વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Category Archives: વાર્તા

1205-ફાધર્સ ડે પ્રસંગે અભિનંદન …./ બે હૃદય સ્પર્શી ફાધર્સ ડે વાર્તાઓ

આજના આ ફાધર્સ ડે પ્રસંગે -પિતૃ દિને સૌ પિતાઓને અભિનંદન

અને હાર્દીક શુભેચ્છાઓ

મારા સ્વ. પિતાશ્રી રેવાભાઈ શિવદાસ પટેલને હાર્દિક વંદન અને શ્રધાંજલિ

સ્વ.રેવાભાઈ શી.પટેલ 

બે હૃદય સ્પર્શી સંવેદનશીલ ફાધર્સ ડે વાર્તાઓ

૧. કર્મ યોગી … સત્ય ઘટનાત્મક વાર્તા ..વિનોદ પટે

એક કર્તવ્યનિષ્ઠ અને કાર્યનિષ્ઠ પિતાની સંઘર્ષ કથા

જુન ૨૦૧૫માં ફાધર્સ ડે નિમિત્તે પ્રતિલિપિ દ્વારા એક વાર્તા સ્પર્ધાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

આ લેખન સ્પર્ધામાં મારા પિતાશ્રીના કર્મયોગી જેવા જીવન પર આધારિત વાર્તા લખી મોકલી હતી એને થોડી મઠારી અહી પ્રસ્તુત છે .

આ વાર્તા દ્વારા મારા પૂજ્ય પિતાશ્રીને વંદન સાથે હાર્દિક શ્રધાંજલિ

કર્મયોગી ….. સત્ય ઘટનાત્મક વાર્તા….. વિનોદ પટેલ

જાણીતા વાર્તા લેખક શ્રી આનંદ રાવ લિંગાયતની એક ફાધર્સ ડે નિમિત્તેની હૃદય સ્પર્શી વાર્તા

૨. મેં આ શું કર્યું ?…. વાર્તા …શ્રી આનંદરાવ લિંગાયત

વાચક મિત્રો,

ટોળામાં વાતો કરતાં કરતાં અવનવા પ્રસન્ગો સાંભળવા મળે છે.
પિતાને મળવા તલસતી દીકરીનો આ એક અટપટો પ્રસન્ગ છે.
Father’s Day નિમિત્તે સૌને મોકલું છું. સુખદ ગણો કે દુઃખદ ગણો.
સાહિત્યનું સ્વરૂપ આપવા માટે એમાં ફેરફારો કરવા પડે તે કર્યા છે.

– આનંદ રાવ

આ પી’ડી’એફ. પર ક્લિક કરી વાર્તા વાંચો.

મેં આ શું કર્યું …. વાર્તા … આનંદરાવ લિંગાયત 

જીવનમાં પિતાની મહત્તા દર્શાવતો મને ખુબ ગમતો એક
સુંદર યુ-ટ્યુબ વિડીયો .

આ વિડીયોમાં ગાયક Paul Enka પિતાને યાદ કરીને એના કર્ણ મધુર સ્વરે એના સ્વર્ગસ્થ પિતાને એક હૃદય સ્પર્શી શ્રધાંજલિ આપે છે.આ અંગ્રેજી ગીત સાંભળશો ત્યારે વાચકને લાગશે કે Paul Enka પોતાના પિતાના જીવનની જ જાણે વાત કરતો ન હોય !

MY PAPA – Paul Enka

1175- સાચી નિવૃત્તિ …. વાર્તા …. શ્રી સુરેશ ત્રિવેદી

ઈન્ટરનેટ ભ્રમણ કરતાં ‘’દાદાજીની વાતો’’ બ્લોગના સંપાદક શ્રી સુરેશ ત્રિવેદીની વાર્તા ‘’સાચી નિવૃત્તિ ‘’વાંચી એ ગમી ગઈ .

ઓક્ટોબર ર૦૧૭માં માતૃભારતી એપ દ્વારા આયોજિત રાષ્ટ્રીય વાર્તા સ્પર્ધામાં  ૬ ભાષાની ૩૫૪ વાર્તાઓમાંથી ૫૪ વાર્તાઓ વિજેતા જાહેર થઇ એમાં શ્રી સુરેશ ત્રિવેદીની વાર્તા “સાચી નિવૃત્તિ”નો સમાવેશ થાય છે.

આજે સહ કુટુંબની ભાવના ક્રમશઃ ઘટતી જાય છે. આજની યુવાન પેઢી કુટુંબની આર્થિક ઉન્નતી માટેની મુષક દોડમાં એટલી વ્યસ્ત હોય છે કે ઘરમાં સાથે રહેતાં ઘરડાં માતા-પિતા માટે થોડો સમય કાઢવાનો સમય નથી હોતો .ઘણીવાર જો સમય હોય છે તો કોઈને કોઈ કારણે એવી માનસિક તૈયારી નથી હોતી.

ઘરડાં મા કે બાપને માટે આ વાર્તાના પુત્ર મુકેશ અને પુત્રવધુ નીલિમા જેવાં સારાં અને સમજુ સંતાનો તરફથી થોડો સમય ,સાચો પ્રેમ અને હુંફ  જો મળે તો વૃદ્ધત્વ એક શાપ નહી પણ આશીર્વાદ બની શકે છે એ શ્રી સુરેશભાઈ ત્રિવેદીની “સાચી નિવૃત્તિ” વાર્તાનો મુખ્ય સુર અને સંદેશ છે.

વાંચીને ભાવવિભોર  થવાય એવી  આ વાર્તા વાચકોને જરૂર ગમશે.તો હવે વાંચો આ વાર્તા “સાચી નિવૃત્તિ” અને આપનો ફીડબેક જરૂર જણાવો.

વિનોદ પટેલ 

સાચી નિવૃત્તિ …. વાર્તા …. શ્રી સુરેશ ત્રિવેદી

“કાકા, ચાલો, ટાઇમ પૂરો થઇ ગયો !”  બગીચાના ચોકીદારે અનિલરાયને ઢંઢોળીને કહ્યું.

ઝપકી લઇ રહેલ અનિલરાય ઢીલા સાદે બબડ્યા:” હા, ભઈ, હવે તો મારો ટાઇમ પણ પૂરો થયો હોય તેવું લાગે છે.”

અનિલરાયે આજુબાજુ નજર નાખી તો કલબલાટ કરતાં ભૂલકાંઓ અને ચોવટ કરતા વડીલો તો ક્યારનાય બગીચાની બહાર નીકળી ગયા હતા. એટલે અનિલરાય પણ ચંપલ પહેરી ઘેર જવા નીકળ્યા.

રેલવેના કર્મચારી તરીકે નિવૃત્ત થયાને છ મહિના થઇ ગયા, પરંતુ જાણે કે અનિલરાય હજુ સુધી નિવૃત્તિ માટે તૈયાર નહોતા. વર્ષો સુધી ઝીણવટભરી ચીવટ અને સંપૂર્ણ સમર્પણની ભાવનાથી નોકરી કરતાં કરતાં અનિલરાય તે દોડભાગ અને ધમાલભરી જિંદગી સાથે એટલા ઓતપ્રોત થઇ ગયા હતા કે હવે નિવૃત્તિ પછીની કશું કર્યા વગરની જિંદગી તેમને અકળાવનારી લાગતી હતી.  

દરરોજના નિત્યક્રમ મુજબ સવારે વહેલા ઉઠી જાય તો પત્ની નિર્મલાબેન છણકો કરીને કહેતાં: હવે તમારે ક્યાં ઓફીસ જવાનું છે, તે વહેલા ઉઠીને બાથરૂમ રોકીને બેસી જાઓ છો! આ છોકરાંઓને સ્કૂલ જવામાં મોડું થશે અને મુકેશ પણ બિચારો ક્યારે તૈયાર થશે! થોડીવાર શાંતિથી પથારીમાં પડ્યા રહોને!

પરંતુ ઊંઘ ઉડી ગયા પછી અનિલરાયને પથારી ચટકા ભરતી. માંડમાંડ અડધો કલાક પડ્યા રહીને અનિલરાય ઉઠતા. પરંતુ ન્હાઈ-ધોઈને જ્યાં છાપું હાથમાં લે, ત્યાં નિર્મળાબેન પાછાં બબડતાં: “લ્યો, તમારે તો છાપાની ખૂબ ઉતાવળ! હવે થોડીવાર પછી વાંચશો, તો એટલામાં કંઇ દુનિયા ઉંધીચત્તી નહિ થઇ જાય! આ બિચારો મુકેશ વાંચી લે, પછી તમે આખો દિવસ છાપું વાંચજો ને, કોણ ના પાડે છે.” અને મૂંઝાયેલ અનિલરાય છાપું ટીપોય પર ફેંકીને છત પર તાકી રહેતા.

જો કે મુકેશ આ સંવાદ સાંભળે તો તરત જ બોલી ઉઠતો: “શું મમ્મી તું ય ! પપ્પા ભલે આરામથી છાપું વાંચે. હું તો આમેય ઓફિસમાં સમય મળે ત્યારે નજર નાખી લઉં છું.” પરંતુ અનિલરાયને એકવાર ફેંકી દીધેલ છાપું ફરી હાથમાં લેવાનું જાણે ગમતું જ નહીં.     

સમય પસાર કરવા અનિલરાય કોઈ સારું પુસ્તક ખોલીને બેસે, પરંતુ માંડ અડધો કલાક વાંચે, તેમાં તો ઊંઘ આવવા માંડે. અને જો બપોરે ઊંઘી જાય તો રાત્રે ઊંઘ ના આવે. એટલે છેવટે પુસ્તક મુકીને રેડિયો ચાલુ કરે. પરંતુ કોઈ દિવસ ના સાંભળ્યાં હોય એવાં નવી ફિલ્મોનાં ગીતોથી કંટાળે, એટલે એ પણ બંધ કરે.    

નિર્મળાબેન બપોરનો સમય મનગમતી સીરીયલો જોઇને આનંદથી પસાર કરતાં, એટલે અનિલરાય પણ એક દિવસ ટીવી જોવા બેઠા. પણ થોડીવારમાં તો તે બધી જ સીરીયલોમાં રસોડામાં કામ કરતી વખતે પણ ભારે મેકઅપ સાથે અપટુડેટ વસ્ત્રો પહેરેલાં હોય તેવાં સ્ત્રી પાત્રો અને કાવાદાવાભરી અવાસ્તવિક વાર્તાઓથી એવા કંટાળ્યા કે થોડીવારમાં તો પાછા પોતાની રૂમમાં ભરાઈ ગયા.

