વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Category Archives: સંગીત અને કળા

1064- આજે યામિની ગૌરાંગ વ્યાસ ના ૫૮મા વર્ષના પ્રવેશે….

આ અગાઉની પોસ્ટમાં મારાં સન્મિત્ર પ્રજ્ઞાબેન વ્યાસના સુપુત્ર શ્રી પરેશ વ્યાસનો લેખ રી-બ્લોગ કર્યો છે.

આજે એમની એવી જ વિદુષી સુરત નિવાસી સુપુત્રી યામિની ગૌરાંગ વ્યાસના ૫૮મા જન્મ દિવસની નીરવ રવેની પોસ્ટ રી-બ્લોગ કરી છે , જેમાં એમની અનેક સિદ્ધિઓ સાથે એમની સુંદર સાહિત્ય કૃતિઓનો પણ પરિચય કરાવ્યો છે એ વાંચવા લાયક છે.

યામિનીબેન વ્યાસએ એમની સાંસારિક જવાબદારીઓ સાથે ૫૮ વર્ષમાં જે સિધ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી છે એ ખરેખર લાજવાબ છે જેના માટે એ યોગ્ય ગૌરવ લઇ શકે.

સુ.શ્રી યામિની ગૌરાંગ વ્યાસને એમના ૫૮મા જન્મ દિવસે અભિનંદન અને એમના ઉજળા ભાવી માટે અનેક શુભેચ્છાઓ અને આશીર્વાદ.

વિનોદ પટેલ

niravrave નિરવ રવે-સહજ ભાવોના દ્યોતક*

અનેકાનેક શુભેચ્છાઓ-શુભાસીસ  અહીંના ગોરંભાયલા વાતાવરણમા  કોકવાર થતા વરસાદે  આજે સ્મૃતિનિદ્રામાંથી જાગૃત કરી વરસાદનાં એક-એક ફોરાં એક એક યાદ જ ટપકાવતા જાય છે !

૫૭ વર્ષ પહેલા… અમારા જંગલ વિસ્તારમા અમ વનવાસીઓને હેલી પહેલાના ગોરંભાયલા વાતાવરણના હવામાનનો વર્તારો દિવસે લાલ મખમલ ઓઢેલા ઇન્દ્ર્ગોપ અને રાત્રે જાદુઇ ટોર્ચ રાખનાર આગિયા આપતા.આકાશમા પ્રકૃતિના આનંદ દરબારનો વૈભવ વ્યક્ત કરતો વાદળોનો આનંદપુંજ હતો.આકાશના ઉદરમાં વાદળોનો ગર્ભ ધીરે ધીરે વિકસવા માંડ્યો. આકાશે કાલિમાનું વસ્ત્ર ઓઢી વાતાવરણના રહસ્યને અકબંધ રાખ્યું હતું.

૧૯૬૦ના જુનની દસમી ઉનાઇથી નવસારીની સુહાની સફર ડૉ.બામજી પાસે ચેક કરાવીને સાંજે પરત થવાનું હતુ ત્યાં ડો.બામજીએ તરત તપાસનાં ટેબલ પર જ કહ્યું કે પુરેપુરું ડાયલેટેશન થઈ ગયું છે, તરત લેબર રુમમાં લઈ ગયાં
ત્યાં ગગને મેઘ ઘનઘોર ગાજે, વિજળી કરે ચમકાર .યાદ આવ્યુ विद्युच्चलं किं धनयौवनायु: અને મનમા ગુંજ્યું.વિજળીને ચમકારે મોતી પરોવતાં સંતોના અંતરમાં થયેલી દિવ્યતાની અનુભુતિ અને અનુભવો !…અને ચેક કરી મજેનું બેબી કહી ડો બામજી અભિનંદન આપતા ગયા. આ વર્ષે મેળવેલી કેટલીક…

View original post 2,177 more words

( 864 ) આર્ટ ઓફ લિવિંગ -AOL દ્વારા દિલ્હીમાં આયોજિત વિશ્વ સંસ્કૃતિ મહોત્સવની ઝાંખી

 Sri Sri Ravishankar

આધ્યાત્મિક ગુરુ શ્રી શ્રી રવિશંકરના નેતૃત્વ હેઠળની આર્ટ ઓફ લિવિંગ સંસ્થાની શાખાઓ વિશ્વના લગભગ ૧૫૦ દેશોમાં ફેલાયેલી છે. આર્ટ ઓફ લિવિંગ સંસ્થાએ એના અસ્તિત્વનાં ૩૫ વર્ષ પૂરાં કર્યા એની ઉજવણી રૂપે ભારતની રાજધાની દિલ્હીમાં યમુના નદીના કિનારે આજથી ૧૧,૧૨,અને ૧૩ મી માર્ચ એમ ત્રણ-દિવસીય વિશ્વ સંસ્કૃતિ મહોત્સવ કાર્યક્રમનો આજે ૧૧મી ની સાંજથી ઝમકદાર રીતે આરંભ થયો છે.

આ ત્રણ-દિવસીય વિશ્વ સંસ્કૃતિ મહોત્સવ કાર્યક્રમની વિશિષ્ટતાઓ …

-આ કાર્યક્રમમાં 155 જેટલા દેશોમાંથી 35 લાખ લોકો ભાગ લેવા આવ્યા છે.

-કાર્યક્રમ માટે સાત એકરના એરીયામાં એનું સ્ટેજ બનાવવામાં આવ્યું છે જે એક  વિક્રમ છે .

-વિશ્વના અનેક દેશના કલાકારો એમની કલાનું પ્રદર્શન કરશે.

-શ્રી શ્રી રવિશંકરે સંસ્કૃતિ મહોત્સવમાં સામેલ થયેલા લોકોનું સ્વાગત કર્યું હતું અને કહ્યું હતું કે આ તમારું આધ્યાત્મિક ઘર છે.

-વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કાર્યક્રમના શુભારંભ વખતે મનનીય પ્રવચન આપ્યું હતું.

જો કે આ કાર્યક્રમ માટે વિરોધ પક્ષોએ એક ય બીજા કારણોએ વિરોધ કર્યો છે. પર્યાવરણના મુદ્દે આયોજકોને ૫ કરોડનો દંડ ભરવાનો પણ વિવાદ ઉભો કરવાનો પ્રયાસ થયો છે.યજ્ઞમાં હાડકાં નાખવાની પ્રવૃત્તિ વાળા પણ માણસો મળી આવે છે !

