેમતોને અન્તે અમે એ નીષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છીએ કે ભારતના સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામમાં બાની એક અગત્યની ભુમીકા હતી. બાપુને મહાત્મા બનાવવામાં તેમનો મોટો ફાળો હતો. બાનું સમર્પણ, તેમની પોતાની એ પ્રતીતીને લીધે પણ હતું કે આ જ રસ્તો સાચો છે. ગુલામી કે અંધ અનુકરણ કદી બાના સ્વભાવમાં ન હતું.

‘સત્યના પ્રયોગો’માં બાપુએ લખ્યું છે કે અહીંસાની મુળભુત તાલીમ તેઓ બા પાસેથી પામ્યા છે. બા નીષ્ક્રીય ન હતાં. આક્રમક પણ ન હતાં. તેમને જે સાચું લાગતું, યોગ્ય લાગતું, તે મક્કમતાથી કરતાં. પતીની કોઈ વાત ગળે ન ઉતરે ત્યારે બા દલીલો ન કરતાં; પણ શાન્તીથી મક્કમતાથી તેને યોગ્ય માર્ગે વાળતાં, સત્ય તરફ પ્રેરતાં, અહીંસાના તત્ત્વજ્ઞાનનો આ જ અર્ક છે તેમ બાપુ હમ્મેશાં કહેતા.

પણ બા વીશે જાણવાનું બહુ જ મુશ્કેલ હતું. તેમણે પોતે કશું લખ્યું નથી અને તેમના જીવનના સન્દર્ભો ખોવાઈ ગયા છે. પોરબન્દરના પુરમાં તમામ દસ્તાવેજી પુરાવાઓ ધોવાઈ ગયા છે. બાનાં માતાપીતા અને ભાઈઓ વહેલી વયે મૃત્યુ પામ્યાં. બાપુએ પોતાનાં લખાણોમાં આપેલા સન્દર્ભો સીવાય બાના પરીવારના ઈતીહાસ વીશે જાણવાનો કોઈ આધાર નથી.

એટલે મારા અને મારાં પત્ની સુનન્દાના સંશોધનનો મુખ્ત સ્રોત રહ્યો, મૌખીક ઈતીહાસ. આ ઈતીહાસ આપનારા તમામની દૃષ્ટી બાપુની પ્રેરક સ્મૃતીઓથી અંજાયેલી હતી. બાને કેન્દ્રમાં રાખી વાતો કઢાવવામાં અમારે ધીરજ અને ખંતની ભરપુર જરુર પડતી. 1960થી અમે મુલાકાતો લેવા માંડી, રેકૉર્ડીંગ કરવા માંડ્યાં. બાની સાથે થોડુંયે રહ્યા હોય તેવા લોકોને અમે શોધતા રહેતાં.

છેવટે પુસ્તક તો તૈયાર થયું; પણ યુરોપ–અમેરીકાના કોઈ પ્રકાશક તેને છાપવા તૈયાર નહીં ! ‘કસ્તુરબામાં કોને રસ પડે? તમે તમારા દાદા મહાત્મા ગાંધી વીશે કેમ નથી લખતા ?’ – એવા પ્રતીભાવ મળતા.

અમને આશ્ચર્ય થતું. મહીલાઓના અધીકાર માટે અમે જાગ્રત, તેથી બાનાં જીવન અને કાર્યો વીશે ઉતરતો મત સ્વીકારીએ નહીં. સહેલાઈથી હાર માનીએ નહીં. છેવટે 1979માં એક જર્મન પ્રકાશક વેલાખ હીન્દા ઉન્દ દીલ્માએ તેની જર્મન આવૃત્તી પ્રગટ કરી. 1983માં મેક્સીકો યુનીવર્સીટીએ તેનું સ્પૅનીશ ભાષાન્તર પ્રગટ કર્યું.

પુસ્તકની અંગ્રેજી આવૃત્તીના પ્રકાશનમાં હજુ વીઘ્નો આવ્યાં જ કરતાં હતાં. તેની વાત ન કરીએ તેટલું જ સારું. અમે આશા છોડી દેવાની તૈયારીમાં જ હતાં, એ વખતે ઓઝાર્ક માઉન્ટન નામે એક પ્રકાશકે છેવટે પુસ્તક છાપ્યું

બા–બાપુ અભીન્ન છે એટલે એક રીતે આ બા–બાપુની સહીયારી જીવનકથા છે. બાની કહાણી, બાપુના જીવન જેવી નાટ્યાત્મક નથી; પણ છતાં એ કહાણી અલગ છે, અજોડ છે, પ્રેરક છે. મને આશા છે કે પ્રેમપુર્વક કરેલો અમારો આ પરીશ્રમ સાર્થક થશે.
–અરુણ ગાંધી

અને પ્રાસ્તાવીક ‘કિંચીત્’માં અનુવાદીકા સોનલ પરીખ લખે છે :

‘કસ્તુરબા મારાં દાદીનાં દાદી.’