એક દિવસ છોકરાંઓને હોમવર્કમાં મદદ કરીને સમય પસાર કરવાનો પ્રયત્ન પણ કરી જોયો. પરંતુ પિન્ટુ અને ચિંકીની ટેક્સ્ટબુકો જોઈ ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે પોતે જે ભણી ગયા, એમાંનું કશું જ તેમાં નહોતું. ભણતર એટલું બધું બદલાઈ ગયેલું હતું કે તેમાં પોતાને સમજણ જ ના પડે એવું જ બધું હતું. છતાં અનિલરાય કંઇક સમજાવવા ગયા, તો પિન્ટુ બોલી ઉઠ્યો: “દાદા, એવું ના હોય. અમારા સર તો જૂદું જ કહે છે. તમે રહેવા દો, તમને આ બધું નહીં ફાવે.” એટલે અનિલરાય છોભીલા પડીને પાછા પોતાની રૂમમાં ભરાઈ ગયા.

જો કે સવારે અને સાંજે થોડો સમય બગીચામાં સરખે સરખા વડીલો સાથે સારી રીતે પસાર થતો. પરંતુ પોતે હવે કશા કામના નથી, એવો ખ્યાલ અનિલરાયને ચૂભતો રહેતો, એટલે તેઓ ઉદાસીન રહેવા લાગ્યા હતા.

મુકેશ ઘણો સમજદાર દીકરો હતો, એટલે પપ્પાની ઉદાસીનતા તેના ધ્યાનમાં તરત જ આવી ગઈ. પપ્પાએ કુટુંબની સુખાકારી માટે આખી જિંદગી રાતદિવસ જોયા વગર તનતોડ મહેનત કરી હતી. સંતાનોને સારામાં સારું શિક્ષણ અને ઊંચા હોદ્દાવાળી નોકરી મળે તે માટે પપ્પાએ પોતાની જિંદગીનો ભોગ આપ્યો હતો, તે મુકેશને બરાબર યાદ હતું. એટલે હવે પાછલી જિંદગીમાં પપ્પા ખુશ રહે તેવી તેની અંતરેચ્છા હતી.   

એટલા માટે તે પપ્પાનો સમય સારી રીતે પસાર કરવા તેમને ફિલ્મ, નાટક અને સંગીતના પ્રોગ્રામ જોવા લઇ જતો, સારાં સારાં પુસ્તકો લાવી આપતો, રવિવારે સહકુટુંબ પીકનીક પર જવાનું ગોઠવતો અને દરરોજ સાંજે પપ્પા સાથે બેસીને તેમને એકલું ના લાગે માટે બરાબર કંપની આપતો. પરંતુ તેની પોતાની પણ પૂર્ણ સમયની નોકરી હોવાથી તે આખો દિવસ તો પપ્પા સાથે રહી ના શકે ને! એટલે મુકેશના પ્રયત્નોનું કંઇ ખાસ પરિણામ ના આવ્યું.

છેવટે મુકેશે પોતાની પત્ની નીલિમા સાથે ચર્ચા આ અંગે કરી, તો નીલિમાએ પણ કબુલ કર્યું કે તે પોતે દરરોજ પપ્પાને મનગમતી રસોઈ બનાવે છે અને તેમની વધારે કાળજી પણ રાખે છે, છતાં પપ્પ્પા હવે પહેલાં જેટલા ખુશ દેખાતા નથી.

લાંબી ચર્ચાને અંતે તે બંને જણ એ વાતે સહમત થયા કે પપ્પા પ્રવૃત્તિ વગર કંટાળે છે, એટલે ઉદાસીન રહે છે. જો તેમને કોઈ મનગમતી પ્રવૃત્તિ મળી જાય, તો તેમનો દિવસ સારી રીતે પસાર થાય અને તેઓ ખુશ રહી શકે. પરંતુ સરકારી નોકરી કરી ચુકેલાને હવે બીજી કોઈ ખાનગી નોકરી ફાવે નહિ, વળી પપ્પાને પૂરતું પેન્શન આવતું હોવાથી હવે કમાવા માટેની કોઈ નોકરી કરવાની જરૂર નહોતી. તો હવે કરવું શું? છેવટે નીલિમા એ જ સૂચવ્યું: “તમે એક કામ કરો. પપ્પાના બાળપણના મિત્ર વિનોદકાકા નરોડા રહે છે, તેમને મળો, તો કદાચ તેઓ કંઇક ઉપાય બતાવશે.”

મુકેશને પણ આ સુચન પસંદ પડ્યું, એટલે પછીના રવિવારે તે વિનોદભાઈના ઘેર ગયો અને તેમને બધી વાત સમજાવીને પપ્પાની ઉદાસીનતા દૂર કરવાનો કંઇક રસ્તો કાઢવા વિનંતી કરી. વિનોદભાઈએ થોડો વિચાર કરીને કહ્યું: “ જો મૂકા, અનિલને નાનપણમાં સંગીતનો ખૂબ શોખ હતો. અમારી નિશાળમાં પ્રાર્થના અને ભજનો તો અનિલ જ ગાતો. સાથે સાથે હારમોનિયમ અને તબલાં પણ વગાડતો. સ્કુલનું બેન્ડ હતું, તેમાં ય વિનોદ ભાગ લેતો. વળી મારા જેવા ઘણા મિત્રોને તેણે હારમોનિયમ અને તબલાં વગાડતાં પણ શીખવ્યું હતું. મેં તો એને ઘણીવાર સંગીતની પ્રવૃત્તિ ચાલુ રાખવા આગ્રહ પણ કર્યો હતો, પરંતુ લગ્ન પછી કુટુંબની જવાબદારી તથા જંજાળ અને નોકરીની ભાગદોડમાં અનિલને સંગીતને યાદ કરવાનો પણ સમય હતો નહિ, એટલે તે બધું છૂટી ગયું. પરંતુ હવે જો તેને આ મનગમતી પ્રવૃત્તિ કરવા મળે તો ચોક્કસ તે ખુશ રહેશે, એવું મને લાગે છે.”

મુકેશને વિનોદભાઈની વાત તરત જ ગળે ઉતરી ગઈ. પપ્પાને તેણે ઘણીવાર ગીતો ગણગણતા સાંભળ્યા હતા, પરંતુ તેઓ બચપણમાં સંગીતના રસિયા હશે, એવો તેને ખ્યાલ નહોતો. વિનોદભાઈનો આભાર માની તે ઘેર આવ્યો અને નીલિમાને બધી હકીકત જણાવી. છેવટે બંને જણાએ ચર્ચા કરીને વિચાર્યું કે સંગીતની મનગમતી પ્રવૃત્તિનો સાથ મળે તે માટે પપ્પા સંગીત ક્લાસ શરુ કરે અને સંગીત શીખવા ઉત્સુક બાળકોને કોઈ પણ જાતની ફી લીધા સિવાય સંગીત શીખવે, તો પપ્પાને મનગમતી પ્રવૃત્તિ મળવાથી તેઓ ખુશ રહે અને સાથે સાથે સમાજસેવાનું કાર્ય પણ થાય.

તે બંને જણાએ એવું પણ નક્કી કર્યું કે પંદર દિવસ પછી પપ્પાનો જન્મદિવસ આવે છે, એટલે તે દિવસ સુધીમાં બધી તૈયારી પૂરી કરી, પપ્પાને જન્મદિવસે સંગીત ક્લાસની સરપ્રાઈઝ ભેટ આપવી.

મુકેશના એક મિત્રનો બે રૂમનો ફ્લેટ બાજુની સોસાયટીમાં ખાલી પડ્યો હતો, જે મુકેશે ભાડે રાખી લીધો. સેકંડહેંડ પણ સારી કંડીશનવાળાં ત્રણ હારમોનિયમ અને ત્રણ તબલાંની જોડ ખરીદી લીધી. નીલિમાએ નજીકની સ્કુલમાં જઈને ફ્રી સંગીત ક્લાસની જાહેરાત કરી, તો આજુબાજુના વિસ્તારનાં વીસ-પચીસ બાળકોનાં નામ પણ આવી ગયાં.

પંદર દિવસ પછી અનિલરાયનો જન્મદિવસ આવ્યો. સવારે મુકેશ, નીલિમા અને બંને બાળકો અનિલરાયને જન્મદિવસની શુભેચ્છા પાઠવતાં પગે લાગ્યાં. તે સાથે જ બટકબોલો પિન્ટુ બોલી ઉઠ્યો: “દાદા, પપ્પા તમને આજે સરપ્રાઈઝ ગીફ્ટ આપવાના છે.”

આ સાંભળી અનિલરાયને આશ્ચર્ય થયું અને તેઓ બોલ્યા: “બેટા, ગીફ્ટ તો દાદા જ બધાને આપે ને!

હવે બોલવાનો વારો અનિલનો હતો: “પપ્પા, આખી જિંદગી તમે અમને બધાને ઘણી ગીફ્ટ આપી છે. હવે આજે અમારો વારો છે તમને ગીફ્ટ આપવાનો. ચાલો મારી સાથે, આપણે બહાર જવાનું છે.”

અનિલરાય થોડા આશ્ચર્ય અને થોડા આનંદ સાથે બધાની સાથે બાજુની સોસાયટીમાં ગયા. ત્યાં પહેલા માળે એક ફ્લેટની બહાર “સરસ્વતી સંગીત ક્લાસ, સંચાલક: અનિલરાય”નું બોર્ડ લાગેલ હતું. ખુલ્લા દરવાજા પર રંગીન રીબીન બાંધેલ હતી. નીલિમાએ અનિલરાયના હાથમાં કાતર આપી કહ્યું:” પપ્પા, હવે તમારા સંગીત ક્લાસનું શુભ ઉદઘાટન તમે જ કરો!”

અનિલરાયનું આશ્ચર્ય બેવડાઈ ગયું કે આ બધું શું હતું! રીબીન કાપીને રૂમમાં ગયા તો બાળપણના ગોઠીયા વિનોદે અને આઠ-દસ બાળકોએ તેમને ફૂલ આપીને “હેપી બર્થડે” વિશ કરીને સ્વાગત કર્યું.

હવે મુકેશે અનીલરાયને સમજાવ્યું: “પપ્પા, તમારો બચપણનો સંગીત પ્રત્યેનો પ્રેમ જીવંત રહે, આખો દિવસ તમે મનગમતી પ્રવૃત્તિમાં એન્જોય કરો અને સાથે સાથે આ બધાં ભૂલકાઓને સંગીતના જ્ઞાન સાથે મનોરંજન મળે, એટલા માટે મેં વિનોદકાકાના સુચન મુજબ આ ફ્રી સંગીત ક્લાસનું આયોજન કર્યું છે.”

વિનોદભાઈએ ઉમેર્યું: “જો અનિલ, માણસ પોતાના માટે અને પોતાના પરિવાર માટે જે કંઇ કાર્ય કરે છે, તેને પ્રવૃત્તિ કહેવાય છે, પરંતુ જયારે તે નિ:સ્વાર્થ ભાવે કોઈ કાર્ય કરે છે તો તેને નિવૃત્તિ કહેવાય છે. એટલે તું હવે આ ફ્રી ક્લાસ ચલાવીને સાચી નિવૃત્તિનો આનંદ માણ.”

