વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Category Archives: રમેશ તન્ના

1078- ગુજરાતીઓ અને એમની ખાસિયતો ….

સાભાર-સૌજન્ય .. શ્રી રમેશ તન્ના – ફેસ બુક ..

ગુજરાતીઓ ખાવા ઉપરાંત બીજું શું શું ખાય છે..??

ગુજરાતી પ્રજા ખાવાની શોખીન છે. ડાયનિંગ હોલની ગુજરાતી થાળીની 24-25 વાનગીઓ જોઈને જ કોઈને પણ ખ્યાલ આવી જાય કે ગુજરાતીઓ જમવાને કેટલી ગંભીરતાથી લે છે ! ગુજરાતીઓનો ખાણી પ્રેમ જોઈને ઘણાને એવું થતું હશે કે ગુજરાતીઓ જીવવા માટે નથી ખાતા, ખાવા માટે જીવે છે.

કોઈ જમાનામાં માત્ર શુદ્ધ શાકાહારી જમતા ગુજરાતીઓ 1000 વર્ષથી ખાતા હોય તે રીતે નોનવેજ ખાતા થઈ ગયા છે. ગુજરાતીઓ કોઈ પણ પ્રદેશની વાનગીઓ ખાઈ લે છે, પણ “પંજાબી” તો એટલું બધું ખાય છે કે ખુદ પંજાબીઓ પણ આટલી પંજાબી વાનગીઓ નહીં ખાતા હોય.

ગુજરાતીઓનું ખાવાનું વિશ્વ વૈવિધ્યસભર છે. એક ઝલક જોઈએઃ

ગુજરાતીઓ માત્ર ખાવાનું જ ખાય છે, એવું નથી બીજું ઘણું ખાય છે. વિશ્વની સાૈથી વધુ રૃપિયા ખાતી પ્રજામાં ગુજરાતીઓ આગલી હરોળમાં આવે. ગુજરાતીઓને રૂપિયા ખાતાં આવડે અને ખવડાવતાં પણ આવડે. કોઈ બહુ ટણી કરતું હોય તો તેના રૂપિયા ખાઈ જવામાં ગુજરાતીઓ મોડુંં ના કરે. ગુજરાતીઓની હોજરી જ એવી છે કે તેમાં કોઈ પણ પ્રકારે ખાધેલા રૂપિયા પચી જાય.

અત્યાર સુધી ગુજરાતીઓએ સાૈથી વધુ શું ખાધું હશે એ સવાલના જવાબમાં રૃપિયાની સ્પર્ધા કોણ કરી શકે.. ?? સમ. ગુજરાતીઓ સમ ખાવામાં ભારે શૂરા. જોકે હવે સમ ખાવાનું થોડું ઘટ્યું છે બાકી પહેલાં તો લોકો વાતે વાતે સમ ખાતા. કૂળદેવી, ઈષ્ટદેવ, માતાપિતા, પતિ કે પત્ની એમ સાૈથી વધુ આદરણીય કે પ્રિય હોય તેના સમ પહેલાં ખવાતા.

“સમ”ની જેમ જ ગુજરાતીઓ ગમ ખાવા માટે પણ જાણીતા. ગુજરાતીઓ જતું કરનારા છે. ગુજરાતીઓ તરત જ ગમ ખાઈ જાય. જે ગમ ખાય, તે મમ ખાય.

ગુજરાતીઓને ભાવ સાથે ખૂબ ફાવે. એ ભાવ કીંમતના રૃપમાં હોય અને હૃદયના ભાવના રૃપમાં હાૈ હોય. કેટલાક ગુજરાતીઓ થોડાક સફળ થાય એટલે તરત જ ભાવ ખાવા માંડે. માંડ માંડ બોલે. જોકે ભાવ ખાવાનો પરવાનો અને ઈજારો તો મોટાભાગે છોકરીઓ પાસે હોય છે.

ગુજરાતીઓનો ઈગો આઈસ્ક્રીમ જેવો. તરત ઓગળી જાય. ગુજરાતીઓને પોતાના સ્વાર્થ માટે માથું નમાવતાં વાર ના લાગે અને જો કોઈ માથાકૂટ કરે તો તેનું માથું ખાઈ જાય. (માથું ખાવાથી કામ ના પતે તો લોહી પણ પી લે હોં..)

ગુજરાતીઓ આળસ ખાય. જીવન સફરમાં થાક લાગે તો થાક પણ ખાઈ લે. કોઈ કસરત કરવાની શીખામણ આપે તો હીંચકા ખાઈને સંતોષ માને. કોઈની વાતમાં રસ ના પડે તો ગુજરાતીઓ બગાસું ખાઈને પોતાના સ્પષ્ટ અભિપ્રાય આપી દે. ગુજરાતીઓ આંટો ખાય અને ફેરો પણ ખાય.

કોઈ યાદ કરતું હોય તો ગુજરાતીઓ નિરાંતે હેડકી ખાય. અરવિંદ કેજરીવાલની વાત કરતાં કરતાં ગુજરાતીઓ ખાંસી કે ઉધરસ ખાય. ગુજરાતીઓ કેરીનો રસ પીએ છે કે ખાય છે એ હજી નક્કી કરી શકાયું નથી.

ગુજરાતીઓ એક વસ્તુ એવી ખાય છે કે જે વિશ્વમાં ભાગ્યે જ કોઈ પ્રજા ખાતી હશે. તેનું નામ છે ખોંખારો. પોતાની હાજરીની નોંધ લેવડાવવા નિર્દોષ રીતે જે ખવાય તે જૈન ખોંખારો અને બહાદુરી અને મર્દાની રીતે ખવાય તે રેગ્યુલર ખોંખારો. ઈતિહાસના જાણીતા ખોંખારા પર પીએચડી થાય એટલા ખોંખારા ગુજરાતીઓએ ખાધા છે. ગાંધીજીના અહિંસક અને જૈન ખોંખારાએ અંગ્રેજોને ભગાડ્યા તો સરદારના મર્દાના ખોંખારાઓએ અનેકને સીધાદોર કરી નાખ્યા. ગુજરાતીઓ હવે મોદીના પરાક્રમી ખોંખારાની રાહ જુએ છે..

કેટલાક ગુજરાતીઓ એટલા બધા માવા ખાય છે કે પછી કાં તો ખાવાનું મન થાય એટલી ભૂખ લાગતી નથી અને કાં તો ખાવા માટે મોં ખૂલતું નથી. ગુજરાતીઓ તમાકું પણ ખાય અને સમય આવે ઘા પણ ખાય.