લોહીનો આ સમ્બન્ધ ન હોત તો પણ કસ્તુરબાને સમજવાની ઝંખના, એક સ્ત્રી તરીકે, એક સર્જક તરીકે, મારામાં જાગી જ હોત એમ હું ચોક્કસ માનું છું.
તેર વરસની ઉમ્મરે પોતાનાથી થોડા મહીના નાના મોહનદાસ સાથે તેમનાં લગ્ન થયાં. બાસઠ વર્ષના દામ્પત્ય દરમીયાન મોહનદાસ મહાત્મા બન્યા, અંગત અને જાહેરજીવનનાં શીખરો સર કરતા ગયા, સત્યાગ્રહની અત્યન્ત મૌલીક પદ્ધતી શોધી, દક્ષીણ આફ્રીકામાં અને હીન્દમાં વીરાટ કાર્યો કર્યાં, દેશને બ્રીટીશ શાસનથી મુક્ત કર્યો, સમગ્ર વીશ્વની ગરીબ, શોષીત માનવજાતને પાંખમાં લેવા ધાર્યું. આવા નીત્ય પરીવર્તનશીલ અને સત્યશોધક, આદર્શો અને સીદ્ધાન્તો માટે મોટા ભોગ આપવા અને અપાવવા કટીબદ્ધ મહાત્માનાં અર્ધાંગીની બનવું એ બહુ કપરું, ગજું માંગી લે તેવું કામ છે.

બાપુનાં જીવનકાર્યો અને દેશના ઈતીહાસનાં મહાપરીવર્તનો સાથે, બાનું જીવન અભીન્નપણે વણાયેલું છે. બાપુની પડખે રહી, બાએ પણ વીરાટ ઐતીહાસીક ઘટનાઓનાં મુળમાં, પોતાની પ્રાણશક્તી સીંચી છે. કાઠીયાવાડની એક સંસ્કારી પણ નીરક્ષર કન્યામાંથી રાષ્ટ્રમાતા બનતાં સુધીની બાની યાત્રાના વળાંકો અને પડાવો કેવા હશે? તેમણે કેવાં સમાધાનો કર્યાં હશે, શું છોડ્યું હશે, શું અપનાવ્યું હશે, પોતાને કેવી રીતે સજ્જ કરતાં રહ્યાં હશે, તેની કલ્પના કરું, ત્યારે મારા મનમાં જે રોમાંચ જાગે છે, જે ઉથલપાથલ થાય છે, તેનું વર્ણન કરવું મુશ્કેલ છે.

ડૉ. અરુણ ગાંધી–મારા અરુણમામા–નું પુસ્તક ‘ધ ફરગોટન વુમન’ વાંચ્યું ત્યારે એક પૌત્ર તરીકે કસ્તુરબાને સમજવાની અને તેમના વ્યક્તીત્વને વીશ્વ સમક્ષ રજુ કરવાની અરુણમામાની તાલાવેલી મને ઉંડે સુધી સ્પર્શી ગઈ. તેમણે અને સુનંદામામીએ બાના જીવનચરીત્રના આલેખન માટે પુષ્કળ જહેમત ઉઠાવી છે અને ઉપલબ્ધ માહીતી સાથે કલ્પનાનું સંયમીત સંતુલન સાધતા જઈ, અત્યન્ત સુન્દર રીતે, પ્રેમપુર્ણ નજાકત સાથે, બાનું અનોખું જીવન શબ્દબદ્ધ કર્યું છે. પુસ્તકમાંથી પસાર થતાં આપણે જાણવા પામીએ છીએ કે બા અંધ અનુગામીની ન હતાં, સમજદાર અને પ્રેમાળ જીવનસંગીની હતાં. તેમનું માતૃત્વ તેમનાં સન્તાનો અને સન્તાનોનાં સન્તાનોથી વીસ્તરી હજારો–લાખો દેશવાસીઓ સુધી પહોંચ્યું હતું.

અનુવાદમાં ‘જીવ’ આવે તે અનુવાદની પહેલી શરત છે. સુરેશ દલાલ ‘અનુવાદ’ માટે ‘અનુસર્જન’ શબ્દ વાપરતા. પુસ્તક સાથે સર્જનાત્મક રીતે સંકળાઈ શકાય તો જ અનુસર્જન બની શકે. મેં પુરી મહેનત કરી છે, મહીનાઓ સુધી બા સાથે તદાકાર બની છું, તેમના સમયમાં–તેમના ફલક પર જીવી છું તેમની સાથે વલોવાઈ પણ છું. આશા છે કે અમારાં, આપણાં સૌનાં બાની આ રસપુર્ણ અને પ્રેરક જીવનકથા ગુજરાતીવાચકોની નવી પેઢીને પણ ગમશે.
–સોનલ પરીખ

(લેખક અને અનુવાદીકાનાં લખાણો સહેસાજ સાભાર ટુંકાવીને..)