ભાવવિભોર થઇ ગયેલ અનિલરાય ગળગળા થઈને વિનોદભાઈ અને મુકેશને બાથમાં લઈને ભેટી પડ્યા અને બોલ્યા: તમે બંને જણાએ તો મને જન્મદિવસ પર જિંદગીની સૌથી મોટી ભેટ આપી છે.

તે પછી કલાસનાં બાળકો સમક્ષ હાર્મોનિયમ પર સરળતાથી આંગળીઓ ફેરવતા અનિલરાયના ચહેરા પરના અપાર ખુશીના ભાવ જોઇને મુકેશ પણ એટલો આનંદિત દેખાતો હતો કે વિનોદભાઈ માટે એ નક્કી કરવું મુશ્કેલ હતું કે તે બંનેમાંથી કોણ વધારે ખુશ હતું!

સાભાર- સૌજન્યશ્રી સુરેશ ત્રિવેદી …દાદાજીની વાતો …

1173 – સાઈકલનો અવાજ …. ટૂંકી વાર્તા ….. લેખક- ‘હરીશ્ચન્દ્ર’

‘ભુમીપુત્ર’ના છેલ્લે પાને પ્રગટતી ‘હરીશ્ચંદ્ર’ બહેનોની સંક્ષેપ કથાઓ ગુજરાતી લેખનમાં વીશેષ ભાવે સ્થાન પામી છે. આ કથાઓ એ બહેનોની સ્વતંત્ર કૃતીઓ નથી; ભારતની વીવીધ ભાષાઓમાંથી ચુંટી કાઢેલાં ફુલો તેમણે ગુજરાતી ભાષાપ્રેમીઓને ધર્યાં છે પણ એની વીશેષતા જેટલી એના લાઘવમાં છે, એટલી જ એની જબ્બર સુચકતામાં છે….અનુવાદ તો આ છે નહીં; બધું જ નવું સ્વરુપ છે. નવું સ્વરુપ આપવું; છતાં જુનું રાખવું અને પોતાની જાતને ક્યાંય દેખાવા ન દેવી, તે એક તપ માગે છે. આવી મધુર તપસ્વીતા તો બન્ને બહેનોનાં જીવનમાં છે જ; પણ આમાં પણ એ તપ ઉતર્યું છે.

‘વીનોબાજીની પ્રેરણાથી લગભગ ચીર પ્રવાસમાં રહેનારી આ બહેનોએ દક્ષીણ–ઉત્તર–પુર્વ–પશ્ચીમ ભારતમાંથી આ બધી વાર્તાઓ કેવી રીતે શોધી અને તેનો પુનર્જન્મ બન્નેએ કેવી રીતે કર્યો તે પણ એક નવાઈભરી ઘટના છે. બે જણ લખે; છતાં એક જણે, એક હાથે લખ્યું હોય તેવું લાગે, તે બન્નેનાં મનૈક્યની પ્રસાદી છે…આવી પ્રસાદી મળતી રહો અને આપણે આરોગતા રહીએ…’

–મનુભાઈ પંચોલી, લોકભારતી, સણોસરા, 21 જાન્યુઆરી 1984 ‘વીણેલાં ફુલ’ ભાગ–1ની પ્રસ્તાવનામાંથી સાભાર..

સૌજન્ય-આભાર … શ્રી ઉત્તમ ગજ્જર ..સન્ડે-ઈ-મહેફિલ

soldier-in-wheel-chair

સાઈકલનો અવાજ …. ટૂંકી વાર્તા ….. લેખક- ‘હરીશ્ચન્દ્ર’

હું આ ત્રીજી વાર અમેરીકા આવ્યો છું. જગ્યાની શોધમાં છું. ઈન્ફર્મેશન ટૅકનોલૉજીમાં કામ કરનારા અમારા જેવાની આ જ દશા છે. કોઈ એક જગ્યાએ ડેરા નાખીને રહેવાનું ન હોય.જ્યાં પ્રોજેક્ટ મળે ત્યાં જઈને રહેવું પડે.પ્રોજેક્ટ પુરો થયો કે બીસ્તરા પોટલાં બાંધો અને સ્વદેશ સીધાવો. ડૉલરનું આકર્ષણ અહીં તાણી લાવે.

આ વખતે મારી કંપની છે, એક કસ્બામાં. મકાન શોધતો રહ્યો. બે અઠવાડીયાં હૉટેલમાં રહ્યો.છ બાર મહીના માટે આવનારા મારા જેવાને સ્વતંત્ર મકાન કરતાં ઍપાર્ટમૅન્ટ વધુ માફક આવે છે.બરફ પડે ત્યારે કારના પાર્કીંગ માટે જગ્યા સાફ કરવી,ઘાસ ઉગી જાય ત્યારે તેને કાપવું, બાથરુમમાં નળ બગડ્યો કે તેને દુરસ્ત કરવો આવી કોઈ ઝંઝટ જ નહીં. બધું ઍપાર્ટમૅન્ટના વ્યવસ્થાપક કરી દે. આપણે બસ, ભાડું ચુકવી દીધું કે છુટ્ટા !

હું આવ્યો તે કસ્બામાં ઍપાર્ટમૅન્ટ ઝાઝાં નહોતાં. સ્થાનીક છાપાં”માં અને ઈન્ટરનેટ પર વેબસાઈટમાં જોઈ હું જગ્યા શોધતો રહ્યો. કાંઈ મેળ પડતો નહોતો. ક્યાંક ભાડું મને પોષાય તેમ નહોતું. અને ખાસ તો મને ભોંયતળીયે કે પહેલે માળે નહીં; ઉપર બીજા માળે જગ્યા જોઈતી હતી. ગયા વખતનો મારો અનુભવ બહુ ખરાબ હતો. અહીં મોટે ભાગે ફ્લોરીંગ લાકડાનું હોય. ઉપરના માળે કાંઈ ને કાંઈ હલચલ થાય કે નીચે આખો વખત ભુકંપનો અનુભવ થયા કરે.

ઉપરની તો કોઈ જગ્યા મળી નહીં; એટલે છેવટે ભોંય તળીયાની જ લેવી પડી. છ મહીનાનું કરારનામું કર્યું અને હું ત્યાં રહેવા ગયો. જરુરી સામાન ખરીદ્યો. પણ પ્રથમ ગ્રાસે જ મક્ષીકા ! હજી હું માંડ બધું ગોઠવતો હતો, ત્યાં જ ઉપર ધમ્મ કરતી કોઈ ચીજ પડ્યાનો અવાજ આવ્યો. થોડી વાર થઈ ત્યાં ઉપર કોઈ સાઈકલ ચલાવતું હોય એવો અવાજ આવ્યો. થોડી વાર પછી ફરી સાઈકલ ચલાવવાનો અવાજ. મેં માન્યું કે ઉપર કદાચ નાનાં છોકરાંવવાળું કુટુમ્બ રહેતું હશે. પણ હવે શું કરું? મેં એમ માનીને મન મનાવ્યું કે, આખો દીવસ તો મારો ઓફીસમાં નીકળી જશે, અને રાતે છોકરાં જમ્પ્યાં હશે; એટલે વાંધો નહીં આવે.

પરન્તુ મારી આશા ઠગારી નીવડી.થોડો વખત ટીવી જોઈને રાતે અગીયાર વાગ્યે પથારીમાં પડ્યો ત્યારેય ઉપર કાંઈ ને કાંઈ ખટપટ ચાલતી જ હતી.વચ્ચે-વચ્ચે સાઈકલનોયે અવાજ આવતો રહ્યો. મને ઉંઘ આવતાં બે વાગી ગયા !

હું તંગ આવી ગયો હતો, આવું તો કેમ ચાલશે ?ઓફીસમાં મારા અમેરીકાના સાથીદારોને વાત કરી. તેણે સુચવ્યું કે તારી પરેશાનીની વીગત આપતો એક પત્ર લખીને ઉપરવાળાની પત્ર પેટીમાં નાખી દે, જરુર કાંઈક ફરક પડશે. મેં ઓફીસમાં જ પત્ર ટાઈપ કરી નાખ્યો. ઘરે જઈ ઉપરવાળાની પત્રપેટીમાં નાખી દીધો. પણ મારું ધ્યાન ગયું કે પેટી ઠસોઠસ ભરેલી હતી. ઘણા દીવસથી તેમાંની ટપાલ કઢાઈ નહીં હોય.

તે રાતે પણઆગલી રાતનું જ પુનરાવર્તન. કાનમાં રુનાં પુમડાં નાખીને સુતો, ત્યારે ઉંઘ આવી ! આમ, ચાર-પાંચ દીવસો નીકળી ગયા. મારા પત્રની કોઈ અસર નહોતી. છેવટે મને થયું, રુબરુ જ જઈને કહી આવું.

હું ઉપર ગયો. બારણું ઠોક્યું. ઘંટડી જોઈ એટલે તેનું બટન જોરથી દબાવ્યું. અંદરથી અવાજ આવ્યો, `કમ ઈન….. દરવાજો ખુલ્લો જ છે.’ ધીરેથી દરવાજો ખોલી હું અંદર ગયો. અંદર ઝાંખું અજવાળું હતું. કોઈ માણસ દેખાતું નહોતું. ટીવી પર જોરદાર ચર્ચા ચાલતી હતી કે ઈરાકનું યુદ્ધ જરુરી હતું કે નહીં. ત્યાં અંદરના રુમમાંથી ફરી અવાજ આવ્યો, `જરા થોભો, હું આવું છું.’

મને થયું, ઘરમાં કેમ બીજું કોઈ દેખાતું નથી ? ત્યાં મારી નજર ખુણામાં પડેલ કાંખઘોડી અને કૃત્રીમ પગ પર પડી. તેવામાં અંદરથી મારો પરીચીત સાઈકલનો અવાજ આવ્યો. અને પૈડાંવાળી ખુરશી પર બેઠેલો પચીસ ત્રીસ વરસનો એક જુવાન મારી સામે આવ્યો. તેની આંખોમાં હતાશા હતી. તેનો ડાબો ચહેરો દાઝીને કુરુપ થઈ ગયો હતો. હું તો અવાક્ થઈ ગયો ! એકદમ પાછો ફરી ગયો. કાંઈ પણ કહેવાના હોશ મારામાં ન હતા. હું ભાગ્યો. એ મોટેથી કહી રહ્યો હતો, `અરે, આવો ને ! મારું નામ સ્મીથ…. સ્મીથ મૅક્સવેલ. આવો, વાતો કરીએ !’

મારા મનમાં ઘમસાણ ચાલી રહ્યું હતું. આવી તો મેં કલ્પનાયે નહોતી કરી. તે પોતાની પૈડાંગાડી દરવાજા સુધી લાવી મને કહી રહ્યો હતો, તે મેં સાંભળ્યું, `કમ સે કમ મારી ટપાલપેટીમાંથી મારી ટપાલ આપી જશો ? તમારો આભાર !’