ગુજરાતીઓ સાહસિક પ્રજા છે. સાહસિક માત્ર ઠોકરને પાત્ર. સફળતા સુધી પહોંચવા જેટલી ઠોકરો ગુજરાતીોએ ખાધી હશે એટલી ઠોકરો વિશ્વની બીજી કોઈ પ્રજાએ નહીં જ ખાધી હોય. ખરેખર તો ગુજરાતીઓની અપ્રતિમ અને વૈશ્વિક સફળતાનો ઈતિહાસ તેણે ઠોકરોને ઠોકરે ચડાવીને મેળવેલી સિદ્ધિઓનો ઈતિહાસ છે.
By Ramesh Tanna

—————————————–

સૌજન્ય – સાભાર .. શ્રી અનીલકુમાર ચૌહાણ-ફેસ બુક 

અલ્યા આવ તને ગુજરાત બતાવું….

જ્યાં ઠેપાડાને ગજવું નૈ,
તોય જગત આખાનો વેપાર કરતો એક જણ બતાવું,
ભાણાં આખામાં છો વાડકી ને પોંચ ચમચી……..,
હોય કઢી તોય જોડ્યે આખો છાશ્યનો ગ્લાસ બતાવું……
જુની સંસ્કૃતિની વાત નૈ કર ભઈલા…
હાલ તને ઘેર ઘેર એક બે વરહ જુના અથાણાંની જાર બતાવું…..
તમારી તો ઢીંચક પુજા…. અલ્યા હાહરીના
ઓયકણ આય કોકવાર તન સિંહ હાંથે
સેલ્ફી લેતી ચારણ કન્યા બતાવું…….
ઠાંકણીં મ પોંણી લૈન ડુબ્યો આખો દેશ…
પણ એક અડધી ચા ને ચાર ઠાંકણીમાં ભરી
ચામાં ડુબતા ચાર જણ બતાવું……
ઢોકળાં, હાડવો, ફાફડા અને ગાંઠીયા અવે જુના થયા….
હાલ તને કાજુકારેલાં, પાતરાંતૂરીયાં નાં શાક બતલાવું…..
આખી રાતોના જશનની વાત જવા દે ભઈલા…..
ભર બપોરે વૈસાખમાં રોડ પર નાચતા વર ધોડા બતાવું…..
તું વેવારની વાતના કર મારી હારે…
ભરાઈ ગયા પહેલાં છલકાઈ જવાની
તને નવી ગુજરાતી રીત બતાલાવું…..

— શ્રી અનીલકુમાર ચૌહાણ


અમદાવાદથી પ્રગટ થતા માસિક ‘ધરતી’ના જુન ૨૦૧૧ ના અંકમાં પ્રસિદ્ધ ગુજરાતીઓ વિશેનો મારો એક લેખ નીચેની લીંક પર ક્લિક કરીને વાંચો.  

ખમીરવંતી વિશ્વ જાતિ ગુજરાતી ….  લેખક- વિનોદ પટેલ

 

 

1070- કહેશો નહીં, કે આ ઉમ્મરે હું કંઈ ન કરી શકું….ચિંતન લેખ ….. લેખક- શ્રી.યશવન્ત મહેતા

સાભાર – શ્રી ઉત્તમ ગજ્જર – એમના ફેસ બુક પેજ પરથી …

કહેશો નહીં, કે આ ઉમ્મરે હું કંઈ ન કરી શકું
–યશવન્ત મહેતા

એક વાર સ્વામી વીવેકાનન્દ(અથવા સ્વામી રામતીર્થ અથવા કોઈ અન્ય સ્વામી : કારણ કે આવી કથાઓ સાથે સૌ કોઈ મનગમતા સ્વામીને જોડી દે છે !) અમેરીકા જઈ રહ્યા હતા. એમના જમાનામાં અમેરીકા જવા માટે ઘણાખરા લોકો પુર્વ તરફનો દરીયામાર્ગ લેતા. એટલે કે બર્મા, મલાયા, સીંગાપોર, ચીન, જપાન પછી પ્રશાન્ત મહાસાગર વીંધીને અમેરીકા જવાતું. પ્રવાસ આગબોટથી થતો.

સ્વામીજીએ જોયું કે રંગુનથી એક જપાની વૃદ્ધ આગબોટ પર ચડ્યા છે. દેખીતી જ એમની ઉમ્મર ૮૫–૮૭ વરસ જેટલી હતી. સ્વામીજીએ એ પણ જોયું કે વડીલ દરરોજ સાંજે આગબોટના તુતક પરની ખુરસીમાં પાટી–પેન લઈને બેસે છે. સાથે નાનકડી પોથી રાખે છે. તે પોથીમાં જોઈને પાટીમાં લખે છે. ઘણા દીવસ આ જ ક્રમ જોવા મળ્યો. એટલે સ્વામીજીને કુતુહલ થયું કે વડીલ દરરોજ આ શી મહેનત કરતા હશે?

એક દહાડો કુતુહલ પ્રગટ થઈ જ ગયું. વૃદ્ધ સમક્ષ જઈને તેમને પ્રણામ કર્યાં અને પુછ્યું : ‘વડીલ, તમે દરરોજ આ પાટી–પેન અને પોથી લઈને બેસો છો; તે શું છે ?’

‘આ ચીની ભાષાની બાળપોથી છે. હું ચીની ભાષા શીખું છું.’

વીવેકાનંદનું કુતુહલ હવે આશ્ચર્યમાં ફેલાઈ ગયું. આ વડીલ, આ ઉમ્મરે ચીની ભાષા શીખે છે! ચીની ભાષા જગતની અઘરામાં અઘરી ભાષાઓમાંની એક છે. એની ચીત્રલીપીની 50,000 જેટલી અલગ અલગ આકૃતીઓ શક્ય છે. આપણને માત્ર આકૃતી લાગે એવા એક આકારમાં તો આખું વાક્ય સમાઈ ગયું હોય !