તો આમ વાત છે. અવકાશે પુસ્તકના અંશ પણ આપવા ધારીએ છીએ.
(કારણ કે આમાં ‘કસ્તુરબા’ વીશે પુસ્તકમાંનું કશું જ મુકી શકાયું નથી!)
– ઉત્તમ ગજ્જર અને સમ્પાદકો..

પુસ્તક પ્રાપ્તિની માહિતી ….

(પુસ્તકના લેખક : અરુણ ગાંધી; અનુવાદ –સોનલ પરીખ : sonalparikh1000@gmail.com

મુલ્ય : બસો રુપીયા; પાન સંખ્યા–270; પ્રથમ આવૃત્તી : ઓક્ટોબર, 2016;

પ્રકાશક અને મુદ્રક : વીવેક જીતેન્દ્ર દેસાઈ, નવજીવન મુદ્રણાલય, અમદાવાદ–380 014; ફોન : 079-2754 0635 અને 079-2754 2634;

eMail : sales@navajivantrust.org Website : http://www.navajivantrust.org

‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ – વર્ષઃ ચૌદમું – અંકઃ 411 –October 14, 2018
‘ઉંઝાજોડણી’માં અક્ષરાંકનઃ ઉત્તમ ગજ્જર – uttamgajjar@gmail.com

Source- https://www.facebook.com/uttam.gajjar.92/posts/2034840676566140

 

Kasturba is seen washing feet of her husband Gandhiji . Sardar Patel is also seen looking at this memorable scene of love between this great couple !

ગાંધીજી,કસ્તુરબા અને પ્રેમ પત્રો

અગાઉ વિનોદ વિહારની પોસ્ટમાં પ્રસિદ્ધ કરેલ શ્રી તેજસ વૈદ્ય લિખિત નીચેનો લેખ આજની આ પોસ્ટની પૂર્તિ કરે છે.ગાંધીજી અને કસ્તુરબા વચ્ચે પ્રેમનું કેવું અતુટ બંધન હતું એ બાપુના બાને લખેલ પ્રેમ પત્રોમાંથી જણાઈ આવે છે.

 ગાંધીજીના કસ્તુર બા ને લખાએલ લવ લેટર્સ !…તેજસ વૈદ્ય

1218- ૧૧ વર્ષની વૈજ્ઞાનિક ગીતાંજલિ રાવ

Gitanajali

અમેરિકાના કોલોરાડો રાજ્યમાં રહેતી ગીતાંજલિ રાવ માત્ર ૧૧ વર્ષની જ છે. પણ તેને નાનપણથી વિજ્ઞાનમાં બહુ જ રસ હતો.  તેના પપ્પા તેમના કામમાં વિવિધ રસાયણો (chemicals) શોધી કાઢવામાં માહેર છે. તેમની વાતો પરથી પ્રેરણા લઈ તેને પાણીમાં   સીસા ( lead)નું પ્રમાણ સહેલાઈથી શોધી શકાય તેવી રીત શોધી કાઢવા મન થયું. તેની શિક્ષિકાએ અને તેના સ્કાઉટ ગ્રુપમાંથી તેને આ બાબત ઉત્તેજન મળ્યું.

       તેને અમેરિકામાં કિશોર વિજ્ઞાનિકોને ઉત્તેજન આપતી એક સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા મન થયું. 

This summer, ten lucky young scientists were finalists in the Discovery Education 3M Young Scientist Challenge. Students from 5th to 8th grade from all over the United States sent in videos explaining why their projects would benefit from three months of work alongside a mentor.

 તેની ખંતના પ્રતાપે આ સ્પર્ધાના અંતે તેને વિજેતા જાહેર કરવામાં આવી.

 

ગીતાંજલિરાવ અને એની શોધની વધુ વિગતો નીચેના વિડીયોમાંથી મળી રહેશે. 

 

1114- દર્દ અને દવા….સત્ય ઘટનાત્મક વાર્તા ….. લેખીકા-સૌંદર્યા નસીમ – અનુવાદક : અશોક ભાર્ગવ

દર્દ અને દવા….. સત્ય ઘટનાત્મક વાર્તા ..
મૂળ લેખિકા- સૌંદર્યા નસીમ 
અનુવાદક : અશોક ભાર્ગવ

 

અનુવાદક શ્રી અશોક ભાર્ગવ લેખિકાના પરિચયમાં જણાવે છે ..