નીચે ઉતરી, જઈને મેં પેટીમાંની બધી ટપાલ કાઢી. તેમાં મારો પત્ર પણ હતો, તે મેં પાછો લઈ લીધો. ઉપર જઈ તેને ટપાલ આપી હું ઝટ નીચે ઉતરી આવ્યો.

પાછળથી એપાર્ટમેન્ટના વ્યવસ્થાપક પાસેથી જાણ્યું કે આ જ ઘરમાં તે તેનાં માતાપીતા સાથે રહેતો હતો.

એકાદ વરસ પહેલાં ઈરાક યુદ્ધમોરચે બૉમ્બ ફાટવાથી એ પોતાના બન્ને પગ ગુમાવી બેઠો હતો.આ અકસ્માતના સમાચાર મળતાં જ એના પીતાને હાર્ટ ઍટેક આવ્યો અને એ ચાલ્યા ગયા. એની સાવકી મા થોડા દીવસ પહેલાં જ બીજું લગ્ન કરીને ચાલી ગઈ. એની ગર્લફ્રેન્ડ પણ એને આ અવસ્થામાં છોડી ગઈ છે…..

મારુ મન ખીન્ન થઈ ગયું. મને તેને માટે અપાર લાગણી થઈ આવી. હવે હું બે ચાર દીવસે એની પાસે જઈને બેસતો, એનું કાંઈ ને કાંઈ કામ કરી આપતો. સાઈકલનો અવાજ હવે મને કનડતો નહોતો.

`હરીશ્ચન્દ્ર’

(શ્રીશરત્ નોણબુરુની કન્નડવાર્તાને આધારે)

 

1172 – ” જીવન સમૃદ્ધ કઈ રીતે બને ? ”… સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ… વાર્તામાળા …મણકો..૧૨

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૧૨

જીવન સમૃદ્ધ કઈ રીતે બને ? …… વાર્તા …. અવંતિકા ગુણવંત

શ્રીધરના લગ્ન અમેરિકામાં વસેલા કુટુંબની દીકરી ગૌરી સાથે થયા હતાં. શ્રીધરનાં પાંચ મામાઓ અને બે માસી એમના કુટુંબ સાથે અમેરિકા વસ્યા હતાં.

શ્રીધર અમેરિકન સિટીઝન યુવતીને પરણ્યો હતો પણ એનાં માતાપિતા ઈન્ડિયા છોડવા માગતાં ન હતાં. તેથી શ્રીધર પણ ઈન્ડિયામાં જ વસ્યો હતો. એ અમેરિકા ગયો ન હતો. એની પત્ની ગૌરી પણ ઈન્ડિયામાં રહી હતી.

શ્રીધર અવારનવાર બોલ્યા કરતો હતો કે ”હું નિવૃત્ત થાઉં એની રાહ જોઉં છું. નિવૃત્ત થયા પછી હું કાયમ માટે આ ગરમ ધૂળિયો અને ભીડવાળો દેશ છોડીને અમેરિકા જઈને વસીશ. ભારત કદી આવીશ જ નહીં.”

શ્રીધરના પિતા મહેશભાઈ એન્જિનિયર છે. તેઓ અમેરિકા વિશેષ ભણવા ગયા હતા. ત્યાં શ્રીધરની માતા નયનાબહેનના પરિચયમાં આવ્યા અને બેઉનાં કુટુંબોની સંમતિથી લગ્ન થયાં. ત્યારે મહેશભાઈ કહેતા હતા કે તેઓ ઈન્ડિયામાં જ સેટલ થશે. નયનાબહેનના મનમાં હતું કે આદર્શવશ ઈન્ડિયામાં વસવાની વાત કરે છે પણ ઈન્ડિયાથી અકળાઈ મહેશ જરૂરથી અમેરિકા આવશે જ; પરંતુ મહેશભાઈ તો અમેરિકા જવાનું નામ જ દેતા નથી. તેથી ક્યારેય મહેશભાઈ અને નયનાબહેન વચ્ચે ઝઘડા થતા હતા.

શ્રીધરને આ બધી વાતની ખબર હતી તે એનો સહ કર્મચારી કે જે હવે એનો મિત્ર થઈ ગયો હતો, એ સુમિરનને પોતાના ઘરની વાતો કરતો. તેથી જ્યારે શ્રીધર કહે છે કે રિટાયર્ડ થયા પછી તે અમેરિકા જઈને વસશે ત્યારે સુમિરન પૂછે છે, ‘ત્યારે તો તારા ફાધર ઑલ્ડ થઈ ગયા હશે. એમને ઈન્ડિયામાં એકલા મૂકીને તું અમેરિકા વસીશ ? સમય પસાર થાય એમ વૃદ્ધત્વથી માણસ પાંગળો થઈ જાય છે. તારા ફાધર ઑલ્ડ એઈજમાં એકલા નહીં રહી શકે અને જુવાનીમાં એમને અમેરિકા ગમ્યું નથી તો ઑલ્ડ એઈજમાં ત્યાં રહી શકશે ?’

શ્રીધરે કહ્યું, ‘ક્યાં વસવું એ મારા પપ્પા નક્કી કરશે. જુવાનીમાં તો તેઓ ન વસ્યા. હવે વૃદ્ધાવસ્થામાં શું કરે છે તે જોઈએ.’

‘જોકે મારી મમ્મીને પરદેશ નહીં વસી શકવાનો અફસોસ કાયમ રહ્યો છે. પપ્પા અહીં વસ્યા એટલે અમારેય અહીં ઈન્ડિયામાં વસવું પડ્યું. ખરેખર હું અને મારી મમ્મી કમભાગી છીએ કે અમેરિકામાં વસવાની બધી સંભાવનાઓ હોવા છતાં અમારે એ સંભાવના ગુમાવવી પડી છે.’

સુમિરન બોલ્યો, ‘તને અને તારાં મમ્મીને આપણા પોતાના દેશમાં રહેવા મળ્યું તેને તું કમનસીબ માને છે ? શ્રીધર, આપણા પોતાના દેશમાં આપણાં સગાંઓ સાથે રહેવાનો એક સંતોષ છે, આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણા પોતાના ધર્મના સંસ્કાર આપો આપ આપણામાં સિંચાયા એ તો સારું કહેવાય ને !’

સુમિરનની વાતની શ્રીધર પર કોઈ અસર ન થતી.

શ્રીધર તો કાયમ અસંતોષ જ પ્રગટ કરતો. એ કહેતો, ‘મારા મામા અમેરિકામાં વસેલા છે. તેમનો દીકરો ઈન્ડિયામાં જ્યારે જ્યારે આવે છે, ત્યારે પાણીની જેમ પૈસા વાપરે છે, એ કદી પૈસાનો હિસાબ રાખતો નથી. જ્યારે આપણે તો પાઈ પાઈનો હિસાબ રાખવો પડે છે. વસ્તુ ગમે પછી તેની કિંમત પૂછીએ અને કિંમત આપણને પરવડે તો જ આપણે વસ્તુ ખરીદીએ, એ વસ્તુની જરૂર હોય તોય આપણે ચલાવી લઈએ છીએ. આપણે કેટલી બધી કરકસરથી જીવવું પડે છે. આપણે અભાવ અને અછતમાં જીવીએ છીએ.’

સુમિરન બોલ્યો, ‘ત્રેવડ તો ત્રીજો ભાઈ ગણાય છે. કરકસરથી રહેવાનીય એક કલા છે.’

શ્રીધર બોલ્યો, ‘દોસ્ત, તું પરદેશ નથી ગયો ત્યાં સુધી આપણી સૈકા જૂની માન્યતાઓનો મહિમા ગાતો રહીશ. પણ એક વાર તું પરદેશ જઈ આવ, પછી તને ખ્યાલ આવશે કે કેવા અભાવ અને અછતમાં જીવીએ છીએ. જરૂરતની વસ્તુ વગેરે ‘ગમશે, ચાલશે, ફાવશે’ની ફિલૉસૉફી યાદ કરીને જરૂરી વસ્તુ વગર ચલાવી લઈએ છીએ.’

‘મારા મામાજીનો દીકરો કિરીટ ઉંમરમાં મારા જેવડો જ છે, પણ એ ઈન્ડિયા આવે છે ત્યારે એકેએક સગાં માટે અને એના દરેકેદરેક મિત્ર માટે ગિફ્ટ લઈ જાય છે. તે કદી વસ્તુના ભાવતાલ કરતો નથી. જે વસ્તુ પસંદ પડે તે ખરીદી જ લે છે. ભાવતાલ કરવા એ યોગ્ય નથી માનતો. એ કહે છે, એ માણસ કમાવા માટે દુકાન લઈને વસ્તુઓ વેચે છે, તો છો ને એ નફો રળે.’

શ્રીધર કાયમ સુમિરનને અમેરિકાની સમૃદ્ધિ અને વૈભવી જિંદગીની વાતો કરે. સુમિરન સામે દલીલ કરતો નહીં પણ ચૂપચાપ સાંભળતો અને શ્રીધરનું કહેવાનું પૂરું થઈ જાય એટલે એ બોલતો, “બધાંને ભૌતિક સંપત્તિની એવી ઘેલછા વળગી છે કે પોતાના સંસ્કાર ભૂલી જાય છે.”

શ્રીધર નિવૃત્ત થયા પછી એની મહત્વાકાંક્ષા પ્રમાણે પરદેશ વસવા ગયો અને સુમિરન એના વતનના ગામમાં જ્યાં એનાં મા-બાપ રહેતાં હતાં ત્યાં એમની સાથે રહેવા ગયો. સુમિરનના પિતાનું ઘર એક ટેકરી પર હતું. ટેકરી પર લીલોતરી જ લીલોતરી હતી.

શ્રીધર એક વાર અમેરિકાથી ઈન્ડિયા આવ્યો ત્યારે પોતાના મિત્રને મળવા એના વતન ગયો. સુમિરન ખૂબ સાદાઈથી જિંદગી જીવતો હતો. એમાં જરાય વૈભવ ન હતો. સુમિરનને મનમાં હતું કે શ્રીધરને ગામડાની સાદી, ભોગવિલાસ વગરની જિંદગી જીવવી નહિ ગમે તેથી એ સુમિરનના ઘેર રોકાશે નહિ. પરંતુ શ્રીધરને સુમિરનનું ઘર, ગામ અને જિંદગી બહુ ગમી ગયાં.

સુમિરનનું મન પસન્ન હતું અને શરીર પૂરેપૂરું નીરોગી હતું. એ કોઈ દવા લેતો ન હતો. પણ એની જીવનપદ્ધતિ પહેલાં કરતાં સ્ફૂર્તિભરી હતી. એણે એના ઘરના આંગણામાં જામફળી, દાડમડી, સીતાફળી અને ચીકુડી વાવ્યાં હતાં. સરગવો, આંબળા અને લીમડો વાવ્યાં હતાં. ભરઉનાળે પણ એના આંગણામાં તાપ નહોતો લાગતો. લીમડાની છાયામાં એક હીંચકો હતો. શ્રીધરને ત્યાં બેસવું બહુ ગમતું. એનું મન પ્રસન્ન રહેતું.