‘પણ વડીલ!’ વીવેકાનન્દ પુછ્યા વીના ન રહી શક્યા, ‘આવી અઘરી ભાષા આ ઉમ્મરે શીખવાની શી જરુર? એથી શું હાંસલ થશે?’
વૃદ્ધે ફરી વાર હુંફાળું મીઠું સ્મીત કરતાં કહ્યું, ‘ભાઈ, કોઈ પણ ઉમ્મર, કશું નવું શીખવા માટે વધારે પડતી નથી. માનવી જ્યાં સુધી કાંઈક નવું શીખવા માટે ઉત્સાહી છે, ત્યાં સુધી જ જીવન્ત છે. જો એ ઉત્સાહ ન રહ્યો તો તો પછી શ્વાસ–પ્રાણ ભલે ચાલતા હોય, તોયે માનવી મરેલો જ છે.’

તે દીવસે સ્વામીજીને સમજાયું કે કશુંય નવું કામ કરવા માટે માનવી ‘અતીવૃદ્ધ’ હોતો જ નથી. દરેક દેશનાં આગવાં કેટલાંક મહાકાવ્ય હોય છે. અંગ્રેજી ભાષા અને ગ્રેટ બ્રીટન માટે આવાં બે મહાકાવ્યો ‘પેરેડાઈઝ લોસ્ટ’ (ગુમાવેલું સ્વર્ગ) અને ‘પેરેડાઈઝ રીગેઈન્ડ’(પુન:પ્રાપ્ત સ્વર્ગ) છે. આ બન્નેના રચનાર મહા કવી જૉન મીલ્ટન છે. એ ૪૮ની વયે પુરેપુરા અન્ધ બની ગયા. એ પછી બાર વર્ષ લગી એમની બન્ધ આંખોની પાછળના દીમાગમાં એક કાવ્ય ઘુંટાતું રહ્યું. છેક સાઠની ઉમ્મર પછી એમણે દીકરીઓને એ કાવ્યનું શ્રુતલેખન કરાવવા માંડ્યું. આ વયે મીલ્ટને, નહોતો પોતાની ઉમ્મરનો ખ્યાલ કર્યો કે નહોતા અપંગાવસ્થાથી નીરાશ થયા.

સાહીત્યની દુનીયામાં આવું જ એક ગૌરવશાળી ઉદાહરણ ‘લે મીઝરેબલ’ અને ‘વીક્ટર હ્યુગો’નું છે. અઢાર–ઓગણીસમી સદીના ફ્રાન્સના શ્રેષ્ઠ લેખકોમાં એક વીક્ટર હ્યુગો છે. પોતાના યુગના એ સાહીત્યસમ્રાટ હતા. અસંખ્ય લેખકોના પ્રેરક હતા. પુરી ફ્રેન્ચ પ્રજાના માનીતા લેખક હતા. એમનાં લોકલક્ષી લખાણોને કારણે સત્તાધારીઓને ખુંચતાય ખરા. શાસકો એમની કદર કરે; પણ એ તો શાસકોનીય ધુળ કાઢતા! જ્યારે ફ્રેન્ચ ક્રાન્તી પડી ભાંગી અને નેપોલીયન બોનાપાર્ટ ‘શહેનશાહ’ બની ગયો, ત્યારે અમલદારો તરફથી આ ‘નાફરમાન લેખક’ વીક્ટર હ્યુગોની ધરપકડની દરખાસ્ત આવી. નેપોલીયને અમલદારોને ધમકાવી કાઢ્યા હતા. એણે કહેલું કે, ‘હ્યુગો ફ્રાન્સ છે અને ફ્રાન્સ હ્યુગો છે, તમે ફ્રાન્સની ધરપકડ કેવી રીતે કરી શકો?’

આ હ્યુગો પોતે પણ પોતાની લોકપ્રીયતા અને મહત્તા જાણતા હતા. આથી એક વાર તો ગુમાની લાગે તેવું વીધાન તેમણે કરેલું કે : ‘હવે પેરીસ નગરનું નામ બદલીને ‘હ્યુગો’ નગર રાખવું જોઈએ!’ જે વ્યક્તી પોતાને વીશે આટલું બધું ગૌરવ ધરાવવા અને વ્યક્ત કરવા તૈયાર થાય તે કેટલી બધી માનસીક અને નૈતીક તાકાત ધરાવતી હોય! હ્યુગો એ તાકાત ધરાવતા હતા.

અને એ તાકાત એમણે જીન્દગીની ઉત્તરાવસ્થા સુધી કેવી જાળવી રાખી હતી એનું જીવન્ત ઉદાહરણ ‘લે મીઝરેબલ’ છે. હ્યુગોની ફ્રેન્ચ ભાષાની જ નહીં; સમગ્ર વીશ્વની શ્રેષ્ઠ દસ–વીસ નવલકથાઓમાં સ્થાન પામે એવી આ નવલકથા લખવાનું કાર્ય, હ્યુગોએ ૭૮ વર્ષની વયે શરુ કર્યું હતું.

કેટલાક લોકો અમુક ઉમ્મર થતાં જ કશાંયે સર્જનાત્મક કે ઉપજાઉ કામ છોડી દે છે. ઘણાખરા તો સમાજ માટે ભારરુપ બનવા લાગે છે. કેટલાક વળી, અર્થહીન ક્રીયાકાંડો, પોથીપાઠો અને યંત્રવત્ પ્રવૃત્તીઓમાં ખોવાઈ જાય છે. ‘હવે તો મારાથી શું થાય!’ એવા પ્રશ્નો પુછતા થઈ જાય છે. એવા લોકોએ વીક્ટર હ્યુગોની તસ્વીર ઘરમાં લટકાવી રાખવી જોઈએ. તમને સ્વર્ગની કલ્પીત (માયારુપ) સીડી બતાવનાર ‘ગુરુ’ની તસ્વીર કરતાં; હ્યુગોની તસ્વીર વધુ સાર્થક બનશે.

અને તમને હ્યુગોની તસ્વીર ન મળે તો ‘મહાભારત’વાળા ‘વેદ વ્યાસજી’ની તસ્વીર રાખજો. પ્રાચીન વીશ્વની એમની સૌથી મોટી એ કૃતી એમણે રચવા માંડી ત્યારે તે એંશી ઉપરની વયના હતા.