કાબુલમાં જન્મેલી સૌંદર્યા નસીમ (https://www.facebook.com/saundarya.naseem) પોતાના પીતાની શોધમાં ભારત આવી છે અને ઇન્દિરા ગાંધી નેહરુ યુનીવર્સીટીમાં પોષણ અને સમાજ વીજ્ઞાનમાં અભ્યાસ કરી, હાલ દેહરાદુનમાં પોતાનું હેલ્થ કેર કલીનીક ચલાવે છે. આ લખાણ એમની ફેસબુક વૉલ પરથી, એમના સૌજન્યથી , સારવીને લીધું છે– અનુવાદક)

લેખીકાને થયેલ એક જાત અનુભવ પર આધારિત આ વાર્તામાં મહિલાઓને શકતીશાળી અને નીર્ભય બનવાનો સંદેશ છે.

સમાચારોમાં અવારનવાર સમાજના મવાલી તત્વો દ્વારા સ્ત્રીઓને રંજાડવાના અને એમને ડરાવી ધમકાવી એમના પર બળાત્કારના બનાવો બનતા જ રહે છે. લેખીકાને પણ જ્યારે મવાલીઓ દ્વારા હેરાનગતીનો અનુભવ થયો ત્યારે એમણે ડર્યા વીના કેવી રીતે એનો સામનો કરી તેઓને પદાર્થપાઠ શીખવાડ્યો એનું રસસ્પદ શબ્દોમાં સુંદર ચિતાર આપ્યો છે.

આ વાર્તાની પી.ડી.એફ. ફાઈલની લીંક ઈ-મેલમાં મોકલવા માટે હું જાણીતા બ્લોગ સંડે-ઈ-મહેફીલના સંપાદક સુરત નીવાસી, સાહીત્ય રસીક મીત્ર શ્રી ઉત્તમભાઈ ગજ્જરનો આભારી છું.

સ્ત્રી શશકતીકરણનો સંદેશ આપતી આ આખી મજાની વાર્તા નીચેની લીંક પર ક્લીક કરીને વાંચી શકાશે.

 

દર્દ અને દવા ..લેખીકા ..સૌંદર્યા નસીમ ..અનુવાદ …અશોક ભાર્ગવ  

1084- સ્ત્રી શક્તિની એક ઝલક …. Women of Influence

આ જગતમાં લગભગ અડધી વસ્તી સ્ત્રીઓની બનેલી છે.દરેક ક્ષેત્રમાં સ્ત્રીઓએ એમની શક્તિઓ બતાવીને સિધ્ધિઓ અને ખ્યાતી પ્રાપ્ત કરી લીધી છે. 

આવી કેટલીક કિર્તિવાન સ્ત્રીઓની માહિતી નીચેની લીંક પર ક્લિક કરીને વાંચી શકાશે.  

Women of Influence

( 1026 ) વિશ્વ મહિલા દિવસ અને નારી શક્તિ ….

German poster for International Women’s Day

દર વર્ષે વિશ્વમાં માર્ચ ૮ ના દિવસનેવિશ્વ મહિલા દિવસ   InternationaI Womens Day 

તરીકે ઉજવવામાં આવે છે. મહિલા જાગૃતિ અને સશક્તિકરણ  એનો મુખ્ય ઉદ્દેશ છે.

પહેલાં અબળા ગણાતી નારી હવે સબળા બની છે. દરેક દેશમાં મહિલાઓ એમના હક્કો માટે આજે જાગૃત બની છે.આપણા પુરાણોમાં નારીને નારાયણી કહી છે અને સતી તરીકે પૂજા પણ કરાય છે. જ્યાં નારીની પૂજા થાય છે ત્યાં દેવતાઓનો વાસ છે એમ કહેવાય છે.એમ છતાં પણ મહિલાઓએ વર્ષોથી ઘણો અન્યાય સહન કર્યો છે એ એક કડવી હકીકત છે.

નારીનું વ્યક્તિત્વ અજબ  છે. સ્વભાવે સ્ત્રી મલ્ટી ટાસ્કીંગ છે એટલે કે એ એક સાથે ઘણાં કામ સંભાળે છે. સ્ત્રીની આ ખાસીયતને ઉજાગર કરતું  એક મિત્રએ ઈ-મેલમાં મોકલેલ આ ચિત્ર ખુબ જ સૂચક છે.

મલ્ટીટાસ્કીંગ મહિલાનું આ ચિત્ર આજના વિશ્વ મહિલા દિવસે આજની નારીને સાદર અર્પણ છે.