આ મહોત્સવ ના પ્રથમ દિવસના કાર્યક્રમની ઝાંખી  

કાર્યક્રમની શરૂઆતમાં રવિશંકરે કહ્યું હતું કે સારું કામ શરૂ કરતા પહેલા અવરોધ આવતા જ હોય છે,પણ એનાથી ગભરાવું નહીં. દરેક સમસ્યાનું સમાધાન હોય છે.

Sri Sri Ravi Shankar’s Speech at the Inauguration of World Cultural Festival, New Delhi 

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ આ કાર્યક્રમમાં હાજર રહ્યા હતા અને મંચ પરથી કરેલા સંબોધન આ કાર્યક્રમને કલા-સંસ્કૃતિના કુંભ મેળા સાથે સરખાવ્યો હતો.

એમણે વધુમાં કહ્યું હતું કે શ્રી શ્રી રવિશંકરના વિશ્વ શાંતિનો મેસેજ ફેલાવવાનું આ મિશન દુનિયાના ૧૩૫ થી વધુ દેશોમાં ફેલાઈ ચૂક્યું છે. આર્ટ ઓફ લિવિંગના માધ્યથી આ કાર્યક્રમે મોટુ યોગદાન આપ્યું છે. આ આયોજનથી દુનિયામાં ભારતની અલગ છબી બનશે. જ્યારે પોતાના માટે નહિ પણ બીજા માટે જીવીએ છીએ ત્યારે આર્ટ ઓફ લિવિંગ જોઈએ.માત્ર સુવિધા અને સરળતાની વચ્ચે જીવવાથી આર્ટ ઓફ લીવીંગ નથી બનતું. માત્ર સુવિધાઓની વચ્ચે રહેવુ તે આર્ટ ઓફ લિવિંગ નથી,આજે આપણે એવા કુંભમેળાનું દર્શન કરી રહ્યા છીએ જે કલાનો કુંભમેળો છે.

શ્રી નરેન્દ્ર મોદીનું આખું પ્રવચન આ વિડીયોમાં છે.

Narendra Modi’s Speech at World Culture Festival by Art of Living  

યમુના નદીના કાંઠે આયોજિત વિશ્વ સંસ્કૃતિ મહોત્સવનો આરંભ વૈદિક મંત્રોચ્ચાર અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ દ્વારા કરવામાં આવ્યો હતો. 1000 જેટલા વિદ્વાનોએ વિશ્વ શાંતિ તથા પર્યાવરણ રક્ષણ અંગેના વેદ મંત્રોનું પઠન કર્યું હતું.

૪૦ પ્રકારનાં વાદ્ય, અને ૧૭૦૦ કલાકારો ની ભરત નાટ્યમ અને કથક નૃત્યની ઝાંખી . 

Ravi Shankar’s World Culture Festival flute music and bharatanatyam performance

Art of Living વિશ્વ સાંસ્કૃતિક મહોત્સવના બીજા વિડીયો અને હવે પછીના કાર્યક્રમો અને અને સંસ્થાની પ્રવૃતિઓ વિષેના વિડીયો Art of Living TV ની યુ-ટ્યુબ ની આ લીંક પર ક્લિક કરીને જોઈ શકશો. 

https://www.youtube.com/channel/UC4qz5w2M-Xmju7WC9ynqRtw

( 795 ) આયર્લેન્ડનો ગણેશ પાર્ક અને એના નિર્માતા વિક્ટર લેંગહેડ (Victor Langheld)ની રસસ્પદ કહાની

Ganesh Park- murtio

(These are some of the image sculptures located in Ganesh park in Raundvudas,Ireland.)

ગણેશ પાર્ક અને એ પણ દુર આયર્લેન્ડમાં ! આ માન્યામાં ના આવે એવી નવાઈની વાત લાગે છે પરંતુ એ એક આજે નજરે જોઈ શકાય એવી હકીકત છે.

ચાલો આપણે આયર્લેન્ડ(Republic of Ireland )ના રાઉન્ડવુડ પરગણામાં આવેલ આ ગણેશ પાર્ક વિષે અને એના નિર્માતા વિક્ટર લેંગહેડ (Victor Langheld) વિષે વધુ વિગતે જાણીએ.

આયર્લેન્ડમાં, રાઉન્ડવુડ ખાતે આવેલો પ્રવાસીઓના આકર્ષણના કેન્દ્ર સમો આ આ ગણેશ પાર્ક ૨૨ એકરના વિશાળ વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે.આ પાર્કમાં ભારતીય સંસ્કૃતિનું પ્રદર્શન કરતી બીજી સ્થાપત્ય મૂર્તિઓ ઉપરાંત ગણપતિ-ગણેશની ૯ આકર્ષક મૂર્તિઓ પણ મુકેલી છે.આ બધી મૂર્તિઓ બ્લેક ગ્રેનાઈટ પથ્થરની બનેલી છે.કેટલીક મૂર્તિઓ નૃત્ય કરતી,પુસ્તક વાંચતી, સંગીતનાં વાજિંત્રો વગાડતી ત્યાં જોવા મળે છે.

Ganesh Sculpture reading Book- Meditation !

 Ganesh Sculpture reading Book- Meditation !

આ પાર્કમાં મુકવામાં આવેલી સ્થાપત્ય કળાના નમુનારૂપ  મૂર્તિઓનો અદભૂત નજારો ગુગલ.કોમ ની આ લીંક પર ક્લિક કરીને જોઈ શકાશે.

ગણેશની આ  મૂર્તિઓ ભારતમાં તામિલનાડુમાં બનાવવામાં આવી છે.પાંચ કારીગરોએ એક મૂર્તિ પર કામ કરી એક વરસે એક મૂર્તિ બનાવી છે. એ રીતે ગણેશની નવ મૂર્તિઓ બનાવતાં નવ વર્ષનો સમય લાગ્યો હતો !