કેટલાક લોકો વળી અમુક વય પછી એમ કહીને રચનાત્મક કામોમાંથી ફારેગ થઈ જાય છે કે, ‘હવે કોને માટે કશુંય કરવું?’ એવા લોકોને માટે ચીનના મહાન ફીલસુફ કન્ફ્યુશીયસની એક પ્રસંગકથા ઉપયોગી બને એમ છે. લો, સાંભળો :

ચીનના એક સમ્રાટ ઘણા ભલા, ઉદાર, દાની અને પરગજુ હતા. એ જરુરતમંદોને સદાય ઉદાર હાથે દાન આપતા, વડીલોની ઉત્તરક્રીયા કે સન્તાનોનાં લગ્ન કે જમીન–મકાનની ખરીદી જેવા હેતુ માટે ધન યાચતાં જે કોઈ આવે એને સમ્રાટ કદી નીરાશ ન કરતા.

ઉદાર અને સમજુ હતા એટલે ચીન્તકો, કવીઓ વગેરેના પણ પ્રશંસક હતા. કન્ફ્યુશીયસ જ્યારે એમના રાજ્યમાંથી પસાર થતા હોય ત્યારે એમને, પોતાને મહેલે રહેવાનો અચુક આગ્રહ કરતા. દીવસો સુધી એમના સત્સંગનો લાભ લેતા. વળી, પોતે કેવાં દાન અને સત્કાર્ય કરે છે એ કન્ફ્યુશીયસ જુએ, એવી ખાસ જોગવાઈ કરતા. સમ્રાટને આશા હતી કે સંતશીરોમણી પોતાના ઉપદેશમાં કે કાવ્યોમાં મારી યશગાથા વણી લે તો હું અમર બની જાઉં.

આવી મનોદશા વચ્ચે એક દીવસે સમ્રાટથી સંતને પુછાઈ ગયું, ‘પંડીતવર્ય, આ જગતમાં સૌથી મોટો દાની તમને કોણ લાગે છે?’

આવો પ્રશ્ન કરીને સમ્રાટ આતુરતાથી સંતના ચહેરા સામે તાકી રહ્યા. એમને પુરી આશા હતી કે સંત મને જ મોટામાં મોટો દાની ગણશે. હું એમની પરોણાગત ખુબ ભાવથી કરું છું. મારાં દાન પણ તેઓ પ્રત્યક્ષપણે જુએ જ છે.

પણ કન્ફ્યુશીયસે તો જવાબ આપવાને બદલે સમ્રાટને સુચવ્યું કે મારી સાથે મહેલની છત પર ચાલો.

બન્ને ચાલ્યા. રાજમહેલ એક ઉંચી ટેકરી પર હતો એની છત ઉપરથી સમગ્ર નગર જ નહીં; ફરતી ખેતરાઉ અને વાડીમય જમીન અને ગોચર વગેરે પણ દેખાતાં હતાં. એમાં એક બાજુ ખરાબાની વગડાઉ જમીન પણ હતી. કન્ફ્યુશીયસે આ ખરાબા ભણી આગળી ચીંધીને સમ્રાટને પુછ્યું, ‘આ તરફ જુઓ : તમને શું દેખાય છે? થોડીક વાર જોયા કરો અને પછી મને કહો.’

સમ્રાટે નજર ખેંચી. ‘અં… ખરાબાની જમીન સાવ બંજર છે. ઘાસનું તણખલુંયે ઉગેલું જણાતું નથી… આ જમીન પર કોઈ માણસ કામ કરતો દેખાય છે. એ વાંકો વળીને, કોદાળી વડે જમીન ખોદી રહ્યો જણાય છે… બરાબર, એ કશોક ખાડો કરતો લાગે છે… અં… ઓહો! એણે આવા તો ઘણા બધા મોટામોટા ખાડા કર્યા છે..! અચ્છા, એક બીજો ખાડો કરીને એ ટટાર થયો… ચાલ્યો… ખરાબાને છેડે એક મોટો ઢગલો અને એની બાજુમાં એક નાની ઢગલી છે.. એ શું હશે ?’

‘મોટો ઢગલો ખાતરનો છે, સમ્રાટ’, કન્ફ્યુશીયસે જણાવ્યું ‘અને નાની ઢગલી કેરીના ગોટલાની છે. એ માણસ ગોટલા વાવી રહ્યો છે.’

‘ઓ… હો… ભારે રુડું કામ કહેવાય!’

‘એ માણસ તમને કેવો દેખાય છે ?’

‘ગરીબ લાગે છે… ઘરડો છે… કમરેથી વાંકો વળી ગયો છે…’

‘સમ્રાટ, આટલે દુરથી એની ઉમ્મર નહીં કળાય; પરન્તુ એ પંચાણું વર્ષનો છે.’
‘પંચાણું….?’

‘હા, આજે સવારે વગડામાં આંટા મારતો મેં પોતે એને જોયો. મેં એની ઉમ્મર પુછી. એ પંચાણુંનો છે.’

‘તો તો હવે તે થોડા જ સમયમાં જ મરણ પામશે, ખરું ને ?

‘હા ખરું, મરણ પામશે, અને છતાં એ આંબા વાવી રહ્યો છે ! સેંકડો આંબા વાવી રહ્યો છે ! ‘શું આ આંબાની કેરી તે ખાવા પામશે કે?’

‘ના, બનવાજોગ તો નથી અને છતાં એ આંબા વાવી રહ્યો છે. મારા ભલા સમ્રાટ ! મારે મતે જગતનો શ્રેષ્ઠ દાનવીર આ વૃદ્ધ માણસ છે.’

–યશવન્ત મહેતા

સર્જકસમ્પર્ક:

47-A, Narayan Nagar, Paladi, Amdavad-380007
Phone : 079 2663 5634 Mobile : 9428046043
eMail : yeshwant.mehta.1938@gmail.com

તારીખ 1-2-2017ના ‘નયા માર્ગ’ પાક્ષીકના પાન 28 ઉપરથી લેખકશ્રી અને પ્રકાશકશ્રીની પરવાનગીથી સાભાર.. ..ઉત્તમ ગજ્જર..

‘સન્ડે ઈ.મહેફીલ’ – વર્ષઃ તેરમું – અંક : 377 – June 25, 2017
‘ઉંઝાજોડણી’માં અક્ષરાંકન : ઉત્તમ ગજ્જર uttamgajjar@gmail.com

========================================

યશવંત મહેતા… એક પ્રેરક પરિચય

ઉપરના લેખ-કહેશો નહીં, કે આ ઉમ્મરે હું કંઈ ન કરી શકું– ના લેખક શ્રી યશવંત મહેતા પોતે આજે ૮૦ વર્ષના છે પણ ખુબ જ સક્રિય છે.