શ્રીધરને હાઈ બ્લડપ્રેશર અને કબજિયાત કાયમ રહેતાં, તેથી એને નિયમિત દવાઓ લેવી પડતી. શ્રીધરે સુમિરનને કહ્યું, ‘દોસ્ત તું તો ખરેખર દેવભૂમિમાં વસે છે. અહીંની હવા કેટલી તંદુરસ્ત છે. તારે કોઈ દવા લેવી પડતી નથી. તું તો હિલસ્ટેશન પર વસે છે.’

સુમિરન બોલ્યો, ‘શ્રીધર, તું ય આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ દેશમાં વસે છે, જ્યાં કોઈ ચિંતા નથી, ટેન્શન નથી બસ જિંદગીમાં મોજ કરો.’

શ્રીધર બોલ્યો, ‘અરે ભાઈ, મારે તો કાયમ ભૂલ્યા વગર દવા લેવી પડે છે. જ્યારે અહીં તો કુદરત જ તારું આરોગ્ય સાચવે છે. આ ચોખ્ખી હવા, ચોખ્ખું પાણી અને ઘરનો સાત્વિક ખોરાક તને કદી ય માંદા પડવા જ ન દે.’

આપણે વાંચ્યુ છે કે રોજ સવાર, બપોર, સાંજ પ્રદૂષણવિહીન, તાજી હવામાં ઊંડા શ્વાસ લો. તારે તો સવાર, બપોર, સાંજ જ્યારે શ્વાસ લે ત્યારે પ્રદૂષણવિહીન હવા છે, અહીં ક્યાંય ઘોંઘાટ નથી. બધું જ આરોગ્યપ્રદ છે. પાણી ચોખ્ખું મળે છે, ક્યાંય કારખાનાનું દૂષિત પાણી નથી આવતું. ક્યાંય ગટરનું પાણી પીવાના પાણી સાથે ભળી નથી ગયું.’

‘આ ગામમાં એકે હોટલ નથી એટલે તળેલી કે મેંદાની મસાલેદાર વાનગીઓ ખાવી હોય તો ય મળે નહીં. વૈદ્યો કહે છે કે તળેલી વાનગી, તીખા મસાલા આરોગ્યને નુકસાન કરે છે, આપણે એવી વાનગીઓ જોઈએ તો ખાવા લલચાઈ જઈએ, પણ એવી વાનગીઓ અહીં તો મળતી જ નથી. ડૉક્ટરો કહે છે, જંક ફૂડ ન ખાઓ. અહીં તો જંક ફૂડ નજરે પડે જ નહિ તેથી ખાવાનું મન થયું હોય તો ય જંક ફૂડ ખાવા મળે જ નહિ. જ્યારે અમેરિકામાં તો આ બધું સહેલાઈથી મળે.’

‘મિત્ર સુમિરન, તું ખરેખર ભાગ્યશાળી છે. તું ઓછામાં ઓછું સો વરસનું આયુષ્ય જીવીશ, અને તે ય તંદુરસ્ત, રોગવિહીન તારું આયુષ્ય હશે.’

‘તારું આંગણું કેટલું વિશાળ છે ! સવારના દૂર ફરવા જવાની જરૂર જ ના પડે. આંગણામાં આંટા મારો તો ય પૂરી કસરત થઈ જાય અને ડૉક્ટરો કહે છે કે જંક ફૂડ ન ખાઓ, પરંતુ અહીં તો જંક ફૂડ મળે જ નહીં. અહીં આંગણામાં તુલસી, ફૂદીનો કેટલાં બધાં છે. ટામેટા, મરચાં, આદું, લસણ, કાંદા, પાલક પણ જોઈએ તેટલાં છે. સુમિરન તેં તો બધું આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ જ ઉગાડ્યું છે.’

સુમિરન કહે, “ભાઈ, આ બધી મારા દાદાજીની મહેરબાની છે. મારા દાદાજીએ ઘણાંખરાં વૃક્ષો વાવેલાં છે, પાછલી ઉંમરમાં મારા બાપુજીનાં આંતરડાં સાવ નબળાં પડી ગયેલાં. પ્રકૃતિ વિશારદે સલાહ આપી તે પ્રમાણે તેમણે ગરમાળો વાવ્યો છે. બાપુજી ગરમાળાની શીંગોને તોડીને પાણીમાં ઉકાળીને ૩ કપ ગરમ પાણી રોજ રાત્રે પીવે છે તો સવારે એમને પેટ સાફ આવે છે. મારા બાપુજીનાં આંતરડાં સાવ મરી ગયાં હતાં તેથી તેમને ભૂખ લાગતી નહીં પણ હવે ભૂખ લાગે છે.’

શ્રીધર બોલ્યો, ‘ભૂખ તો લાગે જ ને ? તારા બાપુજી કુદરતની રાહે ચાલે છે. સુમિરન, તું અને તારું આખું કુટુંબ કુદરતના ખોળામાં જીવો છો. તમે બધાં કુદરતનાં વહાલાં સંતાનો છો. તમે બધાં કુદરતના નિયમો પાળો છો, એટલે તમારે કોઈ દવાની જરૂર નથી પડતી. અમે તો ભોગ વિલાસમાં જીવીએ છીએ. પછી કુદરત અમારી પર ક્યાંથી કૃપા વરસાવે ? ખરેખર તમે બધાં સાચી રીતે જીવો છો ! તેથી જ તમારાં જીવન સમૃદ્ધ બન્યાં છે. તમને ભૌતિક સંપત્તિનો કોઈ મોહ નથી, ખરેખર તમારું જીવન સાત્વિક છે.’

શ્રીધરને મનમાં અફસોસ થાય છે કે તે પાછલી ઉંમરમાં દેશ છોડીને પરદેશ ગયો, તે મોટી ભૂલ છે. પારકી ભૂમિ, પારકી સંસ્કૃતિ પોતાની ગણવી જોઈએ એ એક આદર્શ છે પણ જીવવું તો આપણું જીવન સમૃદ્ધ બને એ રીતે જ. માનવજીવન એક વાર મળ્યું છે તેથી વેડફવા નહીં દેવાનું.

આપણા આદર્શ ખાતર અને માનવતા ખાતર જીવવું જોઈએ તો જ જીવન સાર્થક બને. જીવન સુંદર બને, મધુર બને.

– અવંતિકા ગુણવંત

(‘અખંડ આનંદ’ સામયિકના ઑગસ્ટ, ૨૦૧૫ના અંકમાંથી સાભાર)

 

ખુશ ખબર …આભાર

500,000+ મુલાકાતીઓ


વાચક મિત્રોને જણાવતાં આનંદ થાય છે કે વિનોદ વિહારના માનવંતા 
મુલાકાતીઓની સંખ્યા

500,000 (અડધો મીલીયન)

વટાવી આગળ વધી રહી છે.

સૌ મુલાકાતી મિત્રોના સહકાર બદલ દિલથી આભાર માનું છું.

વિનોદ પટેલ 

1169- ” સમજપૂર્વકનું અંતર ”… સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ… વાર્તામાળા …મણકો..૧૧

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૧૧

Avantika Gunvant

અમેરિકામાં જન્મેલ કાજોલ પોતાની જાતને અમેરિકન તરીકે ઓળખાવે છે.એ અમેરિકન સિટિઝન છે. એના પતિ ડીક સાથે વિચારોનો મેળ ના મળતાં કાજોલ એનાથી છૂટી પડે છે.

કાજોલ કહે છે કે ”અમારી વચ્ચેનો પ્રેમ મર્યો જ નહોતો.અમે બન્ને એ પ્રેમને જાળવવા માગતાં હતાં, તેથી જ છૂટાં પડ્યાં હતાં.
પતિપત્ની મટી ગયાં હતાં, પણ મિત્રો તો રહ્યાં જ હતાં.!”

અમેરિકામાં વસતાં પતી-પત્નીના સંબંધો પર પ્રકાશ પાડતી સ્વ. અવંતિકા ગુણવંતની આ વાર્તા આપને જરૂર ગમશે.

વિનોદ પટેલ

સમજપૂર્વકનું અંતર … વાર્તા  …અવંતિકા ગુણવંત

કાજોલનો જન્મ અમેરિકામાં થયો, પણ એના ઘરનું વાતાવરણ, જીવનશૈલી લગભગ ભારતીય હતાં. કાજોલ પોતાની જાતને અમેરિકન તરીકે ઓળખાવે છે, એ અમેરિકન સિટિઝન છે, એણે ભારત જોયું જ નથી, છતાં મને એવું લાગ્યા કરે કે ઊંડેઊંડે એનામાં પરંપરાગત ભારતીય સંસ્કારો છે. તેથી જ અમે જીવન વિશે ઘણી બધી બાબતોની ચર્ચા કરી શકતાં ને અન્યોન્યનું દષ્ટિબિંદુ સમજી શકતાં. કશુક છુપાવ્યા વગર હૃદયમનના ભાવ નિખાલસતાથી બેધડક પ્રગટ કરી શકતાં. અમારી વાતોનો પ્રવાહ અસ્ખલિત વહ્યા કરતો.

રસ્તમાં કાજોલે કહ્યું : ‘આપણે બર્લિંગ્ટન મૉલમાં જઈએ છીએ, પ્રેઝન્ટ ખરીદવા. ડીક માટે પ્રેઝન્ટ.’

‘ડીક માટે ?’ આટલા શબ્દો મારા મોંમાંથી સરી પડ્યાં, પણ પછી હું અટકી ગઈ, કારણ કે આજ સુધી એક ડીકનું નામ મેં એના મોંએ સાંભળ્યું છે અને એ છે એનાથી છૂટા પડેલા એના પતિનું.એ સિવાય બીજા કોઈ ડીક વિશે મેં સાંભળ્યું નથી, તો એના એ છૂટાછેડાવાળા પતિ માટે પ્રેઝન્ટ લેવા એ જતી હતી ? ડીકથી છૂટા પડ્યે પાંચેક વરસ થયાં છે. આ ડીકની વર્ષગાંઠ કે એવું કંઈ હશે, એની ઉજવણી થવાની હશે. એક સેકન્ડમાં મારા મનમાં કેટલાય પ્રશ્નો ઉપસ્થિત થયા. મારા ચહેરા પર આલેખાઈ ગયેલા એ પ્રશ્નો એણે વાંચી લીધા હોય એમ કાજોલ બોલી : ‘ડીકનાં લગ્ન છે, કાલે આમંત્રણ આપવા આવ્યો હતો.’