ઉપરના ચિત્રથી પ્રેરિત  એક અછાંદસ રચના

ઓ નારી, તું કેટ કેટલાં સ્વરૂપે વિહરે છે !
બધાં રૂપોમાં માનું રૂપ તારું અનુપમ છે, 
નવ માસ બાળકને ઉદરમાં સાચવતી  
બાળક જન્મની પીડા સહેતી તું જનની છે
મા બોલતાં જ તને નમન થઇ જાય છે .
કેટલા બધા રોલ તું એક સાથે સંભાળે છે !
રસોઈ કરી સૌને જમાડતી તું અન્નપુર્ણા છે
ઘરને બધેથી સાફ રાખતી કામવાળી છે
બાળકને ભણાવતી આદર્શ શિક્ષિકા છે
માંદગીમાં બાળકોની સેવા કરતી નર્સ છે
ઘરની નાની મોટી તકલીફોમાં તું હેન્ડીમેંન છે !
ઘરને સાચવતી સિક્યોરીટી ઓફિસર છે
બાળકોને સલાહ આપતી સલાહકાર છે
દુઃખમાં દિલાસો આપતી કમ્ફર્ટર છે
ઘરકામમાં કદી રજા ના ભોગવતી વર્કર છે
તને માંદગીમાં પણ રજા મળતી નથી !
વિના પગારની રાત દિવસની વર્કર છે
આ બધી સેવાઓનો બદલો તને શું મળે છે?
તારી સેવાઓની સાચી કદર થાય છે ખરી ?
બાળકો પ્રત્યેનો પ્રેમ એ જ તારો પગારનો ચેક છે ,
પણ એ પ્રેમ તને હમેશાં પાછો મળે છે ખરો ?

વિશ્વ મહિલા દિવસે ગુગલએ બનાવેલું એક ખાસ ડુડલ જોવા જેવું છે.નીચેની લીંક પર ક્લિક કરી ગુગલ ચિત્ર સ્લાઈડ જોઈ શકાશે .

http://time.com/4694254/google-doodle-international-womens-day-2017/

Celebrate the women who inspire us every day. 

Happy International Womens Day

( 1020 ) કંઈક લાખો નિરાશામાં, એક અમર આશા છુપાઈ છે! …- કાજલ ઓઝા – વૈદ્ય

(ઘણા લોકોની એવી માન્યતા હોય છે કે કૅન્સર એટલે કેન્સલ… કેન્સર જેવા ભયાનક રોગમાંથી બચવું મુશ્કેલ છે.માત્ર ૪૩ વર્ષની લીસા રાની રે નામની મોડલ અને અભિનેત્રી કમનશીબે કેન્સરના રોગમાં સપડાઈ ગઈ . લીસા અને લીસાના પોલેન્ડના પિતા તથા ભારતીય માતાએ લીસાની જીવવાની આશા છોડી દીધી હતી.

પરંતુ મારે કોઈ પણ હિસાબે કેન્સર મુક્ત થવું છે એવી લીસાની દ્રઢ ઇચ્છાશક્તિથી લીસા કેવી રીતે કેન્સર સામેની લડાઈમાં વિજયી બની એની રસિક અને પ્રેરક સત્ય કથા એના મુખે જ જાણીતાં લેખિકા કાજલ-ઓઝા વૈદ્યની કલમે નીચેના લેખમાં વાંચો.સાભાર- મુંબઈ સમાચાર, સુશ્રી કાજલ-ઓઝા વૈદ્ય ..વિ.પ.)

કંઈક લાખો નિરાશામાં, એક અમર આશા છુપાઈ છે! .
કથા કોલાજ – કાજલ ઓઝા – વૈદ્ય

નામ : લિસા રાની રે મેકોય
સ્થળ : ટોરન્ટો / હૉંગકૉંગ
સમય : ૨૦૧૭
ઉંમર : ૪૩ વર્ષ
kazal-oza-article૪૩ વર્ષની ઉંમર કોઈ મોડલની કે અભિનેત્રીની જિંદગીમાં વળતા પાણીની ઉંમર હોય છે, પણ હું જ્યારે મારી જાતને અરીસામાં જોઉં છું ત્યારે મને લાગે છે કે હું જાણે હજી હમણાં જ, ૨૦૧૦માં જ જન્મી છું…મારી જાતને ૧૭ વર્ષની અનુભવું છું ક્યારેક, ને આમ જોવા જઈએ તો એ સાચું પણ છે. ૨૦૧૦માં મારો પુન:જન્મ થયો એમ કહું તો ખોટું નથી. મેં તો જીવવાની આશા છોડી જ દીધી હતી…મેં જ શું કામ, શરૂઆતમાં મારો પરિવાર અને ડૉક્ટર પણ ડરી ગયા હતા.

કૅન્સર શબ્દ જ એવો છે. મોટાભાગના લોકો માને છે કે કૅન્સર એટલે કેન્સલ…મને પણ જ્યારે પહેલીવાર ડૉક્ટરે કહ્યું કે મને કૅન્સર છે ત્યારે મને લાગ્યું કે, હવે બહુ થોડા દિવસો બચ્યા છે ! ર૩ જૂન, ર૦૦૯, અમે હૉસ્પિટલમાંથી બહાર નીકળ્યા ત્યારે મને પહેલી વાર સમજાયું કે આ જગત કેટલું સુંદર છે ! આપણી પાસે જ્યારે શ્ર્વાસ ખૂટવા લાગે ત્યારે જ જીવનનું મૂલ્ય સમજાતું હોય છે. મેં મારા પિતાને પૂછ્યું, “હવે હું મૃત્યુ પામીશ? મારા પિતાએ જવાબ આપ્યો, “એનો આધાર તારા ઉપર છે ! મેં કહ્યું, “મારે નથી મરવું. મારા પિતાએ કહ્યું, “બસ તો પછી, જીવવા માંડ ! આપણે સાથે મળીને કૅન્સર સામે લડવાનું છે. કૅન્સર ઈશ્વર નથી, એક રોગ છે અને જગતમાં દરેક રોગની દવા હોય છે. ફક્ત નિરાશાની દવા નથી.