૫૦૦થી વધુ પુસ્તકોના લેખક, બાળ સાહિત્યમાં લેખન ઉપરાંત એકલવીર કર્મશીલ બનીને તેઓ કેવું નોંધપાત્ર કામ કરી રહ્યા છે એ શબ્દોનું સર્જન બ્લોગમાંના શ્રી રમેશ તન્નાના નીચેના લેખ ઉપરથી તમને જાણવા મળશે.

 આજની પોઝીટીવ સ્ટોરી- શ્રીરમેશ તન્ના

મારા મિત્ર શ્રી સુરેશ જાનીના બ્લોગ ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચયમાં એમનો પરિચય.

યશવંત મહેતા– Yashwant Mehta 

 

YESHWANT MEHTA | Gujarat Sahitya Academy  
સર્જક અને સર્જન | યશવંત મહેતા

1054- કેન્સરને હંફાવવાની શૌર્યકથા …… રમેશ તન્ના

કેન્સરને હંફાવવાની શૌર્યકથા-રમેશ તન્ના

આજે ગુજરાતના લાડકા બહુમુખી કળાકાર અર્ચન ત્રિવેદીનો 51મો જન્મદિવસ છે અને મારે મિત્રો સાથે તેની કેન્સરને હરાવવાની પ્રેરક કથા વહેંચવી છે. કથા થોડીક લાંબી છે, પણ તેનો એક એક વર્ડ ફોરવર્ડ કરવાનું મન થાય તેવો પ્રેરક છે. પોઝિટિવીટીની કેટલી જબરજસ્ત તાકાત હોય છે તેનું આ ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
પોઝિટિવીટીની આ કથા અમદાવાદની પોળો જેવી છે. એક પોઝિટીવ પોળમાંથી બીજીમાં જવાય છે અને બીજીમાંથી ત્રીજીમાં અને ત્રીજીમાંથી… તો પ્રેમથી “આઈ લવ યુ ” બોલીને જઈએ અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલના કેન્સર વિભાગમાં.
…….
એ દિવસ હતો 16મી નવેમ્બર 1991નો. ગુજરાતી રંગમંચ-ટીવી-ફિલ્મના અભિનેતા-ગાયક-દિગ્દર્શક અને બીજું ઘણું એવા અર્ચન ત્રિવેદીને અહીં દાખલ કરાયો હતો. ના, કોઈ રંગમંચ નહોતો અને નહોતું કોઈ નાટકનું દશ્ય. આ રિયલ જિંદગીની કરૃણ હકીકતનું સાવ જ સાચું દશ્ય હતું.

ર્ચનને એક નહીં ત્રણ ત્રણ કેન્સર થયાં હતાં. કેન્સરનો ત્રિવેણી સંગમ અર્ચનમાં ભેગો થયો હતો. બ્લડનું કેન્સર, ફેફસાંની બાજુમાંનું એક કેન્સર અને અન્ય એક કેન્સર. કેન્સરના નિષ્ણાત ડો. પંકજ શાહે પછીથી અર્ચનને કહેલું કે આનંદ ફિલ્મમાં રાજેશ ખન્નાને જે કેન્સર થયાં હતાં, ડિટ્ટો એ જ કેન્સર તને થયાં છે, ફરક માત્ર એટલો જ છે કે ફિલ્મમાં રાજેશ ખન્ના વિદાય લે છે, તારે તારી જિંદગીની રીયલ લાઈફમાં જીવવાનું છે.

અર્ચન કહે, યસ સર, મને કશું જ ના થાય. કેન્સરના દરદીની એક ભૂમિકા ભજવવાની છે એ ભજવીને આપણે તો તેમાંથી નીકળી જઈશું બહાર..
…..
એક પછી એક અગિયાર ડોકટર અંદર આવ્યા. આ પેનેલે અર્ચનને બરાબર તપાસ્યો હતો. રૃમમાં અર્ચનનાં માતા-પિતા, ફોઈ-ફૂઆ સહિતનાં બધાં સગાં-સ્વજનો હાજર હતાં. બધાના ચહેરા પડી ગયેલા હતા. ઘણાંની આંખમાં બહાર આવી ગયેલાં અને ઘણાંની આંખમાં અંદર જ આંસુ હતાં.

દશ્ય ભારેખમ હતું. 25 વર્ષના હોનાહાર યુવકને કેન્સરે પોતાના ભરડામાં લીધો હતો. જ્યારે અર્ચનને ખબર પડી કે પોતાને કેન્સર છે ત્યારે તેણે ડોકટર સમક્ષ દલીલ કરી કે મને કેન્સર થાય જ નહીં, મને કેન્સર કેવી રીતે થાય હું પાન-મસાલા-ગૂટખા ખાતો નતી. અમે હું ચ્હા-દૂધ પણ લેતો નથી. હું કોઈ પણ પ્રકારનું વ્યસન કરતો નથી તો પછી મને કેન્સર કેવી રીતે થાય.

ડોકટરે કહ્યું કે તમારી કસોટી કરવા માટે પણ કેન્સર થઈ શકે.