મેં જોવા પ્રયત્ન કર્યો, એ દુ:ખી તો નથી ને ! અમેરિકામાં છૂટાછેડા લીધા પછી પણ પતિ-પત્ની એકબીજાને સદભાવથી મળે છે. તેઓ વચ્ચે મૈત્રી ટકી રહે છે, એમના એ સંબંધનું એક ગૌરવ હોય છે. કાજોલ જ્યારે જ્યારે ડીક વિશે વાત કરે ત્યારે માનપૂર્વક ઉલ્લેખ કરતી, એને ડીકમાં વિશ્વાસ હતો, તેઓ એકબીજાનું ધ્યાન રાખતાં, કાળજી લેતાં, તેઓ ઉત્સાહપૂર્વક એકબીજાને મળતાં. કાજોલના મોંએ એની વાતો સાંભળી ક્યારેક તો મને થતું કે આ લોકોએ શું કામ છૂટાછેડા લીધા હશે !

એક વાર તો મારાથી બોલાઈ ગયું હતું કે આટલી સારી રીતે મેળ બેસતો હોય તો ભારતમાં કોઈ છૂટાં ન પડે.

‘છૂટાં પડવા માટે ઝઘડવું જ પડે ?’ કંઈક અકળામણભર્યા સૂરે એણે પૂછ્યું.

‘અરે, ત્યાં તો ઝઘડા થતા હોય તોય થોડી બાંધછોડ કરીને નિભાવી લેવાની જ સલાહ અપાય.’ મેં કહ્યું.

‘નિભાવવું એટલું આસાન છે ? પતિ-પત્નીનો સંબંધ, ત્યાં જરાય કૃત્રિમતાને અવકાશ નથી ત્યાં બાંધછોડ કરો, મન ન હોય છતાં અણગમતી વાત ચલાવી લો, તો એક પ્રકારની ખેંચ ન લાગે ? સ્ટ્રેસ ન અનુભવાય ?’ એણે પૂછ્યું.

‘સ્ટ્રેસ નથી અનુભવવો એવો નિર્ણય કરો તો સ્ટ્રેસ ન અનુભવાય. આપણું મન ધારે તો આવી અસરમાંથી મુક્ત રહી શકે અને થોડા સમય પછી બધું બરાબર થઈ જતું હોય છે.’

‘એવું ખેંચી તાણીને જીવવાનો શો અર્થ ? હું તને કહું, લગ્ન પહેલાં હું ને ડીક સારાં મિત્રો હતાં. વર્ષો જૂની અમારી મૈત્રી હતી, કલાકો સુધી અમે વાતો કરતાં. જંગલમાં સાથે ફરતાં, પહાડોમાં ઘૂમતાં. એ ઈતિહાસ અને માનવજાતની વાતો કરતો ને હું સાંભળતી, ક્યારેક એ આદિમાનવ વિશે વાત કરે, દુનિયાભરના દેશોની, ત્યાંની પ્રજાની, એમની ચડતીપડતીની, એમની સભ્યતા અને સંસ્કૃતિની વાતો કરે, ધર્મની વાતો કરે ત્યારે એ વાતો સાંભળવી મને ગમતી, બહુ ગમતી. મુગ્ધ હૈયે હું સાંભળ્યા કરતી. અમે કદી રેસ્ટોરાં કે નાચગાનની પાર્ટીમાં નથી ગયાં. મિત્રોના સમૂહમાં ઊછળકૂદ કરવી કે ધાંધલ ધમાલ અમને પસંદ નહોતાં. ઝાકઝમાળથી દૂર રહેવું અમને ગમતું.

યુદ્ધને અમે બેઉ ધિક્કારીએ. માણસમાત્ર માટે અમને બેઉને સમભાવ. હું કહું, આપણે એવો વ્યવસાય પસંદ કરવો જોઈએ જેથી સામાન્ય માણસનાં દુ:ખ દૂર થાય. હું નર્સ બની અને એ શિક્ષણક્ષેત્રે દાખલ થયો. એ શિક્ષક બન્યો અને સાથે સાથે આગળ ભણતો હતો. હું વિચારું એક શિક્ષક ધારે તો એના વિદ્યાર્થીઓને કેટકેટલું આપી શકે. વિદ્યાર્થીઓનું ચારિત્ર્ય ઘડતર કરે, જીવનની વિષમતા સામે લડવાનું બળ આપે, જીવનમાં ઊંચે જવાની પ્રેરણા આપે, શિક્ષકનું જીવન તો આદર્શ જીવન કહેવાય. અમે બેઉએ લગ્ન કર્યાં. થોડા મહિના તો અમે આકાશમાં ઊડ્યાં, પણ પછી મને એની જીવનશૈલી ન ગમી, એનું જીવન ખામીયુક્ત દેખાવા માંડ્યું. એ આખો દિવસ વાંચ્યા જ કરે. કૉલેજ લાઈબ્રેરી વચ્ચે ફરતો જ હોય. ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિ એના વિષય હતા. મારી કલ્પના મુજબ એ એના વિદ્યાર્થીઓથી ઘેરાયેલો ન હોય, ભાવુક, જ્ઞાનઘેલા, થનગનાટવાળા વિદ્યાર્થીઓ એની પાછળ દોડતા નહિ, વિદ્યાર્થીઓનો એ પ્રિય ટીચર ન બની શક્યો.

વિદ્યાર્થીઓમાં એને રસ જ નહોતો. જીવંત માણસોમાં નહિ, પણ નિર્જીવ થોથાઓમાં એને રસ હતો. આ જોઈને હું અકળાઈ ઊઠું. હું કહું, ”ડીક, તું બહાર નીકળ, તારી રૂમમાંથી બહાર નીકળ. તારાં આ ખુરશી ટેબલ છોડ. ખુલ્લી જગ્યામાં જા. રમતના મેદાનમાં જા. તારા વિદ્યાર્થીઓમાં ભળ. એમનાં આકાંક્ષા, અરમાન અને સ્વપ્નાં વિશે સાંભળ. એમના ચહેરા વાંચ, એમના હૃદયની ભાષા ઉકેલ, એમનાં પ્રગતિ અને ઉત્કર્ષનો વિચાર કર. એમને માર્ગદર્શન આપ, પ્રોત્સાહન આપ.”

પણ ના, એને મારા શબ્દો સંભળાય જ નહિ, મારું કહેવું એના મનમાં ઊતરે નહિ. એને તો અભ્યાસ કરવાથી, ગંભીર ચર્ચા કરવાથી, લેકચર કરવાથી સંતોષ થાય, મને એ પૂરતું ન લાગે. મને એની જીવનપદ્ધતિમાં દંભ લાગે, નિરર્થકતા લાગે, એની એ ભ્રમણામાંથી બહાર કાઢવા મેં પ્રયત્ન કર્યા, પણ કંઈ વળ્યું નહિ, પરિણામે મારી નજરમાંથી એ ઊતરતો ગયો. મને થાય એ સાવ બેઠાડું છે, આળસુ છે, નિરુદ્યમી છે. શું આવી જિંદગીનાં આપણે સ્વપ્નાં સેવ્યાં હતાં.’

‘નર્સ તરીકે તો તારી કામગીરીથી તને સંતોષ હતો ને ?’ મેં પૂછ્યું.

‘હા, હું મારા દર્દીઓમાં પ્રિય હતી. ડૉક્ટરો પણ મને માનથી જોતા હતા, પણ ડીક સામે મારા મનમાં ફરિયાદો જ ઊઠતી. દિવસના અંતે સાંજે અમે મળીએ ત્યારે જીભાજોડી કે વાદવિવાદ જ હોય. એમાંય રજા આવે ત્યારે તો નાની વાતમાંથીય એવી ઉગ્રતા પ્રગટે કે વાતાવરણમાં અશાંતિ પ્રવર્તી જાય. અમારાં હૃદયમન કડવાં કડવાં થઈ જાય, અમે એકબીજાથી દૂર જવા માંડ્યાં. પતિ-પત્નીના સંબંધમાં આકર્ષણ, માધુર્ય, તીવ્રતા, રોમાંચ નાશ પામ્યાં. અમે બેઉ અવશપણે ઉદાસીનતાના ખાડામાં ડૂબી ગયાં. અમે બેઉ ચોંકી ઊઠ્યાં. જીવનને આમ નષ્ટ તો ન જ થવા દેવાય. અમે બેઉએ સાથે બેસીને વિચાર્યું કે સાથે જીવવામાં કોઈ લાભ નથી. સહવાસથી કશું સારું નીપજતું નથી. તો લગ્નના નામે એકબીજાને બાંધી રાખવામાં ડહાપણ નથી, બંધાઈ રહેવું ઈષ્ટ નથી.

અમે નક્કી કર્યું કે છૂટાં પડીએ. આવી રીતે અમે છૂટાં પડ્યાં. અંત:કરણપૂર્વક શુભેચ્છા પાઠવી છૂટાં પડ્યાં. અમને એકબીજામાં ખૂબ વિશ્વાસ હતો, સ્નેહ હતો, તેથી અમારી મૈત્રી અતૂટ રહી. અમે છૂટાં પડ્યાં તોય એકબીજાને અમે છોડી નહોતાં દીધાં, અમારી વચ્ચેનો પ્રેમ મર્યો જ નહોતો, એ પ્રેમને જાળવવા અમે માગતાં હતાં, તેથી જ અમે છૂટાં પડ્યાં હતાં. પતિપત્ની મટી ગયાં હતાં, પણ મિત્રો તો રહ્યાં જ હતાં. કોઈ અટપટો, પડકારરૂપ પેશન્ટને મેં ટ્રીટ કર્યો હોય તો એની વાત ડીકને કહેવા હું અધીરી બનતી તો ડીક પણ એના અભ્યાસના અંતે કોઈ તારાતમ્ય પર પહોંચ્યો હોય તો સૌથી પહેલાં મને કહેતો. અમારા સારા કે ખોટા સમાચાર અમે એકબીજાને તરત કહેતાં. ક્યારેક લૉંગડ્રાઈવ પર સાથે જતાં.’

કાજોલ વાત કર્યે જતી હતી, હજી એ ડીકના પ્રેમમાં હતી, પણ હવે શું ? હવે તો ડીક પરણી જાય છે. કાલે જ એનાં લગ્ન છે. ડીકને જીવનસંગિની મળી છે. હવે એ એકલો નહિ હોય. હવે કંઈક કહેવા એ કાજોલ પાસે દોડી નહિ આવે અને કાજોલ પણ પોતાની કોઈ વાત કહેવા એને બોલાવી નહિ શકે. હૃદયમનની વાત કહેવા હવે કાજોલ ક્યાં જશે ? હવે કાજોલ ખરેખર એકલી પડશે. મેં વિચાર્યું એવું કાજોલે વિચાર્યું જ હશે. એના હૈયામાં આવનારી એ એકલતાની વેદના હશે જ. ડીકને ગુમાવી દીધો એનું દુ:ખ હશે જ. છતાં એ ડીક માટે પ્રેઝન્ટ લેવા જાય છે. મધુર દાંપત્યજીવનની શુભેચ્છાઓ સાથે એ ડીકને પ્રેઝન્ટ આપશે. સસ્મિત વદને પ્રેઝન્ટ આપશે અને પછી… એ દૂર દૂર ચાલી જશે. આવી કલ્પના આવતાં મારું હૈયું કાજોલ માટે સમભાવથી આર્દ્ર બની ગયું.