સ્થાપત્યના નમુના રૂપ આ નવ મૂર્તિઓનું વજન ૨ થી ૫ ટન વચ્ચે અને એની ઊંચાઈ – સાઈઝ ૫ ફૂટ ૬ ઇંચ થી ૯ ફૂટ વચ્ચેની છે. ભારતથી આયર્લેન્ડ આ મૂર્તિઓને દરિયાને રસ્તે વહાણમાં લાવવા માટે થોડા ટન વજન માટે ખુબ ખર્ચ કરવો પડે છે તો ભારતમાંથી આટલી બધી વજનદાર મૂર્તિઓને આયર્લેન્ડ પહોંચાડવા માટે કેટલો ખર્ચ કરવો પડ્યો હશે એ કલ્પી શકાય એમ છે.

ગણેશની આ મૂર્તિઓની કલ્પના કરનાર , તામીલનાડુમાં પ્રખ્યાત શિલ્પકારો પાસે એના વિચાર પ્રમાણે તૈયાર કરાવનાર અને એ સ્થાપત્ય મૂર્તિઓને આયર્લેન્ડ લઇ આવનાર ભારતીય સંસ્કૃતિના ગજબના પ્રેમી ભારત પ્રવાસી વિક્ટર (Victor Langheld)ને સલામ.

(Creator of Ganesh Park -Victor Langheld)

(Creator of Ganesh Park –               Victor Langheld)

વિક્ટર નો જન્મ ૧૯૪૦માં જર્મનીમાં જર્મન-જ્યુઈસ માતા-પિતાને ત્યાં થયો હતો.

વિકટર એની ૧૪ વર્ષની ઉમરથી જ ભારતમાં જઈને સાધુ બનીને બાકીની જિંદગી ભારતીય સંસ્કૃતિનો અભ્યાસ કરી મોક્ષ મેળવવાનો માર્ગ અપનાવવાના આશયથી ભારત જઈને વસવાનો વિચાર કર્યા કરતો હતો.પચીસ વર્ષની યુવાન વયે એના આ વિચારને અમલમાં મુકીને એ ભારત આવી ગયો હતો .

ત્યારબાદ ભારતમાં એને બીજાં ૨૫ વર્ષ સાધુ બની ભારતમાં પરિભ્રમણ કર્યું .ભારતની સંસ્કૃતિ,વેદ, ઉપનિષદ ,બુદ્ધ સંસ્કૃતિ , યોગ વિગેરે વિષયોનો ઊંડો અભ્યાસ કર્યો.પાંડીચેરીમાં આવેલ અરવિંદ આશ્રમમાં જઇને થોડો સમય ત્યાં સાધનામાં વિતાવ્યો.ત્યારબાદ વિક્ટર ભારતમાં ખુબ ફર્યો અને બીજા ઘણા જાણીતા ગુરુઓના આશ્રમોમાં જઇને રહ્યો.દુર પૂર્વના દેશોની પણ એણે મુલાકાત લીધી .

વિક્ટર ઘણા વરસો સુધી ભારતમાં રહ્યો એ દરમ્યાન એ ભારત અને વૈદિક સંસ્કૃતિ ના પ્રેમમાં પડી ગયો હતો. ખાસ કરીને અન્ય દેવ-દેવીઓ કરતાં ભગવાન ગણેશ પ્રત્યે એને ખુબ ભક્તિ ભાવ જાગ્યો હતો .આ ગણેશ ભક્તિએ એને આયર્લેન્ડમાં જઈને ગણેશ પાર્ક ઉભો કરવા માટે પ્રેર્યો.

વિક્ટરના આ વિચાર અને પ્રેરણાનું મૂર્ત સ્વરૂપ એટલે આજનો પ્રવાસી આકર્ષણ ધરાવતો આયર્લેન્ડનો પ્રખ્યાત ગણેશ પાર્ક .

લંડનમાં રહેતા એક એન.આર.આઈ. શ્રી મનોહર રાખે (Manohar V. Rakhe) મૂળ મહારાષ્ટ્રના વતની છે .તેઓનું કુટુંબ લન્ડનમાં ઘણા વરસોથી રહે છે અને ગણેશ પ્રત્યે ઊંડો ભક્તિભાવ ધરાવે છે.

શ્રી મનોહર રાખેએ આયર્લેન્ડમાં આવેલ ગણેશ પાર્કની યાત્રા કરી અને એના સ્થાપક વિક્ટરની રૂબરૂ મુલાકાત લીધી હતી .ત્યારબાદ એમણે લખેલ પ્રવાસ વર્ણન અને વિક્ટર વિશેની રસસ્પદ માહિતી આપતો અંગ્રેજી લેખ નીચેની લીંક પર વાંચવા મળશે.

Pilgrim Journey of Ireland’s Ganesh Park 

Also,see this video of Ganesh park in Ireland

Indian Sculpture Park, Raundvudas,

Wicklow, Ireland…

Victor has this to say about his magical garden….

This park is for people who, at around age 30, are beginning to wake up. Oscar Wilde said that ‘Youth is wasted on the young’. It’s the same idea. At 30 people begin to realise ‘Hey, there’s more to life than pubs and booze’ and they go through a crisis.

“Jesus was 30, the Buddha was 30; all these guys were around that and in order to become themselves truly they had to break themselves up, start over again. And that brings huge internal psychological problems with it. And these sculptures show some of these stages.”

The stages portrayed by the seven main sculptures of Victoria’s Way are: Birth (waking up), Separation (letting go of the given), Crash (return to start-up), Focusing (selecting the problem), Enlightenment (problem solving), Creation (solution application) and Death (sustaining a redundant solution).

I have done my bit. Now whether people see it or not depends on context. It could very well be that everything I have done is rubbish – a risk for an artist. It could also be that I’m way ahead of my time. My job is to produce the best of what I can, put it into the public domain and leave it there. The rest is not up to me.”

( 692) શાસ્ત્રીય સંગીત પ્રેમીઓ માટે ગીત – સંગીતની મહેફિલ….આજનો વિડીયો

યુ-ટ્યુબ સાઈટ ઉપર ભ્રમણ કરતાં હેમંતકુમાર મ્યુજીકલ ગ્રુપના નીચે મુકેલા શાસ્ત્રીય રાગો ઉપર આધારિત ગીતોના વિડીયો સાંભળતાં દિલ ડોલી ઉઠ્યું.

સંગીત રસિયાઓ માટે આ વિડીયો શેર કરતાં આનંદ થાય છે.  