ડોકટરની વાત સાવ સાચી હતી. જાણે કે અર્ચન ત્રિવેદી નામના યુવકની અંદરની શક્તિની, તેના જીવન માટેના સ્ટોન્ગ અભિગમની કસોટી કરવા માટે જ તેને કેન્સર થયું હતું. એ વખતે તો અર્ચન અને કેન્સરમાં કેન્સર વધારે મજબૂત લાગતું હતું અને તેની જ જીત થશે તેવું દેખાતું હતું, પણ કોઈ રહસ્યમય નાટકમાં અચાનક દશ્યપલટો થાય અને બાજી ફરી જાય તેવું અહીં પણ થયું. દશ્યો અદલાતાં-બદલાતાં રહ્યાં પણ જીવનનાયક અર્ચને હુકમનાં પાનાં પોતાની પાસે જ રાખ્યાં.
……..
અચાનક અર્ચને ડો. પંકજભાઈ શાહને વિનંતી કરી કે મારાં તમામ સગાંને રૃમની બહાર મોકલો, હું આપની સાથે વાત કરવા માગું છું.
એવું કરવામાં આવ્યું.
અર્ચને ડોકટર સાહેબને વિનંતી કરી કે તમે મારાં સગાંને એમ કહો કે મને કેન્સર નથી, પણ ભારેમાયલો ટીબી થયો છે. એક વર્ષની સારવારમાં મટી જશે. ડોકટરે પૂછ્યું કે આવું કેમ કહેવું છે તો અર્ચને જવાબ આપ્યો કે મારા પિતા ગરીબ છે. તેઓ આટલી મોંધી સારવાર નહીં કરાવી શકે. જો કરાવશે તો માથા પર દેવું કરીને કરાવશે, જે મને મંજૂર નથી.
ડોકટરે કહ્યું કે એ વાત બરાબર, પણ જો તારી સારવાર ના કરીએ તો તને શું થાય તેની ખબર છે ??
અર્ચન હસતાં હસતાં કહે, ઉકલી જવાય, બીજું તો શું થાય !
ડોકટર કહે ઉકલી જા જવાય, ઉકેલ કઢાય. મેડિકલ સાયન્સ પાસે તેનો ઉકેલ છે. રાજેશ ખન્નાને આનંદ ફિલ્મમાં કેન્સર થયું ત્યારે આવી દવાઓ અને સારવાર નહોતી. હવે બધું છે. તારે જીવવાનું છે. અર્ચન કહે, સાહેબ, એકદમ બરાબર છે. કેન્સર સામે જીતવાનું છે અને પછી જીવવાનું જ છે.
અર્ચનના આ એક લીટીના વાક્યમાં જીવવાનો દઢ સંકલ્પ હતો, કેન્સર સામે લડવાનો મિજાજ હતો અને પોતે જીવશે જ એવો પાકો ભરોસો પણ હતો.
…….
અર્ચને ફરમાન બહાર પાડ્યું. મારા બેડની ચાદર રોજેરોજ સમયસર બદલી જ નાખવાની. હું રોજેરોજ ઈસ્ત્રી ટાઈટ કપડાં જ પહેરીશ. કશું ઢીલું નહીં ચાલે. કેન્સર મહોદયને સહેજે અણસાર પણ ના આવવો જોઈએ કે મારો શિકાર ગભરાઈ ગયો છે.

અર્ચન એટલે પોઝિટિવીટીનો પહાડ. ગમે તેવા પડકારને ખમી લે તેવો. શરીરમાં ત્રણ ત્રણ પ્રકારનાં કેન્સર હીલોડા લેતાં હતાં, ઉધઈની જેમ અર્ચનના શરીરના જુદા જુદા ભાગમાં પ્રસરવા મથતાં હતાં તો બીજી બાજુ ડો. પંકજ શાહના નેતૃત્વમાં ડોકટરોની પેનલે સઘન સારવાર શરૃ કરી દીધી હતી.

અર્ચને ડો. પંકજ પટેલને કહ્યું કે હું દવાઓ લેવાનો કાયર માણસ છું, પણ જો તમે મને મારી સારવારની આખી પ્રોસેસ કહો તો હું બધી જ દવાઓ લઈશ.

ડોકટરે પ્રોસેસ જાણવાનું કારણ પૂછ્યું તો અદાકાર અર્ચને કોઈ નાટકનો સંવાદ બોલતો હોય તેમ કહ્યું કે સાહેબ, હું રહ્યો અભિનેતા. અમને નાટકની આખી પ્રોસેસ ખબર પડે પછી જ અમે મંચ પર સરસ રીતે નાટક ભજવી શકીએ. પ્રોસેસની ખબર પડે પછી અમે તેમાં ઓતપ્રોત થઈ જઈએ. એમ તમે મને મારી તબીબી સારવારની પ્રોસેસ કહો તો હું મારો રોલ બરાબર ભજવી શકું. ડોકટરને અર્ચનની વાતમાં પૂરેપૂરું વજુદ લાગ્યું. દરેક ગોળી- દરેક ઈન્જેકશન અને બીજી તમામ સારવારની બધી જ સમજણ અર્ચનને સમજાવવામાં આવે અને જીવનહીરો સમજી સમજીને સારવાર લેતો જાય અને સાજો થતો જાય.

એક દિવસ ડો.પંકજ શાહે આવીને અર્ચનને કહ્યું કે આજે તમારે અમરીશપુરી બનવાનું છે.
કારણ એ હતું કે કીમો થેરાપી પછી અર્ચનબાબુના વાળ જતા રહેવાના હતા.
ડોકટરે કહ્યું કે કીમો થેરાપીથી વોમેટિંગ પણ થશે.
હસતાં હસતાં અર્ચન કહે, સાહેબ ચિંતા ના કરો, હું અમરીશ પુરીના રોલમાં વોમેટિંગ કરીશ.

અર્ચનના શરીરમાં ત્રણ ત્રણ કેન્સર હતાં તો કીમો થેરાપી, રિચિએશન અને એમપીએક્ષ એમ ત્રણ ત્રણ પ્રકારની તેને સઘન સારવાર અપાતી હતી.

અર્ચન આમ પોતાની ખબર પૂછવા આવનારને એક પણ ગોળી ના આપે, પોતે જ ડાહ્યો થઈને બધી ગોળીઓ ગળી લે, પણ દરરોજ 32-32 ગોળીઓ ખાવાનો કંટાળો તો આવે જ ને ? એમાંય કાલ્પોહોલ ગોળીએ તો ભારે કરી. જૂના જમાનામાં રૃપિયાનો મોટો ગોળ સિક્કો આવતો હતો તેવી એ ગોળી. એક-બે દિવસ તો જેમતેમ કરીને ગોળી ગળી લીધી, પણ તેનું કદ જોઈને અર્ચનને થાય કે સાલી આ ગોળી તો ક્યારેક ગળાની અંદર જ અટકી જાય તેવી છે.
કોઈક ઉપાય કરવો પડશે.
અર્ચને એક જબરજસ્ત ઉપાય કર્યો. ગાડીના પૈડા જેવી મોટી ગોળીનું એક મોટું પડીકું કર્યું. કોઈ જોઈ ના એ રીતે પોતાની પાસે લીધું અને પોતે ગયા ટોયલેટમાં. કમોડ પર ચડી, કોઈ ધર્મકૃત્ય કરતા હોય તેવા પવિત્ર ભાવથી વેન્ટિલેટરના કાચ ઉતાર્યા. એ પછી નદીના વહેતા જળમાં પૂજાનો સામાન ધરાવતા હોય તે રીતે કાલ્કોહોલની ગોળીઓનું પડીકું નીચે ફેંકી દીધું.