મારા પિતા પોલેન્ડના હતા અને મા ભારતીય. મારા પિતાએ મને જિંદગી જીવતા શીખવાડ્યું. મને એમણે ક્યારેય કશું કરતા રોકી નથી. મારી મા કેનેડામાં એક બૅન્કમાં કામ કરતી હતી પણ એ પોતાને પિયર કલકત્તા અચૂક આવતી. સ્કૂલના વેકેશનમાં અમે મારા નાનાજીને ઘેર, શ્યામ બજાર આવતા. વરસાદના દિવસોમાં અમે એમની વિશાળ છત ઉપર નાહવા જતા. બૈંગુન ભાજા અને ઝોલભાત ખાવાની મજા મેં બાળપણમાં બહુ માણી છે. હું સાવ નાની હતી ત્યારથી જ બધા કહેતા, “આ છોકરી ગજબની સુંદર છે. મારા પોલિશ પિતાની આંખો અને સ્કીનની સાથે સાથે મને મારી બંગાળી માના વાળ વારસામાં મળ્યા હતા… મેં સૌંદર્ય સ્પર્ધામાં ભાગ લેવાનું નક્કી કર્યું ત્યારે મારી માએ મને કહેલું, “મને વાંધો નથી પણ સુંદરતા એ જ જીવનનું સત્ય નથી એટલું યાદ રાખજે મારે પત્રકાર બનવું હતું, એટલે મેં જર્નાલિઝમ ભણવાનું શરૂ કર્યું, પણ એ જ ગાળામાં મારાં માતા-પિતા એકબીજાથી છૂટાં પડી ગયાં અને માએ કલકત્તા રહેવાનું નક્કી કર્યું. મારા પિતાની રજાથી હું મારી મા પાસે રહેવા આવી કારણ કે મારા પિતાને પણ એવું લાગ્યું કે મારી મા મારો વધુ ખ્યાલ રાખી શકશે…

કલકત્તા આવીને મેં કામ શોધવા માંડ્યું. એ જ ગાળામાં મને સૌથી પહેલી ફિલ્મ ‘નેતાજી’ (તામિલ) ની ઓફર આવી. પૈસા સારા મળતા હતા પણ મને તામિલ બોલતા આવડતું નહોતું. એમણે કહ્યું, “અમે, ડબ કરી લઈશું… મેં એ ફિલ્મ સ્વીકારી લીધી. ફિલ્મ ખૂબ સારી ચાલી…આમ તો હજી મારી કારકિર્દી શરૂ થઈ હતી…કરણ કપૂર સાથે બૉમ્બે ડાઈંગમાં કામ કર્યા પછી પાકિસ્તાની ગાયક નુસરત ફતેહ અલીખાનની કવ્વાલીના વીડિયોમાં મને ખૂબ પ્રસિદ્ધિ મળી…જાવેદ અખ્તરે લખેલી આ કવ્વાલીમાં મને જે રીતે રજૂ કરવામાં આવી, એનાથી મને અનેક ફિલ્મોની ઓફર્સ પણ આવી. એ પછીનો સમયગાળો મારી જિંદગીનો સૌથી ઈન્ટ્રેસ્ટિંગ સમય રહ્યો. મેં અનેક ફિલ્મોમાં કામ કર્યું. મોડેલિંગના કેટલાય કોન્ટ્રાક્સ અને પૈસાની સાથે સાથે પ્રસિદ્ધિ પણ મળતી ગઈ. ‘ગ્લેડરેગ્ઝ’ના કવરપેજ ઉપર મારો ફોટો છપાયો ત્યારે બોલીવૂડમાં હલચલ મચી ગઈ. એ પછી મૉડલિંગ માટે મને અનેક ઑફર્સ આવી. ૧૯૯૪થી શરૂ કરીને ર૦૦૯ સુધીનું જીવન કંઇક જુદું જ હતું. ર૦૦પમાં કેનેડિયન ફિલ્મ ‘વૉટર’માં દિપા મહેતાએ મને કાસ્ટ કરી… એ ફિલ્મે ખૂબ ચકચાર જગાવ્યો. ર૦૦પમાં ફિલ્મ ઑસ્કાર માટે નોમિનેટ થઈ. હું સાતમા આસમાને હતી. સમય જતાં ફિલ્મોની ઓફર્સ વધવા માંડી. હું હિંદી સારું બોલી શક્તી નહીં એટલે ‘કસૂર’ નામની એક ફિલ્મમાં દિવ્યા દત્તાનો અવાજ ઉધાર લેવામાં આવ્યો.