મેં કાજોલ સામે જોયું, એના ચહેરાને વાંચવા પ્રયત્ન કર્યો. પણ નવાઈ ! કાજોલ સ્વસ્થ છે. હા, એના અવાજમાં વ્યથા વરતાતી હતી. આંખ કદાચ ભીંજાયેલી હતી, પણ આંસુની ધાર નહોતી વહેતી. એ પૂરા સંયમથી વર્તતી હતી. એની જાત પર એનો અંકુશ હતો. કોઈ પણ પ્રકારની લાગણીમાં એ વહી નહોતી ગઈ. એ પોતાની સ્વામિની હતી.

દાંપત્યજીવન એને મન જિંદગીનો એક ભાગ છે, જિંદગી સમગ્ર નહિ, પ્રેમ કરતાં જિંદગીનો આદર્શ એને મન વધારે છે. એ એની રીતે જીવવા ઈચ્છે છે. ગૌરવથી રહેવા ઈચ્છે છે.

— અવંતિકા ગુણવંત 

 

1167 – कुर्यात सदा मंगलम… અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ… વાર્તામાળા …મણકો..૧૦

સુમનચંદ્રના બેઉ દીકરાઓ એમની પત્નીની સાથે આવ્યા છે પણ બાપ દીકરા વચ્ચે હેત ક્યાં રહ્યું છે ?

દીકરાઓ એમનો પ્રાણ છે. તો કેતકીબહેનને ભૂલી જવાનો પ્રશ્ન જ ન હતો. કેતકીબહેન એમના પ્રાણ સાથે જડાઈ ગયાં છે શું કરવું ? હવે શું કરવું ?

સુમનચન્દ્ર જીવ્યા ત્યાં સુધી કરી ના શક્યા એ કેતકીબેને એમના પ્રિયપાત્રના મૃત્યુ બાદ બે દીકરાઓની મા બની કરી બતાવ્યું !

પિતા,પુત્રો અને માતાનો પ્રેમ મેળવવા ઝંખતી એક મહિલા વચ્ચેના સંબંધોના તાણાવાણા રજુ કરતી એક સામાજિક વાર્તા..

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૧૦.

એમના નિવાસસ્થાને એમના પતી શ્રી ગુણવત ભાઈ સાથેની સ્વ.અવંતિકાબેનની મારા કેમેરામાં ઝડપેલ એક યાદગાર તસ્વીર.

कुर्यात सदा मंगलम –સામાજિક વાર્તા …. અવંતિકા ગુણવંત 

પિતા સુમનચંદ્રની અંતિમ ઘડીના સમાચાર સાંભળીને એમના બેઉ દીકરાઓ આવ્યા છે. વરસો પછી બાપના બંગલામાં પગ મૂક્યો છે. અત્યારે એમના વર્તનમાં પહેલાના જેવી ઉગ્રતા કે કઠોરતા નથી તો લાગણીની ભીનાશ પણ નથી.

કેતકીબેન બેઠાં હોય ત્યારે તેઓ સુમનચંદ્ર પાસે જઈને બેસતા નથી. કેતકીબહેનને તો દૂરથી આવતા જુએ ને તેઓ સુમનચંદ્ર પાસેથી ઊભા થઈ જાય છે. સુમનચંદ્ર પણ દીકરાઓથી મનોમન ક્ષોભ પામતા હોય એમ કંઈ બોલી શકતા નથી. ગુનેગારની જેમ એમના મોં ઉપર એક પ્રકારની લાચારી છવાઈ જાય છે.

કોણ છે આ કેતકીબહેન ? તેઓ સુમનચંદ્રની ચાકરી કરે છે તો પછી દીકરાઓને શું વાંધો છે કે એમને જુએ છે અને તુચ્છકારથી મોં ફેરવી લે છે. બાપની ચાકરી કરનાર પ્રત્યે કેમ આવું સંવેદનાહીન, નિષ્ઠુર, અવિવેકી વર્તન ? સુમનચંદ્રના આ બે દીકરાઓ નાના હતા ત્યારે એમની જનેતા મૃત્યુ પામી હતી.

સુમનચંદ્ર શહેરના જાણીતા વકીલ હતા. ધીકતી એમની કમાણી હતી ભરયુવાની હતી, સૌને હતું સુમનચંદ્ર ફરીથી પરણશે. પરંતુ સુમનચંદ્રે બીજા લગ્નનો વિચાર નકાર્યો અને બેઉ દીકરાઓને પોતાના પડખે લઈને માની મમતા અને પિતાનો પ્યાર આપીને ઉછેરે છે ત્યારે મોટો દીકરો દેવેન બાર વર્ષનો અને નાનો નિત્યમ્ સાત વર્ષનો હતો. બાપ અને દીકરાઓ એકરૂપ થઈને જીવે છે.

એક એક કરતાં પાંચ વરસ વીતી ગયાં. દેવેન બરાબર સત્તર વર્ષનો અને નિત્યમ્ બાર વર્ષનો થયો ત્યારે સુમનચંદ્રના જીવનમાં કેતકીબહેને પ્રવેશ કર્યો. કેતકીબહેન માત્ર એકવીસ વર્ષના હતાં. મોટા દીકરા દેવેન થી ફક્ત ચાર વર્ષ મોટા કેતકીબહેન નાજુક અને અત્યંત રૂપાળાં. મીઠું બોલે અને મધુર હસે. પરિચય થયો અને ઘડી બે ઘડીનો એ પ્રેમ ક્યારે પ્રગાઢ પ્રેમમાં પરિણમ્યો એની ખબરે ના પડી. જાણે જનમોજનમનો પ્રેમ. બેઉ વચ્ચેનો ઉંમરનો તફાવત વિસરાઈ ગયો.

દેવેન પોતાના પિતાના પ્રેમમાં ભાગ પડાવનારને સાંખી શક્યો નહિ. એને થયું કેતકીબહેને પૈસા ખાતર પોતાના પિતાને ફસાવ્યા છે, એમણે પ્રેમનું નાટક કર્યું અને પિતા પણ સંયમ, મર્યાદા, વિવેક, જવાબદારી વિસરી ગયા છે. રોષ, રીસ અને તિરસ્કારથી એ ઉત્તેજીત થઈ ઊઠયો, પણ પોતે કંઈ કરી શકે એમ ન હતો તેથી અસહાયતા અને દીનતાથી એ ભાંગી પડ્યો.

નાનો દીકરો નિત્યમ્ પણ કેતકીબહેન સાથે બોલતો નથી, હસતો નથી. કેતકીબહેને બેઉ છોકરાઓ સાથે સંબંધ કેળવવા પ્રયત્ન કર્યો પણ છોકરાઓએ અસહકારથી પોતાનો વિરોધ દર્શાવ્યો. વગર બોલે બોડી લેંગ્વેજથી એમણે કેતકીબહેનને વીંધી નાખ્યા.

દીકરાઓના વ્યવહારથી સુમનચંદ્ર સ્તબ્ધ થઈ ગયા – હવે શું કરવું ? દીકરાઓ નારાજ થાય, દુઃખી થાય એ ગમતું નથી. દીકરાઓ એમનો પ્રાણ છે. તો કેતકીબહેનને ભૂલી જવાનો પ્રશ્ન જ ન હતો. કેતકીબહેન એમના પ્રાણ સાથે જડાઈ ગયાં છે શું કરવું ? હવે શું કરવું ? દીકરાઓ કાચી ઉંમરના છે. એ બિનઅનુભવી છે, પિતાની લાગણીઓને તેઓ સમજી શકતા નથી. પરંતુ સુમનચંદ્ર પોતે દીકરાઓને ક્યાં કેમ ઠેસ લાગી છે, એ બરાબર સમજી શકે છે. તેથી એ દીકરાઓની હાજરીમાં કેતકીબહેન સાથે હસી શકતા નથી. બોલી શકતા નથી. વાતાવરણ અસહ્ય થઈ ઊઠ્યું.

સુમનચંદ્રે કેતકીબહેનને અલગ ફ્લેટ લઈ આપ્યો. સુખ, સગવડો અને સંપત્તિથી એમનું જીવન ભરી દીધું. સમાજમાં એમનો સંબંધ જાહેર થઈ ચૂક્યો હતો.

સુમનચંદ્રે પોતાનાથી વીસ પચીસ વર્ષ નાની સ્ત્રી સાથે સંબંધ બાંધ્યો અને લગ્ન વગર એ સંબંધ ચાલુ રાખ્યો તેથી સમાજમાં એમની ટીકા થવા માંડી. સ્નેહીજનો અને સગાની નજરમાંથી એ ઊતરી ગયા. બધાંથી એ અળગા થઈ ગયા. દીકરાઓ પણ એમનાથી દૂર થઈ ગયા. સુમનચંદ્ર અને કેતકીબહેન કોઈ અલગ દુનિયામાં જીવતાં થઈ ગયા. બરાબર એકત્રીસ વરસથી એમનો આ સાથ ચાલતો હતો.

છેલ્લા ત્રણ વરસથી સુમનચંદ્રને કેન્સર થયું છે. કેતકીબહેન જીવ નીચોવીને ચાકરી કરે છે. પણ તબિયત લથડતી જાય છે. અત્યારે સુમનચંદ્રની માંદગીનો છેલ્લો તબક્કો છે. તેથી કેતકીબહેને જ દીકરાઓ દેવેન અને નિત્યમને બોલાવ્યા છે. દીકરાઓ આવ્યા છે પણ કેતકીબહેનને તેઓ ધિક્કારે છે.

આ જોઈને સુમનચંદ્ર કેતકીબહેનને કહે છે, ‘કેતકી હવે તું અહીંથી જા’ પોતાની જ ચામડી ઉતરડતા હોય એમ વેદનાથી કંપતા સૂરે એ કેતકીબહેનને કહી રહ્યા છે.કેતકીબહેન સુમનચંદ્રના હાથે વળગીને છૂટા મોંએ રડી પડે છે. ‘ના, ના’ કહેતાં એ હીબકાં ભરીને રડે છે.સુમનચંદ્ર એમને દૂર કરી શકતા નથી પરંતુ એ વાસ્તવવાદી છે, સમજદાર છે, એ જાણે છે કે કેન્સર એમની હોજરીમાં બધે વ્યાપી ગયું છે. ડોક્ટરોએ કહી દીધું છે કે હવે ગમે તે ક્ષણે કંઈ પણ બની શકે છે. બે કલાક કે બે દિવસ કે ચાર દિવસની અવધિ મળી છે. ગમે તે ક્ષણે એમનું જીવન અટકી જવાનું છે. હજી એ પોતે પૂરા ભાનમાં છે, બુદ્ધિથી વિચારી શકે છે. એ જાણે છે કે એમની આંખો મીંચાશે એ ઘડીએ જ દીકરાઓ કેતકીબહેનને કાઢી મૂકશે. એમને એક પળ પણ આ બંગલામાં નહીં ટકવા દે. એમનું અપમાન કરશે.

દીકરાઓને કેતકીબહેન માટે ભારોભાર રોષ છે. કેતકીબહેન આ હકીકત જાણે છે. પણ સુમનચંદ્રને અંતિમ પળે કેવી રીતે છોડી શકે ?

સુમનચંદ્રના બેઉ દીકરાઓ એમની પત્નીની સાથે આવ્યા છે પણ બાપ દીકરા વચ્ચે હેત ક્યાં રહ્યું છે ? દીકરાઓ તો બાપને ધિક્કારે છે. આટલા વરસોમાં કદીય મળવા આવ્યા જ નથી. જે દીકરાઓ સાથેનું અનુસંધાન શિથિલ છે, એ દીકરાઓની પાસે સુમનચંદ્રને છોડીને જતાં કેતકીબહેનનો જીવ ન ચાલ્યો.

વળી સુમનચંદ્ર તો કેતકીબહેનના સમગ્ર અસ્તિત્વ પાર છવાઈ ગયા હતા, જાણે જન્મજન્માંતરનો સંબંધ. કેતકીબહેન બોલી ઊઠ્યાં, ‘તમને છોડીને ક્યાંય નહિ જાઉં.’

હવે સુમનચંદ્ર તો કેતકીબહેનને જવાનું કહી શક્યા નહીં. એમણે બેઉ દીકરાઓને નજીક બોલાવ્યા. એમની સામે નજર ઠેરવીને કહ્યું, ‘મારી એક છેલ્લી ઈચ્છા છે, વિનંતી છે કહું ?’

‘કહો શું ઈચ્છા છે તમારી ?’ ‘મારા મૃત્યુ પછી કેતકીને માનભેર એના ઘેર પહોંચાડી દેજો એનું જરાય અપમાન ના થાય.’ સુમનચંદ્રના કરુણ સ્વરે દીકરાઓને હલાવી નાખ્યા. પિતા તરફનો રોષ એકાએક ગાયબ થઈ ગયો. બેઉ દીકરાઓએ વિનયથી કહ્યું, ‘પપ્પા તમે ચિંતા ન કરશો.’

આ વાત થઈ પછી બરાબર ત્રણ કલાકે સુમનચંદ્રે દેહ છોડ્યો. દેવેને કેતકીબહેનને કહ્યું, ‘ચાલો તમને ઘરે પહોંચાડી દઈએ.’

‘ના.’ કેતકીબહેને કહ્યું.

‘હમણાં બધાં સગાં આવશે. મિત્રો અને જ્ઞાતિજનો આવશે માટે મોડું ન કરો. ચાલો.’ નિત્યમે ગભરાઈને કહ્યું.

‘હું ક્યાંય જવાની નથી. દ્રઢતાથી કેતકીબહેન બોલ્યાં. એમના બોલવામાં કોઈ સંકોચ નથી, કોઈ અવઢવ નથી.

‘એ બધાંની આગળ…’ દેવેન બોલતા અચકાયો.

‘એ બધાની આગળ શું ? દેવેન, બહારના લોકોથી હું શું કામ સંતાઉ ? હું તમારી મા છું.’ ચીસ પાડતાં હોય એમ કેતકીબહેન બોલ્યાં.

આજ સુધી સુમનચંદ્રને કોઈ મળવા આવે તો કેતકીબહેન ત્યાંથી ખસી જતાં. સુમનચંદ્ર સાથે જાહેરમાં એ કદી જતાં નહિ. બધાં એ બેઉનો સંબંધ જાણતાં હતાં છતાંય કેતકીબહેન એ સંબંધ કબૂલ કરતાં અચકાતાં હતાં, શરમાતાં હતાં. એ બેઉ વચ્ચેની લાગણી સાચી હતી પણ એ એમનો સંકોચ છોડી શક્યાં ન હતાં.

સુમનચંદ્રએ કેટલીય વાર કેતકીબહેનને આર્જવતાથી લગ્ન માટે વિનવ્યું હતું. તેઓ સમજાવતા કે આપણે લગ્ન કરીને કોઈનો દ્રોહ નથી કરતાં, આપણે કાયદેસર લગ્ન કરી શકીએ છીએ, એકવાર લગ્ન થઈ જાય પછી તો સમાજમાં આપણે ખુલ્લંખુલ્લાં ફરી શકીશું અને દીકરાઓ પણ સ્વીકારશે પણ કેતકીબહેન લગ્ન માટે તૈયાર નહતાં થયાં.

કેતકીબહેન બાળવિધવા હતાં. લગ્ન પછી એક મહિનામાં જ અકસ્માતમાં એમના પતિ મૃત્યુ પામ્યા હતા. સાસરિયાં એમના ભરણપોષણની જવાબદારી લેવા તૈયાર ન હતાં. મૃત્યુ પછી દસ દિવસે જ એમના સસરાએ એમના પિતાને બોલાવીને પિયર વિદાય કરી દીધા હતા. ત્યારે મુંઝાયેલા કેતકીબહેન લાગણીહીન, બેજવાબદાર સાસરિયા સાથે શું વ્યવહાર કરવો એવી સલાહ લેવા વકીલ સુમનચંદ્ર પાસે આવ્યા. બસ, તે મિટિંગો દરમ્યાન કેતકીબહેન અને સુમનચંદ્ર વચ્ચે નિકટતા ઉદ્દભવી હતી અને પાંગરી હતી.

કેતકીબહેનનો એમના પતિ સાથે સુમેળ સધાય, ઘનિષ્ઠતા સ્થપાય એ પહેલા તો પતિ વિદાય થઈ ગયા હતા. પતિ સાથેના સમાગમની કોઈ મધુરતા દિલમાં સંઘરાઈ નથી.પતિના ચહેરાની રેખાઓ માનસપટ પર શોધીય જડતી નથી. છતાં તેઓ મૃત પતિના નામને પોતાના નામથી દૂર કરી શક્યાં ન હતાં. મૃત પતિની વિધવા તરીકે જ એ આખી જિંદગી ઓળખાયાં. લોહીમાં ભળેલાં ભારતીય સંસ્કારને એ ઉવેખી ના શક્યાં.

કેતકીબહેન સાથે સંબંધ બાંધીને જ સુમનચંદ્ર સંતોષ નહોતા પામ્યા. એ આ સંબંધને ગૌરવભર્યું નામ આપવા ઈચ્છતા હતા. અગ્નિની સાક્ષીએ ચાર ફેરા ફરીને પોતાના સંબંધની સમાજમાં જાણ કરવા માગતા હતા. કેતકીબહેનના નામ સાથે પોતાનું નામ જોડીને એ જીવનનો નવો અધ્યાય લખવા આતુર હતા. પરંતુ કેતકીબહેન ઈન્કાર કરતા રહ્યા.

સુમનચંદ્ર કેતકીબહેનને સમજાવતા કે દેહલગ્નની વિધવાને પુનઃલગ્ન સમું પુણ્ય નહિ, સુમનચંદ્ર આધુનિક સુધારાવાદી હતા. તેઓ પોતાના વિચારને કાર્યમાં મૂકવા ઝંખતા હતા. તેઓ સાચા દિલથી માનતા હતા કે શું કામ વિધવા સ્ત્રીને આખી જિંદગી ઝૂરી ઝૂરીને મરવું પડે ? પુરુષ જેટલો જ સ્ત્રીને પણ સંસારના સર્વ સુખો પર અધિકાર છે. પુનઃલગ્ન એ કાંઈ પાપ નથી. દોષ નથી, કોઈનોય દ્રોહ નથી. પુનઃલગ્ન કરનાર માણસ તરીકે ક્ષુદ્ર નથી બની જતાં એ માટે કોઈનેય નીચું જોવાપણું નથી.

પરંતુ કેતકીબહેનમાંથી જન્મજાત સંકોચ ગયો નહિ. તેઓ પુનઃલગ્નને ખોટું નહતા ગણતા પણ પોતે પુનઃલગ્ન કરી શક્યાં નહિ. કદાચ એમને ‘ના’ ની ‘હા’ કરતાં આવડતું ન હતું, એવી હિંમત ન હતી.

આખી જિંદગી કેતકીબહેન એક પ્રકારનાં અસંતોષ, ઉદ્વેગ, તરફડાટમાં જીવ્યાં, અફસોસ અને કુંઠામાં જીવ્યાં. પણ આજે સુમનચંદ્ર નથી ત્યારે ક્યાંથી એમનામાં હિંમત આવી ગઈ, ક્યાંથી શરમ, સંકોચ, સામાજિક ડર અને પ્રતિષ્ઠાના ખોટા ખ્યાલને ભેદીને એમના પ્રાણે પોકાર પાડ્યો, હું ક્યાં જાઉં ? દીકરાઓ હું ક્યાં જાઉં ? હ્રદયની સંપૂર્ણ સચ્ચાઈથી નીકળેલા એ પોકાર.

કેતકીબહેનના મોંમાંથી પ્રથમવાર જ દેવેન અને નિત્યમ્ માટે દીકરાઓ સંબોધન નીકળ્યું હતું. અંતરતમમાંથી આ પોકાર પડ્યો હતો. એ અવાજની તીવ્ર આર્તતા બેઉ દીકરાઓને વીંધી ગઈ. કેતકીબહેન માટેનાં ચીડ, ઘૃણા સરી પડ્યાં. તેઓ માત્ર દીકરાઓ જ બની રહ્યાં. હાલ જ એમના પિતાએ વિદાય લીધી છે. નબાપા બનેલા એ બેઉ દીકરાઓ કેતકીબહેનને વળગી પડ્યા. અને આંસુભીના કંઠે બોલ્યા, ‘તમારે ક્યાંય નથી જવાનું, મા તમારે ક્યાંય નથી જવાનું.’

ક્ષણભરમાં જ બધું જ વિષ અમૃત બની ગયું ! દુઃખે હ્રદયની મલિનતા, ગેરસમજ ધોઈ નાંખી. જુદાઈનું ઝેર જતું રહ્યું. કેતકીબહેને પ્રેમી ગુમાવ્યો પણ બે દીકરા મળ્યા. હવે તેઓ એકલાં નથી. હ્રદયની સરળતા, પ્રામાણિકતા અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમે એમના હૈયાની કુંજને હરિયાળી જ રાખી.

– અવંતિકા ગુણવંત

(‘જનકલ્યાણ’ સામયિકમાંથી સાભાર)