ટોયલેટમાંથી બહાર આવીને બેડ પર સ્થાન લેતાં લેતાં અર્ચન બોલ્યોઃ ચાલો, આનાથી તો છૂટ્યા.
જોકે કાલ્પોહોલથી એમ છુટી શકાવાનું નહોતું.

ગોળીઓનું એ પડીકું, પાર્કિંગમાં પડ્યું, અને એ પણ ડો. પંકજ શાહની કારની ઉપર જ. ડોકટર સાહેબે એ પડીકું પડતું જોયું. તેમને થયું હશે કે લોકો પડતું મૂકે, પણ આ તો દવાઓ પણ પડતું મૂકવા લાગી.
તેઓ એ પડીકું લઈને અર્ચન ત્રિવેદી પાસે ગયા.
પ્રેમથી બોલ્યા, સાજા થવું હોય તો ગોળીઓ તો ગળવી જ પડે, બેટા.
અર્ચન કહે, પણ સાહેબ કેટલી બધી ગોળીઓ છે.
ડો. પંકજ શાહ કહે, ગોળીઓ ગણવાની નહીં, ગળવાની.
…………
એ પછી તો મુકાબલો બરાબરનો જામ્યો.
કેન્સર કહે હું જીતું, અર્ચન કહે હું હારીશ જ નહીં.
હું હારીશ તો તું જીતીશ ને.
આખા અમદાવાદને, અને મુંબઈ સહિત તમામ કળાવિશ્વને ખબર પડી ગઈ કે અર્ચનને કેન્સર થયું છે.
ડો. પંકજ શાહ કહે કે અર્ચન તેં તો મને અરધી રાત સુધી જગાડ્યો. અર્ચન કહે પણ સાહેબ, મેં તો તમને ફોન જ નહોતો કર્યો, મારી પાસે તો તમારો ફોન નંબર પણ નથી.
પંકજભાઈ કહે, તારા ફોન નહોતો આવ્યો પણ તારા માટે ઘણા ફોન આવ્યા હતા. મૃણાલિનીબહેન, મલ્લિકાબેહન, શ્રેયાંસભાઈ, સ્મૃતિબહેન, કૈલાસભાઈ (નાયક), ચીનુ મોદી.. સતત ફોન આવતા જ રહ્યા. બધાનું કહેવું હતું કે આ છોકરો કોઈ પણ સંજોગોમાં જીવવો જોઈએ. પંકજભાઈ કહે કે તું તો વીઆઈપી પેશન્ટ છે હોં.
ખરેખર, કળાકાર માત્ર વીઆઈપી હોય છે. લોકોનો પ્રેમ કળાકારને ઊંચકીને વીઆઈપી કેટેગરીમાં મૂકી દેતો હોય છે.
હસમુખા અર્ચને લખવાનું શરૃ કર્યું, ખબર પૂછવા આવતા લોકોને એ કહેતો, મારા માટે પોસ્ટકાર્ડ લેતા આવજો. દરેક સ્થિતિને, પોતાના શરીરના બદલાતા આકાર-પ્રકારને અર્ચન હસતાં હસતાં સ્વીકારતો. નખ કાળા પડી જાય તો પોતાનું મોઢું કાળું કરવાને બદલે એ હસતો હસતો કહેતો, મેં કાળી પોલીસથી નખ રંગવાનું શરૃ કર્યું છે.
…..
મિત્રો મળવા આવે તો એ મહેફિલ ભરતો. અર્ચનની ખબર પૂછવા ગયેલા લોકો પોતે સાજા થઈને પરત જતા. એ હસતો અને હસાવતો.
એક વખત ગુજરાત સમાચાર વતી જાણીતા હાસ્યલેખક અશોક દવે તેની ખબર પૂછવા ગયા. એ તો અર્ચનનો પ્રસન્ન મિજાજ જોઈ જ રહ્યા. તેમને થયું હશે કે અર્ચનને કેન્સર નથી થયું, પણ કેન્સરને અર્ચન થયો લાગે છે.
કોઈ શોક નહીં, કોઈ દુઃખ નહી, કોઈ ચિંતા નથી. હાસ્યની રેલમછેલ અને પ્રસન્નતાનાં છાંટણાં. અશોકભાઈએ પોતાની લોકપ્રિય કોલમ બુધવારની બપોરેમાં, અર્ચન ત્રિવેદી વિશે લેખ લખ્યો. કોઈ વ્યક્તિવિશેષ વિશે ના લખવાની ગુજરાત સમાચારની નીતિમાં અપવાદ કરીને લખાયેલા આ લેખનો પ્રતિસાદ પ્રચંડ હતો. 18,000 પત્રો મળ્યા. ગુજરાત અર્ચન ત્રિવેદીને કેટલો ચાહે છે, તેનો એવીએમ મશીનમાં ચેડાં કર્યા વિનાનો આ એકદમ સ્પષ્ટ ચૂકાદો હતો.

અર્ચન એ પત્રોને જોતો રહ્યો અને વિચારતો રહ્યો કે મારે મારા આ ચાહકો અને સ્વજનો માટે પણ જીવવું જોઈએ.
અર્ચને એ દરેકે-દરેક- 18000- પત્રોના પોતાના સગા હાથે, સ્વહસ્તે જવાબો આપ્યા.
……
કેન્સર હોસ્પિટલમાં દરેક દરદીના રૃમની બહાર વિગત લખાય. સર્જરી કે મેડિકલ સ્ટેજ અનુસાર તેની નોંધ હોય.
બે મહિના પછી અર્ચનના રૃમની બહારના પાટિયા પર લખાયુંઃ અર્ચન આવાસ.

પાટિયા પર કેન્સરની વિગતને બદલે અર્ચનનું નામ લખાયું એનો એક અર્થ એવો કે રુમમાં હવે કેન્સર નથી, અર્ચન છે.