ભારતના એક ૫ણ શહેરમાં એક પણ રસ્તો એવો ન હતો કે જેના પર મારા હોર્ડિંગ ન હોય ! હું કૅનેડા પાછી ગઈ, એ પછી કૅનેડિયન ફિલ્મોમાં મેં કામ કર્યું, પણ આ દુનિયા વિચિત્ર છે, જે સફળ થવા માંડે એને માટે સફળતા સામેથી આવે છે… મારી સાથે પણ એવું જ થયું… જગતનો કોઈ કલાક ૬૦ મિનિટથી લાંબો નથી, દુનિયાના કોઈ માણસ પાસે ચોવીસ કલાકથી વધુ લાંબો દિવસ નથી હોતો. સુખના દિવસો અને સમસ્યાઓ ‘હેન્ડ ઇન હેન્ડ’ હાથમાં હાથ પરોવીને ચાલે છે.

ર૦૦૯ની ર૩મી જૂને કૅનેડાની એક હૉસ્પિટલમાં અમુક ટેસ્ટ કરાવતા મને કૅન્સર છે એવી ખબર પડી. આમ જોવા જાવ તો લગભગ મૃત્યુનું ફરમાન… ‘મલ્ટિપલ માયેલોમા’ પ્લાઝમા સેલ્સનું એક એવું કૅન્સર છે, જે એન્ટિબોડીઝ પ્રોડ્યુસ કરે છે. હાડકાંનો દુખાવો, બ્લિડિંગ, વારંવાર થતાં ઇન્ફેક્શન અને ધીમે ધીમે એનિમિયા (વધુ પડતી વિકનેસ) થવા લાગે છે. આના કારણ વિશેની જાણકારી હજી સુધી મળી શકી નથી. ડૉક્ટરે અમને શાંતિથી સમજાવ્યા અને કહ્યું કે, “આ કૅન્સરની દવા થઈ શકે છે, પણ સંપૂર્ણપણે નાબૂદ થઈ શક્તું નથી. ર૦૦૯માં મળતાં આંકડા મુજબ ત્રણ લાખ ઇઠ્યોતેર હજાર લોકોને આ કૅન્સર છે એમ માનવામાં આવે છે. એ વખતે હું ભાંગી તો પડી, પણ ઘરે જઈને મારા પિતાએ મને સમજાવી. એમણે કહ્યું કે, “આપણે આની સારવાર કરવી જોઇએ… જે થાય તે, પણ દુનિયાના કોઇ પણ રોગની પહેલી દવા એ રોગીની હિંમત અને સાજા થવાની ઇચ્છાશક્તિ છે. એ રાત્રે હું ખૂબ રડી. મને ખબર હતી કે હવે કિમોથેરાપી શરૂ થશે. વાળ ખરી જશે, ચહેરો સૂઝી જશે અને હું જેવી દેખાઉં છું એવી સુંદર નહીં રહું. સાથે સાથે સ્ટિરોઇડસને કારણે મારું વજન પણ વધી જવાનું છે…

સામાન્ય રીતે કૅન્સર થાય ત્યારે લોકો ડરીને ઘરમાં બેસી જાય છે. મિત્રો અને પરિવારને પણ મળવાનું ટાળે છે. મેં નક્કી કર્યું કે હું એવું નહીં કરું. મારા વાળ ખરી જાય એ પહેલાં જ મેં મારા બધા જ વાળ કઢાવીને કૅન્સર પેશન્ટને દાન કર્યાં. પેન્ટિન કંપનીના એક ‘બ્યુટિફૂલ લેન્થ’ નામના એક પ્રોજેક્ટમાં કૅન્સરપીડિત સ્ત્રીઓને સાચા વાળની વિગ બનાવી આપવામાં આવે છે. એ પ્રોજેક્ટમાં મેં મારા વાળ દાન કર્યાં… તદૃન સફાચટ માથા સાથે હું ટોરન્ટો ફિલ્મ ફૅસ્ટિવલમાં હાજર રહી અને ત્યાં સૌની સામે મેં કૅન્સર હોવાની વાત સ્વીકારી. મારા પિતાએ મને ખૂબ મદદ કરી. એ સતત મારી સાથે રહેતા, હૉસ્પિટલમાં રહેવાની પરવાનગી ન હોવા છતાં એમણે સ્પેશિયલ પરમિશન લઇને મારી સાથે રહેવાનું નક્કી કર્યું. મારી મા કલકત્તાથી કૅનેડા આવી. સ્ટિરોઇડ્સને કારણે વધતા વજન ઉપર મેં ખૂબ રિસર્ચ કરીને મારી ફૂડ હેબિટ્સ પૂરેપૂરી બદલી નાખી. ક્યારેક હસીને તો ક્યારેક રડીને, પણ મેં કૅન્સરનો સામનો કર્યા કર્યો. એ પછીની શોધખોળમાં સ્ટેમસેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ વિશે જાણ થઈ એટલે અમે સ્ટેમસેલ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કર્યા…