Hemantkumar Musical Group presents

Parbat Ke Us Paar by Gauri Kavi & Vaibhav Vashi

Piya Bawri by Shailaja Subramaniun

Ek Radha Ek Meera by Shailaja Subramaniun

Saware Saware by Shailaja Subramaniun

Baiyya Na Dharo by Gauri Kavi

આભાર – હેમંતકુમાર મ્યુજીકલ ગ્રુપ, યુ-ટ્યુબ 

( 691) એક હિન્દી કાવ્ય-અનુવાદ સાથે / શ્રી ગણેશના પેન સ્કેચ ….

શ્રી સુરેશભાઈ જાનીએ એમના ઈ-મેલમાં મૂળ અમદાવાદ ના વતની પણ કેનેડા વાસી એમના એક મિત્ર તરફથી એમને ઈ-મેલમાં પ્રાપ્ત એક હિન્દી કાવ્ય મને વાંચવા મોકલ્યું હતું.

મને એ કાવ્ય ગમી જતાં એનો ગુજરાતીમાં અનુવાદ કરી આ હિન્દી કાવ્ય પછી નીચે મુકેલ છે. 

खवाहिश  नही  मुझे  मशहुर  होने  की।
 आप  मुझे  पहचानते  हो  बस  इतना  ही  काफी  है।
 अच्छे  ने  अच्छा  और  बुरे  ने  बुरा  जाना  मुझे।
 क्यों  की  जीसकी  जीतनी  जरुरत  थी  उसने  उतना  ही  पहचाना  मुझे।
 ज़िन्दगी  का  फ़लसफ़ा  भी  कितना  अजीब  है,
 शामें  कटती  नहीं,  और  साल  गुज़रते  चले  जा  रहे  हैं….!!
 एक  अजीब  सी  दौड़  है  ये  ज़िन्दगी,
 जीत  जाओ  तो  कई  अपने  पीछे  छूट  जाते  हैं,
 और  हार  जाओ  तो  अपने  ही  पीछे  छोड़  जाते  हैं। 

–Rishi Kumar

https://sunnymca.wordpress.com/2014/08/21

જિંદગીની ફલશ્રુતિ

નથી મને કોઈ એવા અભરખા મશહુર થવાના

મને તમે ઓળખો છો બસ એટલુ જ પુરતું છે

સારા લોકોએ સારા અને બુરાઓએ બુરા તરીકે મને જાણ્યો

કારણ,જેને જેટલી જરૂર હતી એટલો લોકોએ મને ઓળખ્યો

આ જિંદગીની ફલશ્રુતિ પણ કેટલી વિચિત્ર ચીજ છે

સાંજ કપાતી નથી અને વરસો તો વહેતાં જ જાય છે!

એક અજબ ગજબની દોડ જેવી છે આ જિંદગી

જો તમે જીત્યા તો સ્વજનો તમારી પાછળ રહી જાય છે

જો હાર્યા તો એ તમારા તમને છોડી આગળ દોડી જાય છે. 

હિન્દી કાવ્યનો અનુવાદ… વિનોદ પટેલ 

આ કાવ્ય સાથે સુરેશભાઈએ એમના આ મિત્ર જ્યારે કેનેડા આવ્યા હતા ત્યારે એમને પ્રથમ દિવસે જ જે રસસ્પદ અનુભવ થયો હતો એને આધારિત એક સત્ય કથા લખી એમના બ્લોગ સૂર સાધનામાં પોસ્ટ કરી હતી એની લીંક પણ મને વાંચવા મોકલી હતી .

આ રસિક સત્ય કથા નીચેની લીંક ઉપર ક્લિક કરીને વાચો.

ચાલુ દિવસની સવાર ..કેનેડામાં …સુરેશ જાની 

============================

શ્રી ગણેશજીના પેન સ્કેચ 

કડીની સર્વ વિદ્યાલય હાઈસ્કુલમાં અભ્યાસ કરતો હતો ત્યારે મને સંગીત અને ચિત્ર કલાનો શોખ હતો. કલા શિક્ષક સ્વ.રતિભાઈ ગામીના માર્ગ દર્શન હેઠળ ડ્રોઈંગની પરીક્ષાઓ પાસ કરી હતી.છાત્રાલયના રૂમ મિત્રોને સામે બેસાડી પેન્સિલ સ્કેચ ઘણા કરેલા .સંગીતમાં ફ્લુટ અને હાર્મોનિયમ વગાડી જાણતો તથા છાત્રોને અંધ સંગીત શિક્ષક શ્રી ચતુરભાઈ પટેલ સાથે સાંજની પ્રાર્થના ગાતો અને ગવડાવતો હતો એની યાદ તાજી થાય છે.

એ પછી તો આજે ૬૦-૬૫ વર્ષ પસાર થઇ ગયાં છે.આજે સાહિત્યનો જે શોખ એ વખતે પણ હતો એ ચાલુ રહ્યો અને ચિત્ર કળા અને સંગીત ભુલાતાં ગયાં.સંગીત ખાસ કરી શાસ્ત્રીય સંગીત સાંભળવાનું હજુ ગમે ખરું..

ઘણાં વરસો પછી કોણ જાણે કેમ અંદર સુસુપ્ત પડેલો ચિત્ર કલાનો શોખ એકાએક જાગ્રત થયો અને બ્લેક માર્કર પેનથી નીચેનાં શ્રી ગણેશનાં ચિત્રો બનાવી દીધાં ! કેવાં લાગ્યાં !     –વિ .પ. 



( 621) સંગીત સમ્રાટ પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુર -પરેશ શાહ

એક કિસ્સો જે અનેક ઠેકાણે નોંધાયેલો છે તે એવો છે કે પંડિતજી યુરોપના પ્રવાસે હતા ત્યારે તેમણે ઈટાલિના સરમુખત્યાર બેનિટો એમિક્લેર એન્ડ્રિયા મુસોલિનીના અનિદ્રાના રોગને સંગીતના સૂરો વડે દૂર કર્યો હતો. મુસોલિનીને પંડિતજીનાં ગાયન પ્રત્યે એવો લગાવ થયો કે તેણે તેમના ગાયનને સ્વરલિપિબદ્ધ કરવા રોમની સંગીત રોયલ એકેડેમીના પ્રિન્સિપલને રીતસરની આજ્ઞા કરી હતી

Pandit Omkarnath Thakur

Pandit Omkarnath Thakur

મહાત્મા ગાંધી ફિલ્મ અને સંગીતથી દૂર રહ્યાની બાબતથી દેશ અને દુનિયા અજાણ નહોતાં, તેમને એનું ખેંચાણ પણ નહોતું, બીજું તેમની પાસે અનેક મોટા કાર્યો હતાં, છતાં તેમણે એકવાર પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુરના ગાયનને વખાણ્યું હતું. ગાંધીજીએ એક વાર કહ્યું હતું કે “પંડિત ઓમકારનાથજી એક ગીત ગાઈને જે હાંસલ કરી શકે છે તે હું સંખ્યાબંધ ભાષણો આપીને પણ મેળવી શકતો નથી. પંડિત ઓમકારનાથના ગાયન અને વ્યક્તિત્વનો આવો પ્રભાવ હતો. બીજો એક કિસ્સો જે અનેક ઠેકાણે નોંધાયેલો છે તે એવો છે કે પંડિતજી યુરોપના પ્રવાસે હતા ત્યારે તેમણે ઈટાલિના સરમુખત્યાર બેનિટો એમિક્લેર એન્ડ્રિયા મુસોલિનીના અનિદ્રાના રોગને સંગીતના સૂરો વડે દૂર કર્યો હતો. મુસોલિનીને પંડિતજીનાં ગાયન પ્રત્યે એવો લગાવ થયો કે તેણે તેમના ગાયનને સ્વરલિપિબદ્ધ કરવા રોમની સંગીત રોયલ એકેડેમીના પ્રિન્સિપલને રીતસરની આજ્ઞા કરી હતી, એમ પુસ્તક ‘સૂર અને સ્વર’ લખેલું મળે છે. ગતકાળના પ્રખ્યાત અભિનેતાઓ અને રાજ, શમ્મી, શશી જેવા હોનહાર પુત્રોના ઍક્ટર-નાટ્યસર્જક પિતા પૃથ્વીરાજ કપૂર તેમના ગાયનના ઘેલા ચાહક હતા. તેમણે એકવાર કહ્યું હતું કે ‘પંડિતજી એટલું અદ્ભુત ગાય છે કે તેમના ગીતોને સાંભળવા જ નહીં, પણ આંખથી જોવા પણ જોઈએ.’ પંડિતજી ગાયનમાં અભિનય કે નાટકીયતા પર પણ ભાર મૂકતા હતા.

અહીં આ મહાન ગાયક અને સંગીતમાર્તંડ, સંગીતના શાસ્ત્રજ્ઞને યાદ કરવાનો અવસર એટલે આવ્યો છે કે તેમનો દેહવિલય ૨૯ ડિસેમ્બર, ૧૯૬૭ના દિવસે થયો હતો. આ મહિનો તેમને અંજલિપૂર્વક યાદ કરવાનો છે. તેઓ સંગીતના જગતમાં જે સ્થાને પહોંચ્યા ત્યાં પહોંચવા પહેલા તેમને આંખમાંથી આંસુ પડાવે અને હૈયું વલોવી નાખે એવો સંઘર્ષ કર્યો હતો. તેમનો કિશોરકાળ તેમને માણવા મળ્યો જ નહોતો એમ કહી શકાય. તેમની લાઈફ-સ્ટોરી કોઈ એક વ્યક્તિના ભાગ્યમાં સિદ્ધિઓ અને નામના કેવી રીતે આવી મળે છે અને કસોટીની એરણે કંચન જ ચડે એની વાત કહે છે. 

તેમનો જન્મ ગુજરાતના આણંદ જિલ્લાના ખંભાત પાસેના જહાજ નામના ગામમાં ૨૪ જૂન, ૧૮૯૭ના દિવસે થયો હતો. જહાજ ગામ ખંભાતથી પાંચ કિલોમીટરના અંતરે અને આણંદથી પાંત્રીસ કિલોમીટરના અંતરે છે. ઓમકારનાથ ચોથું સંતાન હતા. તેમને બે મોટાભાઈઓ, નાનો ભાઈ અને એક બહેન હતાં. તેમના જન્મ વખતે મોટાભાઈ બાલકૃષ્ણ ૧૨ વર્ષના, 

રવિશંકર ચાર વર્ષના અને બહેન પાવર્તી આઠ વર્ષનાં હતાં. સરકારી (એ વખતે રાજાઓની) ચાકરી કરનારા કુટુંબમાં જન્મેલા ઓમકારનાથના દાદા પંડિત મહાશંકર નાનાસાહેબ પેશ્ર્વાના લશ્કરમાં હતા તો પિતા ગૌરીશંકર વડોદરાના મહારાજા સાયાજીરાવ ગાયકવાડના માતા મહારાણી જમનાબાઈના લશ્કરમાં બસો સશસ્ત્ર ઘોડેસવારોની ટુકડીના કમાન્ડર હતા, પણ ‘અલવણીબાબા’ નામના યોગીના સંપર્કમાં આવીને ગૌરીશંકરે નોકરી છોડી સંન્યસ્ત ગ્રહણ કરી લીધું, પિતા પ્રણવના ઉપાસક બન્યા એટલે સંતાનો ઉછેરવાની અને ઘર ચલાવવાની બેવડી જવાબદારી માતા ઝવેરબાના માથે આવી. પિતાની આ અવસ્થામાં ચોથા સંતાનનો જન્મ થતા તેમનું નામ ઓમકાર રાખવામાં આવ્યું હતું. ગૌરીશંકરે ઘર છોડ્યું નહોતું, પણ ઘરસંસારમાં તેમનું મન નહોતું. ઝવેરબાને સંયુક્ત કુટુંબની જવાબદારી ઉપાડવાની હતી તે સાથે જેઠના મિજાજને અને વડીલોના અપમાનોને સાંખવાના હતા. સંતાનોને પ્રેમ આપવાનો સમય તેમની પાસે ક્યાંથી હોય? માતા શારીરિક અને માનસિક ગજબની ખુમારીવાળાં હતાં, તેમની મહેનત કરવાની વૃત્તિ અને પિતાના સાહસના ગુણ ઓમકારનાથના લોહીમાં આવ્યા હતા. ઉપરાંત પિતા પાસેથી પ્રણવ-ઉપાસનાનો પાસ પણ મેળવ્યો હતો. એ વખતના બહુ ઓછા સંગીતકારો-ગાયકો-કળાકારો શરીરની સુદૃઢતા પ્રત્યે ધ્યાન આપતા હતા જ્યારે ઓમકારનાથ નિયમિતપણે વ્યાયામ અને સૂર્યનમસ્કાર કરતા હતા જે તેમણે ગામા પહેલવાન પાસેથી શીખ્યા હતા. વળી તેઓ ખાનપાનમાં બહુ જ કડક હતા ચુસ્ત શાકાહારી હતા અને પોતાના આરોગ્ય પ્રત્યે બહુ સભાન રહેતા. વર્ષો સુધી સ્વીમિંગ અને રેસલિંગ કરવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું. ઓમકારનાથે જીવનભર શિસ્તભર્યું જીવન વીતાવ્યું હતું. પિતાએ નોકરી છોડતા ઘરની આર્થિક સ્થિતિ કથળી એટલે પિતા કુટુંબને લઈને પગપાળા ભરુચ આવીને વસ્યા હતા. પંડિતજીનો જન્મ જ આવા સંજોગોમાં થયો હતો. પિતા તો પછી નર્મદાકિનારે સાધનામાં લાગી ગયા. માતાએ રસોઈ કરવાનું કામ કરવા માંડ્યું. પિતા પાસે અનેક યોગિક શક્તિ હોવાનું ઓમકારનાથજી કહેતા. પિતાએ પોતાના મૃત્યુનો સમય ભાખ્યો હતો અને મૃત્યુ અગાઉ પંડિતજીની જીભ પર એક મંત્ર લખી આશીર્વાદ આપ્યા હતા. ઓમકારનાથ ૧૪ વર્ષના હતા ત્યારે પિતા દેવલોક થયા હતા.

કપરી સ્થિતિમાં પંડિતજી રાંધણકળા શીખી ગયા અને તેમણે એક વકીલને ત્યાં રસોઈ કરવાનું કામ કર્યું હતું. સાથે પિતાની સેવા કરવા તેમની ઝૂંપડીએ પણ જતા. પંડિતજીએ વખત પડતા મિલ મજૂર તરીકે કામ કર્યું હતું ઉપરાંત નાનાં મોટાં કામો કરી માતાને આર્થિક ટેકો આપવાના પ્રયાસ કર્યા હતા. મિલ કામદાર તરીકે કામ કરતા ત્યારે વાંકડિયા ઝુલ્ફાવાળા હેન્ડસમ, હોંશિયાર અને હાર્ડ વર્કિંગ છોકરા પર મિલમાલિક ફિદા થઈ ગયા અને પંડિતજીને દત્તક લેવા વિચાર્યું પણ માતાએ એમ કહીને ના પાડી ક્ે ‘મારો દીકરો કોઈ પૈસાવાળાનો દત્તક દીકરો શું કામ બને? એ તો મા સરસ્વતીની કૃપાથી બહુ મોટી કિર્તી-નામના મેળવવાનો છે.’ છેવટે માતાના એ શબ્દો ખરા પડ્યા પણ.

વિમલકુમાર મોહનલાલ ધામીએ લખેલા પુસ્તક ‘સૂર અને સ્વર’માં નોંધાયું છે કે પંડિતજીનો અવાજ પહેલેથી મધુર, ભજનો ગાતા, તેમની દસ વર્ષની વયે રામલીલાના એક સંચાલકે તેમનો અવાજ સાંભળીને લક્ષ્મણની ભૂમિકા માટે રોકી લીધા. ચાર મહિના તેમાં કામ કરીને પંડિતજીને ૩૨ રૂપિયાનું વેતન મળ્યું એ માતાને આપી દીધું હતુું. તેમના આવા અવાજ પર ખુશ થઈને શેઠ શાપુરજી મંચેરજી ડુંગાજી નામના એક પારસી ધનાઢ્યે તેમને અને તેમના નાના ભાઈ રમેશચંદ્રને સ્પોન્સર કરતા બેઉ બંધુઓ મુંબઈમાં પંડિત વિષ્ણુ દિગંબર પલુસ્કરની નિગેહબાની હેઠળ ચાલતા ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલયમાં હિન્દુસ્તાની શાસ્ત્રીય સંગીત શીખવાની તક મળી. છ વર્ષના શિક્ષણમાં ગુરુ-શિષ્યનો નાતો પિતા-પુત્ર સમાન બન્યો હતો. ૧૯૧૬માં પંડિત પલુસ્કરે લાહોરમાં ગાંધર્વ મહાવિદ્યાલય શરૂ કરતા તેમણે ૨૦ વર્ષના પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુરને પ્રિન્સિપલ તરીકે મુક્યા. વર્ષો પછી ઑગસ્ટ ૧૯૫૦માં બનારસ હિન્દુ વિદ્યાપીઠમાં મ્યુઝિક ફેક્લ્ટી શરૂ કરવામાં આવી ત્યારે પંડિત ઓમકારનાથજી ઠાકુર તેના પહેલા ડીન બન્યા હતા.

આ ઠાકુર અટકની પણ એક કથા છે, જે મૂળ સુરતના પણ અધ્યાપન કાર્ય અંગે વડોદરા પાસે સાવલીમાં વસતા પ્રોફેસર અને કવિ જયદેવ શુક્લે કહી હતી કે પંડિતજી કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના જબરદસ્ત ચાહક હતા અને તેમનાથી પ્રભાવિત પણ હતા. એ અસરમાં તેમણે ઠાકુર શબ્દને અટક તરીકે અપનાવી લીધો હતો. જયદેવભાઈના કહેવા અનુસાર પંડિતજી પ્રણવરંગના ઉપમાને કાવ્યો-ગીતો લખી તેને કમ્પોઝ પણ કરતા હતા. કવિ શુક્લનું કહેવું છે કે પંડિતજી ગ્વાલિયર ઘરાણાના સૌથી પહેલા એવા ગાયક છે જેમણે તેમની ગાયકીમાં ગ્વાલિયર ઘરાણાને યથાવત્ રાખી તેને કિરાણા ઘરાણાનો પાસ આપ્યો હતો જેથી તેમનું ગાયન વધુ મધુર બન્યું હતું. વળી અન્ય ગાયકો બે તાનપુરાનો સંગાથ મેળવતા પણ પંડિતજી ચાર તાનપુરાનો ઉપયોગ કરતા જેથી તેમના ગાયન-માધુર્યમાં અજબનું ઊંડાણ જણાતું-અનુભવાતું. સંગીતમાં એક મુકામ હાંસલ કર્યા બાદ પણ તેમણે પોતાની નાદોપાસના થંભાવી નહોતી. તેમણે અપ્રચિલત, ઓછા પ્રચલિત રાગોમાં ગીતો કમ્પોઝ કરી તેને સ્ટેજ પરથી ગાવાની હિંમત કરી હતી.

૧૯૨૨માં ઓમકારનાથજી સુરતના ધનાઢ્ય શેઠ પ્રહ્લાદજી દલસુખરામ ભટ્ટના પુત્રી ઈંદિરાદેવીને પરણ્યા હતા. ઘરસંસાર સુખી હતો. લગ્ન બાદ પંડિતજી ભરૂચમાં સ્થાયી થયા હતા. સંગીતમાંથી થતી આવકમાંથી ઘરનું ગાડું ગબડતું હતું. ૧૯૨૪માં તેમને પહેલીવાર નેપાળ જવાની તક મળી. નેપાળના મહારાજા વીર શમશેર જંગબહાદુર સંગીત જલસા ગોઠવતા હતા. નાનાભાઈ રમેશચંદ્ર સાથે પંડિતજી નેપાળ ગયા અને ત્યાં તેમણે શાહી ઘરાણાને જીતી લીધું. તેમને ૫,૦૦૦ રૂપિયાનો રિવૉર્ડ મળ્યો તે સાથે મહારાજાએ તેમને ૩,૦૦૦ રૂપિયાના માસિક પગારે દરબારી સંગીતકાર તરીકે નોકરીની ઑફર કરી પણ અલગારી સંગીતસાધકે તે નકારી કાઢી હતી. ૧૯૩૦થી તેમને સતત નેપાળનું આમંત્રણ મળવા લાગ્યું હતું. આ આવક પણ તેમણે માતાના ચરણે ધરી દીધી હતી.

પંડિતજી સંગીત કાર્યક્રમો, સંગીત વિષયક લેક્ચરો વગેરે માટે વિદેશ જતા થયા, ફ્લોરેન્સ ગયા, પછી જર્મની, હોલૅન્ડ, બેલ્જિયમ, ફ્રાન્સ, લંડન, વેલ્સ, સ્વીત્ઝર્લૅન્ડ વગેરે સ્થળોનો પ્રવાસ કરીને નામના મેળવી હતી. તેમણે અફઘાનિસ્તાનમાં કિંગ અમાનુલ્લા ખાન સમક્ષ પણ ગાયન કર્યું હતું. લંડનમાં તેમને મિત્રોએ કહ્યું કે પંચમ કિંગ જ્યોર્જની સમક્ષ ગાવાની તક માગવાની અરજ કરવા જણાવીને કહ્યું કે તેઓ તમને ‘રાવબહાદુર’નો ઈલ્કાબ આપશે. કલાકાર હૃદય ઉકળી ઉઠ્યું અને ના પાડી દીધી. વિદેશ પ્રવાસમાં તેઓ રશિયા જતા હતા ત્યારે સુવાવડમાં બાળકની સાથે ઈંદિરાદેવીનું અવસાન થયાનો સંદેશો મળતા દુ:ખી હૃદયે દેશમાં પાછા ફર્યા હતા. આઘાતથી એટલા બેબાકળા થઈ ગયા હતા કે હંગામી ધોરણે તેમને વિસ્મૃતિનો રોગ થયો હતો. તેઓ પત્નીને બહુ ચાહતા હતા એટલે તેમણે ફરી લગ્ન કરવાનું નકારી કાઢ્યું હતું અને એ માટે તેમના ઈષ્ટદેવ ભગવાન રામનો દાખલો આપ્યો હતો.

પંડિતજીને અનેક શિષ્યો હતા અને બધા જ શિષ્યો પ્રખ્યાત થયા. તેમનાં કેટલાક નામોમાં ડૉ. પ્રેમલતા શર્મા, યશવંતરાય પુરોહિત, બલવંતરાય ભટ્ટ, કનકરાય ત્રિવેદી, શિવકુમાર શુક્લ, ફિરોજ કે. દસ્તુર, બીજોનબાલા ઘોષ દસ્તીદાર, ડૉ. એન. રાજમ, રાજભાઉ સોનટક્કે, શ્રીમતી સુભદ્રા કુલશ્રેષ્ઠ, અતુલ દેસાઈ, પી. એન. બર્વે, કુમારી નલિની ગજેન્દ્રગડકર અને સુરતના મહાદેવ શર્મા શાસ્ત્રીનો સમાવેશ થાય છે. સાહિત્યકાર-નાટ્યકાર પ્રાગજી ડોસા પણ પંડિતજીના શિષ્યગણમાં હતા.

જયદેવ શુક્લે બીજી એક અજબ વાત કહી હતી કે એકવાર સુરતમાં વરસાદ ન પડયો, લંબાઈ ગયો ત્યારે કિલ્લાના મેદાનમાં પંડિતજીએ આખો દિવસ મલ્હાર રાગના જુદા જુદા પ્રકારો ગાયા કર્યા હતા અને મોડી સાંજે વરસાદ પડ્યો હતો, આ વાત સિદ્ધહસ્ત સાહિત્યકાર અને પત્રકાર ભગવતીકુમાર શર્માએ કોઈ ઠેકાણે નોંધી છે. ખાસ વાત એવી છે કે ગ્વાલિયર ઘરાનાની ગમકની તાનો સાથે કિરાના ઘરાનાના ઉમદા સ્પર્શને કારણે તેમના ગાયનનું માધુર્ય મીઠું અને પંડિતજીના સમકાલીનો કરતા જુદું છે. નિલાંબરી, કોમલ રિષભ આશાવરી, માલકૌંસ તો એમને ગમતા રાગ એટલે એવું મન મૂકીને ગાતા કે શ્રોતા દંગ રહી જતો. એ સાથે તેમનું બહુ જાણીતું ભૈરવીમાં ગાયેલું ‘જોગી મત જા…’ ગીત તો દરેક વખતે ફરમાઈશ દ્વારા ગવાયાના દાખલા છે. ‘વંદેમાતરમ’ની પણ કાયમની ડિમાન્ડ હતી જે તેઓ પ્રચલિત ઢાળ મૂકીને પોતાની રીતે કંમ્પોઝ કરેલું એ ગાતા અને દેશના દુશ્મનો પણ વાહ પોકારી ઉઠતા હતા. તેમણે ખાસ પ્રચલિત નહીં એવા ચંપક અને સુહા-સુહાગ રાગ પણ વારંવાર ગાયા છે.

ઓમકારનાથજીએ સંગીત વિષયક કેટલાક પુસ્તકો પણ લખ્યા છે. જેમાં સંગીતાંજલિ, સ્વરશાસ્ત્ર, રાગશાસ્ત્ર, પ્રણવભારતી, રસશાસ્ત્ર વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. વળી તેમણે ૧૯૪૨માં મુંબઈ છોડ્યું અને વિદ્યાલય બંધ કર્યું. સુરત આવી વસ્યા હતા. તેમને રણજીતરામ સુવર્ણચંદ્રક સહિત નેપાળના રાજાએ ‘સંગીત મહોદય’, કાશી સંસ્કૃત વિદ્યાલયે ‘ગાનસમ્રાટ’, બંગાળે ‘સંગીત સમ્રાટ’, પંડિત મદનમોહન માલવિયાએ ‘સંગીત પ્રભાકર’ અને ભારત સરકારે ‘પદ્મશ્રી’ આપ્યો હતો. ૧૯૬૩માં બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી તરફથી ‘ડિ લિટ’ અને ૧૯૬૪માં કલકત્તા યુનિ. તરફથી ‘ડોક્ટર્સ ઑફ લેટર્સ’ની પદવી અપાઈ હતી તેમ જ રવીન્દ્રભારતી યુનિ.એ પણ તેમને કલામાં માનદ્ ડિગ્રી આપી હતી. એક આડવાત રવીન્દ્રભારતીની માનદ્ ડિગ્રી મેળવવામાં ગુજરાતના સપૂતો કદાચ આગળ છે, ગયા વર્ષે વિખ્યાત પેઈન્ટર અને સાહિત્યકાર ગુલામ મોહમ્મદ શેખને, તેનાા કેટલાંક વર્ષ અગાઉ નાટ્ય-સાહિત્ય સર્જક જ્યોતિ ભટ્ટને અને એ પહેલા ચં. ચી મહેતાને આ બહુમાન મળ્યું હતું. પત્નીના મૃત્યુ ઉપરાંત સ્વજનોની કાયમી વિદાયથી શોકમય રહેનારા પંડિતજીને અગાઉ ૧૯૫૪માં હાર્ટ-અટેક આવ્યો હતો, પણ તેમાંથી સાજા થઈ ગયા હતા પછી મુંબઈમાં જુલાઈ ૧૯૬૫માં લકવાનો ગંભીર હુમલો થયો હતો તેમાંથી તબિયતમાં આંશિક રીતે સુધારો થયો હતો. ૧૯૬૬માં તેમને લકવાનો વધુ ગંભીર હુમલો થયો તેને કારણે આખું શરીર ઝલાઈ ગયું અને તેમની સ્મરણશક્તિને પણ હાનિ પહોંચી હતી. તેમના જીવનના છેલ્લાં વર્ષો દયાજનક વીત્યા હોવાનું ડૉ. એન. રાજમ લખે છે. વધુમાં તેઓ લખે છે કે ‘એકલતામાં જીવન જીવતા અને ૬૫ વર્ષની પાકટ વયે તેમને ઝાડુ મારતા અને પોતાની રસોઈ બનાવતા જોવા ખરેખર બહુ દયાજનક હતું. છેલ્લે તો પથારીવશ રહ્યા હતા

અધ્યાત્મને સંગીત સાથે જોડવાનો પંડિતજીનો અભિગમ

પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુર જેટલા સંગીતમગ્ન હતા એટલા જ ધામિર્ક-આધ્યાત્મિક પણ હતા. ધામિર્ક વિધિ-વિધાનમાં પૂરી સમર્પિતતા સાથે સામેલ થતા. એમના સુરતના નિવાસ દરમિયાન સુરતના સમર્થ યજુર્વેદ પંડિત સ્વ. ચન્દ્રકાંત શુક્લ સાથે એમનો નિકટનો સંબંધ હતો. પ્રત્યેક નવરાત્રિમાં નવે નવ દિવસ શુકલજીએ ઓમકારનાથજીના ઘરે ચંડીપાઠ માટે જવાનું રહેતું, પણ પંડિતજી અનોખા યજમાન હતા. પોતે હાર્મોનિયમ લઈને શ્રવણ કરવા બેસતા. પંડિતજી હાર્મોનિયમ પર મધ્ય સપ્તકના પંચમનો સૂર લગાડી એમાં જ આખો ચંડીપાઠ કરવાનો આગ્રહ રાખતા. સંગીતના અને પંડિતજીના ચાહક શુક્લજીને આ રીતે પાઠ કરવામાં સામાન્ય કરતા બમણો સમય લાગતો અને આમ નવેનવ દિવસ કરાતું. આધ્યાત્મને સંગીત સાથે જોડવાના પંડિતજીના આ અભિગમને શુક્લજી પણ અનહદ પ્રેમથી સાથ આપતા.

સૌજન્ય-શ્રી પરેશ શાહ, મુંબઈ સમાચાર ,

સાભાર-ડો.કનકભાઈ રાવલ

============================================

પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુરના કંઠે ગવાયેલું એક ગુજરાતી મીરા ભજન 

રાજા તારા ડુંગરિયા પર બોલે જીણા મોર

મોર જ બોલે બપૈયા બોલે , કોયલ કરે કલશોર  

નીચેના વિડીયોમાં એનો આસ્વાદ માણો.

મત જા ઓ જોગી -રાગ ભૈરવી -પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુર

Pt Omkarnath Thakur- Raag Bhairavi,’Jogi Mat Ja’

યુ-ટ્યુબ વિડીયોની આ લીંક ઉપર પંડિત ઓમકારનાથ ઠાકુરને વિવિધ  રાગ ઉપર ગાતા સાંભળી શકાશે.

 ગુગલમાંથી પ્રાપ્ત નીચેની લીંક ડો. કનકભાઈ એ મોકલી છે.

એમાં પંડિતજીનાં કેટલાંક જાણીતાં ગાયનોનો પણ સમાવેશ થાય છે.

સંગીત રસિયાઓ એનો પણ લાભ લઇ શકે છે.