16મી જુલાઈ 1992નો દિવસ ચિંતા લઈને ઉગ્યો.
અર્ચનને લોહીના ડાયરિયા થઈ ગયા. એક નહીં 11 ડાયરિયા.
ડોકટરોએ તરત જ અર્ચનનાં તમામ સગાં-વહાલાંને બોલાવી લીધાં.
તેમને લાગ્યું કે હવે અર્ચનનો અંત નજીક છે.
જોકે અર્ચન એકદમ મજબૂત હતો. તે બધાંને કહેતો હતો કે કોઈ રડસો નહીં. મને કશું જ થવાનું નથી. હું જીતવાનો છું, હું જીવવાનો છું.
જોકે અર્ચન તો કહેતો હતો કે આ લોહીમાં મારા શરીરનું કેન્સર બહાર નીકળી રહ્યું છે.
એ લોહીના ડાયરિયા ત્યાંનાં કર્મચારી સવિતા બા સાફ કરતાં હતાં. ( આ વાત કહેતી વખતે અર્ચન રડી પડે છે. એક વાર નહીં, વારંવાર) એ દશ્ય અર્ચન જોતો જ રહ્યો.
પોતાના લોહીના ઝાડાને સાફ કરતાં સવિતા બાને અર્ચને ભીના સ્વરે કહ્યું, આઈ લવ યુ.
અને સવિતા બા હસી પડ્યાં. એ દિવસથી અર્ચને આ વિશ્વ પરની દરેકે દરેક વ્યક્તિને આઈ લવ યુ કહવાનું શરૃ કર્યું.
એ દિવસ હતો 16મી જુલાઈ, 1992નો. આજ સુધી અર્ચન લાખો લોકોને આઈ લવ યુ કહી ચૂક્યો છે.
આ પૃથ્વી પર કદાચ કોઈ વ્યક્તિએ આટલી બધી વ્યક્તિને આઈ લવ યુ નહીં કહ્યું હોય.
ગિનિસ બુક ઓફ વર્લ્ડ રેકોર્ડવાળાના ધ્યામમાં આ વાત નથી આવી એનો અર્થ એ કે તેઓ ધ્યાન રાખીને પોતાનું કામ કરતા નથી.
…..
અઢી વર્ષના જંગ પછી એક દિવસ સોનેરી સવાર ઊગ્યું.
કેન્સર હાર્યું અને અર્ચન જીત્યો.
છેલ્લા દશ્યમાં નાયક હસતો હસતો બધાની સામે હાજર થયો. ત્રણેય પ્રકારનાં કેન્સર મટી ગયાં. અર્ચનના પોઝિટિવ મિજાજની જીત થઈ. તેના લાખો ચાહકોની પ્રાર્થના ફળી.
એ પછી સાજા થયેલા અર્ચનને એક સરસ કામ મળ્યું. અર્ચનને પોતાની સારવારના ખર્ચનો બરાબર હિસાબ રાખ્યો હતો. 2,86,000 થયા હતા. ગુજરાત સરકારે તેને કેટલીક મદદ કરી હતી. આ મદદ કરાવનાર સુભાષ
બ્રહ્મભટ્ટને લઈને અર્ચન તત્કાલીન સાંસ્કૃતિક મંત્રી નરહરિ અમીન પાસે ગયો. કહે, સાહેબ, હું સાજો થઈ ગયો છું, કમાવા પણ લાગ્યો છું. ગુજરાત સરકારે જે મદદ કરી હતી તે પરત આપવા આવ્યો છું.
નરહરિ અમીન હસતાં હસતાં કહે, અમે જો રકમ પરત લઈએ, તો આ રીતે અમે જેને જેને રકમ ચૂકવી હોય તે તમામની રિ કવરી કરવી પડે.

આવું તો ઘણામાં બન્યું. હવે શું કરવું. જેમને પૈસા પરત ના લીધા તેમનું ઋણ કેવી રીતે ઉતારવું.
ડો. પંકજ શાહે તેનો એક સરસ રસ્તો બતાવ્યો. કેન્સર વિભાગનાં બાળ દરદીઓ માટેની એક દત્તક યોજના હોય છે. અર્ચને એ યોજના સ્વીકારી. ઘરની લોનનો હપ્તો ભરવાનું રહી જાય તો ચાલે, દર મહિને કેન્સર બાળ દરદીનો હપ્તો તો અચૂક ભરવાનો. 1993થી 2014 સુધી અર્ચને નિયમિત રીતે પૈસા ચૂકવ્યા અને સમાજે પોતાને જે મદદ કરી હતી તેનો આ રીતે પ્રતિસાદ આપ્યો.
……
2014માં એ રકમ કેન્સર વિભાગને આપવાનું કેમ બંધ કર્યું તેની પણ એક પોઝિટિવ કથા છે.
એક પોળમાં બીજી પોળ હોય એવું છે.
અર્ચનનાં જીવનસાથી, એના જેવાં જ લડાયક અને બહાદુર જિગિષાબહેનનાં મામાનાં દીકરી સોનલ જાનીએ સામેથી કહ્યું કે હવે આ જવાબદારી મને સોંપો.
હું દર મહિને આ પૈસા ભરીશ.
કોઈ પૂજા વિધિમાં જમણો હોય પૂજામાં બેસનારી વ્યક્તિને અડાડતાં હોય તેમ, એવા જ પવિત્ર ભાવથી, સોનાલીબહેને આ પુણ્યકર્મ પોતાના હસ્તક લીધું.
2014થી હવે તેઓ અમદાવાદની એમ.પી.શાહ કેન્સર હોસ્પિટલના કેન્સરના બાળ દરદીઓની દત્તક યોજનાના પૈસા ભરે છે.
…….
અર્ચને કેન્સરને હરાવ્યું છે. સરસ રીતે, મસ્ત રીતે, અઢી વર્ષની પ્રસન્નકર લડત આપીને હરાવ્યું છે.
દવાઓએ પોતાનું કામ કર્યું જ હશે.
દુઆઓએ પણ પોતાની ભૂમિકા ભજવી જ હશે.
પણ મૂળ વાત છે જીવનનાયકના મક્કમ નિર્ધારની.
તેના પોઝિટિવ મિજાજ અને રુઆબની.
અર્ચન ત્રિવેદીએ હસતાં હસતાં જંગ ખેલ્યો અને તેઓ જીત્યા.
આઈ લવ યુ કહેવાનું મન થઈ જાય તે રીતે તેમણે જીત મેળવી.
અર્ચન ત્રિવેેદીને, આખું વિશ્વ સાંભળે એટલા ઊંચા અવાજે
કહેવાનું …… જન્મદિવસ મુબારક હોં… તમે શતાયું હોં..
અને
આઈ લવ યું હોં….

રમેશ તન્ના ( ફેસબુક)

સાભાર-http://www.vijaydshah.com/2017/05/20//