મેં કેટલાંક અખબારોમાં લેખ લખવાનું શરૂ કર્યું. હું કઈ રીતે મારી જાતને કૅન્સરથી ડર્યા વગર સંઘર્ષ માટે તૈયાર કરું છું એ વિશેના લેખ લખ્યા, ઇન્ટરવ્યૂ આપ્યા… ઉપરાંત, જાતે જ શોધખોળ કરીને ઓલ્ટરનેટિવ્સ થેરપી પર કામ કરવાનું શરૂ કર્યું. ધીમે ધીમે અમે કૅન્સરને નાથી શક્યા. મારા ડૉક્ટરે મને કૅન્સરમુક્ત જાહેર કરી ! હવે એ રોગ મારા શરીરમાં તો હતો, પણ મને નુક્સાન કરી શકે એમ ન હતો. અફકોર્સ ! મારે મારી તબિયતની કાળજી તો લેવી જ પડશે, જીવનભર !

ર૦ ઑક્ટોબર, ર૦૧રમાં મેં જેસન દેહની સાથે લગ્ન કર્યા. ‘રાડો’ ઘડિયાળના મૉડલિંગ વખતે હું એને મળી. લેબેનિઝ કુટુંબમાં જન્મેલા જેસનનો બિઝનેસ હૉંગકૉંગમાં છે. જેસને મને ફરીથી ઊભા થવાની તાકાત આપી. એ હંમેશાં કહે છે, “તને મળેલી આ બીજી જિંદગી છે. ઈશ્ર્વરે તને આ જિંદગી એટલા માટે આપી છે કે તું બીજા કૅન્સરપીડિતોને મદદ કરી શકે. એમને જીવવાની હિંમત આપી શકે.

લગ્ન પછીનો બધો જ સમય મેં કૅન્સરપીડિતો માટે કામ કરવા માંડ્યું… ‘બ્યુટી ગિવ્ઝ બૅક’ કૅન્સર અંગેનો રાષ્ટ્રીય કૅમ્પેઇન લૉન્ચ કર્યો. મૉડલિંગનું કામ ફરી શરૂ કર્યું, પણ હવે એ બધા પૈસા કૅન્સરપીડિતો માટે વાપરવાનું શરૂ કર્યું. ડ્રેસ ડિઝાઇનર સત્યા પૉલ સાથે સાડીઓનું ઑક્શન કરવાનું કામ કર્યું. પ કિલોમીટરની વૉક કરી અને ટોરન્ટોની પ્રિન્સેસ માર્ગારેટ હૉસ્પિટલ, જ્યાં મેં મારી ટ્રીટમેન્ટ કરી ત્યાં મોટો ફાળો આપ્યો.

કૅન્સરમાંથી હું તો બચી, પણ દરેક વ્યક્તિ બચી શક્તી નથી એ પણ સત્ય છે. હું ‘યલો ડાયરી’ નામનો એક બ્લોગ લખું છું, જેમાં મારા કૅન્સરના અનુભવો અને એની સાથે જોડાયેલાં જાતજાતના અભિપ્રાયો અને નવી શોધખોળ અંગે લોકોને જાગૃત કરું છું. આજે પણ માનું છું કે, હું સારી થઈ, એના કારણમાં મારી હિંમત અને ઇચ્છાશક્તિ તો હતા જ, પરંતુ મારા ચાહકોની દુઆ અને મારા માતા-પિતાના આશિષ પણ એટલા જ મહત્ત્વના છે.

દુનિયાનો કોઈ રોગ અસાધ્ય નથી. મૃત્યુ માટે ઈશ્ર્વર કોઇક કારણ તો શોધી કાઢે છે… એ કારણ કૅન્સર હોય કે કંઈ બીજું, પરંતુ મૃત્યુ પહેલાં મરી જવું યોગ્ય નથી. દરેક વ્યક્તિએ છેલ્લી ક્ષણ સુધી જીવવાનો સંપૂર્ણ પ્રયાસ કરવો જોઇએ… શરૂ કરેલો પ્રવાસ પૂર્ણ પણે કરવો જોઇએ. મૃત્યુ કોઈ ટાળી શક્તું નથી, પણ જ્યાં સુધી જીવીએ ત્યાં સુધી જીવનનું સન્માન કરીને, આ જગતને ઉપયોગી થઈને જીવવું એ જ આપણી સાચી માણસાઈ છે.

સૌજન્ય મુંબઈ સમાચાર .કોમ 

કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય નો પરિચય

Kazal oza vaidya

( નીચે ક્લિક  કરીને વાંચો )

કાજલ ઓઝા-વૈદ્ય  (સૌજન્ય- ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય )