વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Tag Archives: ગુણવંત શાહ

( 993 ) નિવૃત્તિ એટલે સડવાની સ્વતંત્રતા! ….પદ્મ શ્રી ડો. ગુણવંત શાહ

 નિવૃત્તિ એટલે સડવાની સ્વતંત્રતા!… ડો. ગુણવંત શાહ 

પદ્મ શ્રી એવોર્ડ મળ્યાં બાદ ડો.ગુણવંત શાહ તેમના પરિવાર સાથે ખુશખુશાલ મુદ્ગામાં.

પદ્મ શ્રી એવોર્ડ મળ્યાં બાદ ડો.ગુણવંત શાહ તેમના પરિવાર સાથે ખુશખુશાલ મુદ્ગામાં.

નિવૃત્ત થયા પછી પોતાની નવરાશ અસહ્ય લાગે ત્યારે કોઇ ને કોઇ રીતે કમાણી માટે બીજી કોઇ ગુલામી શોધી લેતા પામર વડીલને તમે જોયા છે? એ ડોસાબાપાને સ્વતંત્રતાનો ડર લાગે છે.પોતાની નિવૃત્તિ રળિયામણી બને તેવી મનગમતી પ્રવૃત્તિમાં મસ્તીથી જોડાઇ જવું એમાં જ શાણપણની શોભા રહેલી છે. ગીતામાં પ્રવૃત્તિ અને નિવૃત્તિ જેવા બે શબ્દો સાથોસાથ બે વખત પ્રયોજાયા છે. જીવી જવાની લલિત કલા એટલે પ્રવૃત્તિમય નિવૃત્તિ અને નિવૃત્તિમય પ્રવૃત્તિ!

નોકરીના છેલ્લા દિવસે જે માણસ ખેદ અનુભવે તેને ફુલ્લી નપાસ થયેલો જાણવો. લાંબી પગારદાર ગુલામી પછી આવી મળેલી આઝાદીને બે હાથ પહોળા કરીને ન આવકારે એવો માણસ ભગવાનની કોઇ પણ કૃપાને પાત્ર નથી હોતો. તમે ઘોડાને તળાવ સુધી ભલે તાણી જાઓ, પરંતુ પાણી તો ઘોડાએ પોતે જ પીવું પડે છે. ગરીબીને કેવળ ધનના અભાવ સાથે જોડવાની જરૂર નથી. ગરીબીનો ખરો સંબંધ સુખી થવાની આકાંક્ષાના અભાવ સાથે રહેલો છે. એરિક ફ્રોમના એક પુસ્તકનું નામ છે, ‘Fear of Freedom’. નિવૃત્ત થવા જેવી રળિયામણી ઘટના બીજી કોઇ નથી. નિવૃત્તિ પણ શણગારવા જેવી ઘટના છે.ઘડપણ સાથે શાણપણ આવે જ એવું કોણે કહ્યું? ક્યારેક ઘડપણ એકલું જ આવતું હોય છે. આ શાણપણ તે વળી કઇ ચકલીનું નામ છે? સાંભળો:

શ્વાસ ખૂટે, પરંતુ
ઇચ્છા ન ખૂટે
તેનું નામ મૃત્યુ!
ઇચ્છા છુટે, પરંતુ
શ્વાસ ન ખૂટે
તેનું નામ મોક્ષ!

કોઇ આચાર્ય નિવૃત્ત થાય અને કોઇ પટાવાળો નિવૃત્ત થાય એમાં ઝાઝો તફાવત ખરો? ગુજરાતને કેટલાક એવા આચાર્યો મળ્યા છે, જેમણે પોતાની નિવૃત્તિને માવજતપૂર્વક શણગારી છે. ભાવનગરના આચાર્ય સદ્ગત જયેન્દ્ર ત્રિવેદી, મુંબઇના આચાર્ય અમૃતલાલ યાજ્ઞિક અને અમદાવાદના પ્રો.મહેન્દ્ર દેસાઇની નિવૃત્તિ રળિયામણી હતી.

હજી આજે પણ આપણી વચ્ચે આચાર્ય ધીરુભાઇ ઠાકર, આચાર્ય મનસુખલાલ સાવલિયા, આચાર્ય રસેશ જમીનદાર, આચાર્ય રાજેન્દ્રર નાણાવટી, આચાર્ય ગૌતમ પટેલ, આચાર્ય નગીનદાસ સંઘવી, આચાર્ય મોતીભાઇ પટેલ, આચાર્ય પી.જી. પટેલ, આચાર્ય મનસુખભાઇ સલ્લા, આચાર્ય ધીરુભાઇ પરીખ, આચાર્ય સિતાંશુ યશશ્વંદ્ર, આચાર્ય ભોળાભાઇ પટેલ, આચાર્ય રઘુવીર ચૌધરી અને આચાર્ય નરોત્તમ પલાણ ટટ્ટાર બેઠા છે.

મારી વાત ન સમજાય તો આચાર્ય ઉશનસનાં કાવ્યો હવેથી જરૂર વાંચશો. આચાર્ય પુરુષોત્તમ ગણેશ માવળંકર આપણી વચ્ચે નથી, પરંતુ ગુજરાત એમને ભૂલી શકશે? તેઓ મૂલ્યનિષ્ઠ રાજકારણના જયોતિર્ધર બની રહ્યા. રજની વ્યાસનું પુસ્તક ‘પુરુષોત્તમ ગણેશ માવળંકર : સંનિષ્ઠ જીવન’ તમે વાંચ્યું?

વડોદરામાં એક નિવૃત્ત આચાર્ય ખાધેપીધે સુખી છે. આચાર્ય વાડીભાઇ પટેલને એક મિશન જડી ગયું છે. તેઓ ગજવાનું રિક્ષાભાડું ખર્ચીને સંસ્થાઓમાં સારાં સારાં પુસ્તકો પહોંચાડે છે. એમના આવા સદ્કાર્યને પરિવારનો ટેકો છે. જેમને કારણે ગુજરાત રળિયાત છે એવાં નિવૃત્ત આચાર્યોનો નામોલ્લેખ કરું? સર્વશ્રી મોહન દાંડીકર, જયંતીભાઇ અંધારિયા, મુનિકુમાર પંડ્યા, રમણ સોની, સુધા પંડ્યા, નર્મદ ત્રિવેદી, હરેશ ધોળકિયા, પ્રતાપ પંડ્યા, પ્રવીણ દરજી, વિધ્યુત જોશી, શશિકાંત શાહ અને ઉષાબહેન જાની ઇત્યાદિ. ઘણાં નામો રહી ગયાં! જેમનાં નામો રહી ગયાં તેમને અધિક પુણ્ય મળશે.

નિવૃત્તિ બડી સુંદર ચીજ છે, પરંતુ એ માણસને એક દુર્ગંધયુક્ત સ્વતંત્રતા આપે છે. એ છે ‘સડવાની સ્વતંત્રતા’. ચીમળાઇ ગયેલાં સો પુષ્પોની સામે પાંચ ખીલેલાં પુષ્પો ખિલખિલ હસી રહ્યાં છે. નિવૃત્તિ દરમિયાન જો માણસને મનગમતી પ્રવૃત્તિ ન મળે, તો તેનું જીવન કટાઇ ગયેલી બાલદી જેવું બની જાય છે. ગુજરાતની કેટલીય કોલેજોમાં અને નિશાળોમાં આજે પણ નિવૃત્તિ પહેલાં જ ચીમળાઇ ચૂકેલા હજારો નિસ્તેજ અને નિર્વીર્ય આચાર્યો જોવા મળશે. કામચોરી પણ ભ્રષ્ટાચારની જ બહેનપણી છે. ક્યારેક ટુવાલ જીવે તેના કરતાં મસોતું વધારે જીવે છે.

વાસણ ભંગાર બની જાય પછી વર્ષો સુધી હરામનું પેન્શન ખાતું રહે છે! આવા માણસોનાં નામ આગળ ‘મરહૂમ’ શબ્દ નથી યોજાયો એટલે તેઓ ‘જીવતા’ ગણાતા ફરે છે. કેટલાય આચાર્ય ગણાતા લોકો વાસ્તવમાં ‘લાચાર્ય’ હોય છે. પ્રાઇવેટ શિક્ષણસંસ્થાઓનો ભ્રષ્ટાચાર ખુલ્લો પાડવામાં કોંગ્રેસી નેતા મનીષ દોશીએ પ્રશસ્ય કામગીરી બજાવી છે. વિષ્ણુગુપ્ત ચાણકયના આવા મૃત:પ્રાય વંશજોને કોઇ ચંદ્રગુપ્ત મળે ખરો? ગુરુપૂર્ણિમાને દિવસે યાદ આવે એવા અધ્યાપકો કેટલા?

કટાઇ ગયેલો માણસ એટલે એવો માણસ, જે સવાર પડે ત્યારે સાંજની રાહ જુએ અને રાત પડે ત્યારે સવારની રાહ જુએ! પૂરતું કામ કર્યા વિના પગાર લેવો એ પણ ભ્રષ્ટાચાર છે. શિક્ષકોને કે અધ્યાપકોને પૂરતો પગાર આપ્યા વિના રોળવી ખાવા, એ પ્રાઇવેટ કોલેજોનો જાહેર ભ્રષ્ટાચાર છે. આવો ભ્રષ્ટાચાર કોઇ કર્મશીલ કરે તો તેને ‘પવિત્ર ભ્રષ્ટાચાર’ કહેવાનું યોગ્ય ખરું? શિયાળને કોણ કહે કે તારું મોં ગંધાય છે? આ બે પ્રશ્નનો જવાબ જાણવો હોય, તો નિવૃત્ત પ્રોફેસર અને શિક્ષણકાર ડૉ.શશિકાંત શાહને પૂછો.

આદરણીય અણ્ણા હજારેના પ્રયત્ન પછી આવનારું જનલોકપાલ બિલ પણ ન પકડી શકે એવા છુટક મિનિ-ભ્રષ્ટાચારનો કોઇ પાર નથી. આમ છતાં અણ્ણા હજારે દ્વારા થયેલી શરૂઆત આવકાર્ય છે. સુબ્રહ્નણ્યમ સ્વામી આજના વિકર્ણ છે. જીવનમાં એક સૂત્ર સતત યાદ રાખવા જેવું છે : ‘બટકુ રોટલો બીજા માટે.’

પોતાને પ્રાપ્ત થયેલા આખા રોટલામાંથી
માણસ જ્યારે
કોઇ અજાણ્યા માણસને આપવા માટે
પોતાનો રોટલો ભાંગે છે ત્યારે
સમગ્ર માનવતા એકરૂપ થઇ જાય છે.
બટકુ રોટલો બીજાને ધરનાર માણસ
અન્ય પર ઉપકાર નથી કરતો કારણ કે
આપવામાં મળતો આનંદ અનેરો હોય છે.
જીવનમાં એક વાર માણસને
આપવાના આનંદનો સ્વાદ ચાખવા મળે
પછી એનું જીવન
આપોઆપ મધુર બનતું જાય છે.
આવો ચમત્કાર બને પછી
બધો ઉપદેશ ફિક્કો પડી જાય છે
અને બધાં શાસ્ત્રો એ માણસના
ટેકામાં થંભી જાય છે.
અને રહી જાય છે: જીવનનો આનંદ!
ઉપકાર માનવો જ હોય તો
રોટલો સ્વીકારનાર પેલા માણસનો
માનવો રહ્યો!

ગિઅર વિનાની કાર જેવું આપણું જીવન નાના ફ્લેગ સ્ટેશન પરથી ઝડપભેર પસાર થઇ જતી રાજધાની એક્સપ્રેસની માફક પસાર થઇ જાય છે. પોતાને ખબર પણ ન પડે તેમ માણસ બાળક મટીને કિશોર અને કિશોર મટીને કુમાર બની જાય છે. કુમાર અવસ્થા ક્યારે વીતી ગઇ અને યુવા અવસ્થા ક્યારે શરૂ થઇ તેનો ખ્યાલ આવે, ત્યાં તો લગ્ન પણ થઇ ગયાં! લગ્નનો રોમાંચ હજી માંડ પૂરો થાય, ત્યાં તો પિતા કે માતાની ભૂમિકા ભજવવાની નોબત આવી પડી! થોડોક સમય વીતે ત્યાં તો નિવૃત્તિ પછીની વૃદ્ધાવસ્થા શરૂ! વિચાર સાથે મહોબ્બત ન કેળવાય તો સડવાની સ્વતંત્રતા મૃત્યુને વહેલું તાણી લાવે છે. લાંબું જીવવા માટે પણ વિચારોના વૃંદાવનમાં લટાર મારવાની હોબી કેળવવી રહી!

પાઘડીનો વળ છેડે

ગાયના આંચળ પર
બેઠેલા મચ્છરો
કદી દૂધ નથી પીતા,
લોહી જ પીએ છે!

-મલયાલમ ભાષાની કહેવત

વિચારોના વૃંદાવનમાં, ગુણવંત શાહ,દિવ્ય ભાસ્કર .કોમ 

સૌજન્ય- દિવ્ય ભાસ્કર.કોમ 

Blog:http://gunvantshah.wordpress.com

Dr. Gunvant Shah

Dr. Gunvant Shah

“એ લખે છે ત્યારે એમની કલમને શબ્દોની સાથે ટહુકા ઊગે છે. એ બોલવા ઊભા થાય છે ત્યારે માઇક ગેલમાં આવી જાય છે. એ વિચારે છે ત્યારે એક નવું જ ચિંતન જન્મ લે છે. એમને એટેક આવ્યો અને એ સર્વાઇવ થયા ત્યારે સુરેશ દલાલે કહેલું, ‘ગુણવંત નહીં, આપણે બચી ગયા છીએ..!’ માની જેમ જ એ ભાષાની કાળજી લે છે. ‘માતૃભાષા વંદના યાત્રા’-સાથે એ ગુજરાતભરમાં ફરીવળે છે. તેમના પડખામાં ગુજરાતી ભાષા સલામતી અનુભવે છે.

જાણીતા સાહિત્યકાર પદ્મશ્રી ગુણવંત શાહ જ્યારે  78 વર્ષના થયા ત્યારે  એમના જન્મદિવસ નિમિત્તે એમણે એષા દાદાવાળા સાથે ખાસ વાત કરી હતી એને નીચેના ઈન્ટરવ્યુંમાં માણો. 

‘GUNVANT SHAH’S BIRTHDAY. INTERVIEW WITH DIVYA BHASKER, BY ESHA DADAWALA

‘પ્રત્યેક ધનવંત, યશવંત, ગુણવંત આખરે તો નાશવંત’

( 910 ) સ્વામી આનંદ કહે છે: માયા તો કિરતારની કારભારણ છે ….પદ્મશ્રી ગુણવંત શાહ

આ અગાઉની પોસ્ટ નંબર 908 માં માં ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી પદ્મશ્રી ડો. ગુણવંત શાહને એનાયત કરવામાં આવેલ પ્રથમ ‘સાહિત્ય રત્ન’ એવોર્ડની વિગતો વિડીયો સાથે આપવામાં આવી છે એ આપે વાંચી હશે.

આજની પોસ્ટમાં ડો. ગુણવંત શાહનો દિવ્ય ભાસ્કરમાં પ્રગટ મને ગમેલો એક લેખ સ્વામી આનંદ કહે છે:માયા તો કિરતારની કારભારણ છે પ્રસ્તુત છે.આ લેખ વાંચવાથી તમને ડો. શાહની ચિંતક તરીકેની પ્રતિભાનો વધુ પરિચય મળશે.

વિનોદ પટેલ

સ્વામી આનંદ કહે છે:માયા તો કિરતારની કારભારણ છે .

…પદ્મશ્રી ગુણવંત શાહ

માયા તરફથી માયાપતિ તરફ જવાની મથામણ! આવો સુંદર વિચાર મને પથારીમાં પડ્યો હતો ત્યારે પજવી ગયો! માયા એટલે આભાસી વાસ્તવિકતા (વર્ચ્યુઅલ રીઆલિટી).

જગતમાં સૌથી મહાન ગુરુ કોણ? જવાબ છે: હૃદયરોગનો હુમલો. વાત વિચિત્ર લાગે, પરંતુ ખરેખર વિચિત્ર નથી. અનુભવને આધારે કહેવું છે કે હૃદયરોગના હુમલાને કારણે મારા અહંકારના ચૂરેચૂરા થઇ ગયા. શું આ જેવીતેવી ગુરુકૃપા છે? માનવ દેહધારી ગુરુ પોતાના શિષ્યને છેતરે એ શક્ય છે, પરંતુ હૃદયરોગનો હુમલો પોતાના શિકારને કદી પણ ન છેતરે. હુમલો થયા પછી બચી જનાર મનુષ્ય જો જાગી જાય તો જીવનનું નવનિર્માણ (Self-renewal) શરૂ થાય એ શક્ય છે. આવી તક કેવળ નસીબદાર મનુષ્યોને જ પ્રાપ્ત થતી હોય છે.

અહંકારશૂન્યતા એટલે દેહમૃત્યુ થાય તે પહેલાં અહંકારનું મૃત્યુ થાય તેવી અવસ્થા. હૃદયરોગ આવી અવસ્થાની ખાતરી નથી આપતો. હા એને પ્રતાપે એક અલૌકિક શક્યતાનું દ્વાર ખૂલે છે એ નક્કી! શું આવી ગુરુકૃપા ઓછી મૂલ્યવાન છે? શક્યતાનું દ્વાર ખોલી આપે, તે જ સદગુરુ!

બરાબર યાદ છે. હોસ્પિટલના ઇન્ટેન્સિવ કાર્ડિયાક કેર યુનિટ (ICCU)માં ખાટલા પર જે વિચારો આવ્યા તેમનું ગુરુત્વ મધ્યબિંદુ ‘માયા’ હતું. સ્વામી આનંદે માયાને ‘કિરતારની કારભારણ’ કહી તે વાતે સ્વામી આનંદનું પણ તીવ્ર સ્મરણ ચાલતું રહ્યું. એ ખાસ કલાકોમાં જ કંઇ વિચાર્યું તેનું વિસ્મરણ હજી થયું નથી. જે કંઇ યાદ આવે તેને યથાતથ રજૂ કરવાના આ પ્રયત્નમાં સુવ્યવસ્થા નહીં હોય.

માયા પર વિચારે ચડી જવાનો એક લાભ એ થયો કે મૃત્યુનો ભય ખરી પડ્યો. બાયપાસ સર્જરી માટે ઓપરેશન થિયેટરમાં લતા મંગેશકરને કંઠે ગવાયેલો ગીતાનો બારમો અધ્યાય સાંભળવા મળે એવી વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. કૃષ્ણનાં વચનોનું શ્રવણ કરતા કરતા એનેસ્થેસિયા દ્વારા સંપૂર્ણ અભાનતાના ‘બ્લેક હોલ’માં પ્રવેશવાનું બન્યું. થોડાક કલાકો પછી પુનર્જન્મ!

માયા પર વિચારવાનું ફરીથી ચાલુ થયું. ક્રિકેટ અને ગીતા વચ્ચેનો અનુબંધ મનમાં જડાઇ ગયો. શું થયું? હું ખેલના મેદાન પર રમવા ગયો. માયા શરૂ? રમતમાં મેં છગ્ગો ફટકાર્યો પણ બોર્ડર પર ફિલ્ડરે કેચ ઝીલી લીધો. મેં પેવિલિયન ભણી ચાલવા માંડ્યું. એક જ ક્ષણમાં અમ્પાયરે ‘નો બોલ’ જાહેર કર્યો અને હું ક્રીઝ પર પાછો ફર્યો! ક્રિકેટની માયા કેવી? આપણી ટીમ જીતે તો ખુશ થવાનું અને હારી જાય તો નિરાશ થવાનું! બે ટીમની રમતમાં રન સરખા થાય તો ટાઇ પડે તેની માયા! વળી સ્ટમ્પ આઉટ, કેચ આઉટ, રન આઉટ અને LBWની માયા! ડીપ મિડ-ઓન પર દ્વેષ નામનો ફીલ્ડર કેચ કરવા ટાંપીને ઊભો છે! એ જ રીતે ડીપ મિડ-ઓફ પર લોભ નામનો ફીલ્ડર આપણો રન રોકવા તત્પર છે!

એ જ રીતે સ્લિપર તરીકે ત્રણ ત્રણ ખેલાડીઓ વત્તા વિકેટકીપર સાક્ષાત્ મોહ બનીને આપણને આઉટ કરવા તત્પર છે! આવી ક્રિકેટમયી માયામાં અમ્પાયરનું કામ કેવું? ગીતામાં બે શબ્દો પ્રયોજાયા છે: 1. ઉપદ્રષ્ટા અને 2. અનુમન્તા. (અધ્યાય 13). બંને શબ્દોમાં અમ્પાયરનો ધર્મ પ્રગટ થાય છે. અમ્પાયર બંને ટીમ પ્રત્યે મધ્યસ્થભાવ રાખીને ઊભો છે. એ રમતને સાક્ષીભાવે નિહાળે છે તેથી ‘ઉપદ્રષ્ટા’ છે. વળી એ આઉટ કે નોટઆઉટનો નિર્ણય કરતી વખતે અનુમતિ આપનારો (અનુમન્તા) છે. આમ અમ્પાયર મોહમાયામાં અટવાતા ધૃતરાષ્ટ્રની નબળાઇ (મામકા-પાંડવા:)થી મુક્ત છે.

સંસારનો ખેલ ક્રિકેટના ખેલથી જુદો નથી. એ ખેલમાં જોડાયેલા મનુષ્યો સાક્ષીભાવે માયાની રમતને નિહાળે તો જીવન સફળ થઇ જાય. માયા તરફથી માયાપતિ તરફ જવાની મથામણ! આવો સુંદર વિચાર મને પથારીમાં પડ્યો હતો ત્યારે પજવી ગયો! માયા એટલે આભાસી વાસ્તવિકતા (વર્ચ્યુઅલ રીઆલિટી).

કોઇએ તમને દગો દીધો? કોઇ સ્વજન તમારા પૈસા લીધા પછી પાછા નથી આપતું? કોઇ તમારી નિંદા કરવામાં નિષ્ઠાવંત જણાય છે? તમારા હૃદયમાં ક્યાંક જખમનું શૂળ છે? અરે! તમે કોઇને અન્યાય કર્યો છે? તમે લોભ-મોહ-સ્વાર્થને કારણે કોઇનું જીવન બરબાદ કર્યું છે? હા, માયા નામની કારભારણ તમને અને મને રાતદિવસ નચાવી રહી છે.

આપણે સવાર-સાંજ નાચમગ્ન છીએ. વચ્ચે વચ્ચે કોઇ ગમતું માણસ મરી જાય છે. આપણે દુ:ખી દુ:ખી! ક્યાંક લગ્ન સમારંભ યોજાય ત્યારે ટેબલે ટેબલે વાનગીઓની માયા! આયુર્વેદની વિચારધારા અને વિજ્ઞાનધારા પ્રમાણે મનુષ્યનું શરીર વાત, પિત્ત અને કફ વચ્ચે જળવાતા સંતુલનની ત્રિગુણાત્મક માયા છે! પાણીપૂરી લલચાવે, મીઠાઇ લલચાવે, ભજિયાં લલચાવે અને ભોજન પછી સુગંધીદાર પાન પણ લલચાવે! રોજ નવી માયાને રોજ નવી લીલા!

શિયાળાની સવારનો તડકો ગમે અને ઉનાળાની બપોરનો તડકો પજવે! વરસાદ ગમે, પણ કાદવ-કીચડ ન ગમે! કારમાં ફરવાનું ગમે, પરંતુ એ અટકી પડે ત્યારે માથાનો દુખાવો! સુખની સોડમાં દુ:ખ અને દુ:ખના કાળજામાં પીડા! સુખ ગમે, દુ:ખ ન ગમે!

હૃદયરોગના હુમલા પછી જીવનનો પ્રત્યેક કલાક મૂલ્યવાન બની જાય એ શક્ય છે. મારા વિદ્વાન મિત્ર ડો. શશિકાંત શાહ મને વારંવાર કહે છે: ‘અમારા કેટલાય કલાકો સાવ નકામા વ્યવહારો સાચવવામાં વેડફાઇ જાય છે, તમારા નથી બગડતા તે બહુ મોટી વાત છે.’

પાઇલટની કરિયર વર્ષોમાં નથી મપાતી, કેટલા કલાકોનું ઉડ્ડયન થયું તે પરથી મપાય છે. ‘Outlook’ના તંત્રી વિનોદ મહેતાએ 72 વર્ષની વયે ‘માયા’ સંકેલી લીધી. ‘Outlook’ મેગેઝિનનો હું પ્રથમ અંકથી વાચક હતો. સદગત વિનોદ મહેતા માત્ર મારા જ નહીં, આપણા પ્રિય એવા વિનોદ ભટ્ટના પણ માનીતા પત્રકાર હતા. એમની ખોટ ખટકે તે પણ માયા! તેઓ સોનિયા ગાંધીના પક્ષકાર હતા એમ કહેવામાં અેમને અન્યાય થશે. તેઓ હિંમતપૂર્વક ટીવી પર પણ કડવી વાતો કોંગ્રેસને કહી શકતા હતા. એમની લેખનશૈલીમાં નિખાલસતાની સુગંધ હતી.

ગીતામાં ત્રિગુણમયી માયાની વાત સત્ત્વગુણ, રજોગુણ અને તમોગુણના સંદર્ભે કરી છે. જીવનના ઘરમાં ત્રણ ઓરડા છે. ક્યારેક આપણે સત્ત્વગુણના, તો ક્યારેક રજોગુણ કે તમોગુણના ઓરડામાં જઇએ છીએ. કોઇ મનુષ્ય કેવળ એક જ ઓરડામાં ચોવીસે કલાક રહી શકતો નથી.મનુષ્યની ઇશ્વરદત્ત અપૂર્ણતા એને સતત નચાવતી રહે છે. નાચતી વખતે એટલી સભાનતા રહે તો બસ છે કે આપણે નાચી રહ્યાં છીએ!

ટીવી સિરિયલ માયાસ્વરૂપા છે. સિરિયલમાં એક પાત્ર ભલું હોય છે અને એક પાત્ર બદમાશ હોય છે. ભલું પાત્ર આપણને ગમે છે અને લુચ્ચું પાત્ર આપણા મનમાં ધિક્કાર જન્માવે છે. પાંચ દિવસ પછી રામનવમી આવશે. સદીઓ વીતી તોય રામનવમી કેમ ઉજવાય છે? રામત્વ શાશ્વત છે તેથી હજી આવનારી સદીઓમાં પણ રામનવમી ઉજવાતી રહેશે. રામમનોહર લોહિયાએ ગાંધીજીને ‘રામના વંશજ કહ્યા હતા. કવિ ઇકબાલે રામને ‘ઇમામે હિંદ’ કહ્યા છે. રામ સંસ્કૃતિ-પુરુષ હતા.

પાઘડીનો વળ છેડે

એક વાર શ્રી રામ અને સીતા પ્રસન્નચિત્તે બેઠાં હતાં ત્યારે એકાએક ત્યાં નારદજી પહોંચી ગયા. રામે દેવર્ષિ નારદનું અભિવાદન કર્યું અને કહ્યું: ‘હે મુનિશ્રેષ્ઠ! અમારા જેવા સંસારી મનુષ્યો માટે આપનું દર્શન દુર્લભ છે. આપનાં દર્શનથી હું કૃતાર્થ થઇ ગયો. મને કહો કે હું આપને માટે કયું કાર્ય કરું.’ રામનાં વચનો સાંભળીને નારદજી બોલ્યા:

હે વિભો!
આપે કહ્યું કે હું સંસારી મનુષ્ય છું.
વાત તો ઠીક છે કારણ કે
સંસારનું મૂળ કારણ ગણાય
તેવી માયા આપની ગૃહિણી છે!
આપ ભગવાન વિષ્ણુ છો
અને જાનકીજી લક્ષ્મી છે.
આપ શિવ છો!
અને જાનકીજી પાર્વતી છે.
આપ બ્રહ્મા છો
અને જાનકીજી સરસ્વતી છે.
આપ સૂર્યદેવ છો!
અને જાનકીજી પ્રભા છે.
આપ સૌના કાલસ્વરૂપ યમ છો
અને સીતા સંયમિની છે.
સંસારમાં જે બધું પુરુષવાચક છે,
તે આપ છો અને જે બધું સ્ત્રીવાચક છે,
તે સીતાજી છે.
નોંધ: ‘અધ્યાત્મરામાયણ’, અયોધ્યાકાંડ. (પ્રથમ સર્ગ, શ્લોક 6થી 19)

( 908 ) ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી તરફથી પ્રથમ ‘સાહિત્ય રત્ન’ એવોર્ડ પ્રાપ્ત કરવા બદલ ડો. ગુણવંત શાહને અભિનંદન

Gunvant Shah- sahity ratna

ગત સોમવાર,તારીખ ૧૬ મી મેં,૨૦૧૬ ના રોજ અમદાવાદમાં ટાગોર હોલ,પાલડી ખાતે ગુજરાતના જાણીતા ચિંતક,લેખક અને સાહિત્યકાર શ્રી ગુણવંત શાહને આદરણીય શ્રી.મોરારિ બાપુના વરદ હસ્તે ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી નો પ્રથમ “સાહિત્ય રત્ન” એવોર્ડ અર્પણ કરવામાં આવ્યો હતો.સમારંભના અધ્યક્ષ સ્થાને ગુજરાતના મુખ્ય શ્રીમતી આનંદીબેન ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ચિંતક ડો.ગુણવંત શાહને સાહિત્ય ક્ષેત્રે તેમના પ્રદાન બદલ પદ્મશ્રી એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયો છે.આ અગાઉ એમને રણજિતરામ ચંદ્રક,ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમીના પાંચ એવોર્ડ,ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદના ચાર એવોર્ડ પણ એનાયત થયેલા છે.

આપણા પુરાતન વારસા સમાં ઉપનિષદ,રામાયણ ,મહાભારત,બુદ્ધ ,મહાવીર કે શ્રીકૃષ્ણ પરના એમનાં પુસ્તકો મારફતે ડો.શાહે એમની ચિંતક તરીકેની પહેચાન કરાવી દીધી છે.

નાઈલને કિનારે કેરોમાં વસતા નેટ પરના વેપારી અને મૂળ અમદાવાદના વતની મિત્ર શ્રી મુર્તઝા પટેલ કે જેઓ હાલ અમદાવાદમાં હોઈ એમના પ્રિય મુ. ગુણવંતદાદાને સાહિત્ય અકાદમી તરફથી ‘સાહિત્ય રત્ન’નો પ્રથમ એવોર્ડ મળ્યો એ સમારંભમાં હાજર રહ્યા હતા.

સોમવારની સાંજ સુધારી દેનાર આ મહેફિલની યાદગાર મીનીટોની મિનીટ્સ (અહેવાલ) મુર્તઝાભાઈ એ એમની આગવી સ્ટાઈલમાં ફેસ બુક પેજ પર મૂકી છે એને સાભાર નીચે પ્રસ્તુત છે.

જે જગ્યા પર મુ. ગુણવંતભાઈ શાહ અને પૂ. અને પ્રિય મોરારિબાપુ એક મંચ પર ભેગા થાય અને એમાંય ભાગ્યેશભાઈ જ્હાનું ઈંટ્રો-વક્તવ્યથી શરૂઆત થાય, ને પછી એમાં મંત્રી નાનુભાઈ વાનાણી અને મુખ્ય-બા આનંદીબૂન સાથ પૂરાવે ત્યારે એ મહેફિલમાં મિનીટ્સ નહિ પણ મિઠાશ અને મહેક કેટલી મળે છે એ જોવું જરૂરી બની જાય.

ગઈકાલે મુ. ગુણવંતદાદાને સાહિત્ય અકાદમી તરફથી ‘સાહિત્ય રત્ન’નો જે પ્રથમ એવોર્ડ મળ્યો એ જોઈ દિલ ઝૂમ થઇ ઝૂમે એમાં કોઈ શક નથી.સોમવારની સાંજ સુધરી ગઈ.

‘ગુજરાતીના કોઈ પણ સુપર-ક્વોટની પાછળ ‘ગુણવંત શાહ’ લખી નાખો તોય લેખે લાગે એવું સ્ટેટસ બનાવનારા આ ગુણવંત વ્યક્તિનું યોગ્ય સમયે અને યોગ્ય જગ્યાએ (ટાગોર હોલમાં) યોગ્ય વ્યક્તિ-સંત મોરારિબાપુ દ્વારા સન્માન મળવું એ મારી નજરે નેશનલ નોબેલ પુરસ્કાર જ લાગે છે.

કાર્યક્રમ ભલેને એક કલાક મોડો શરુ થયો છતાં પણ એ મોમેન્ટ્સને ભક્તિ-સૂરીલી બનાવી દેનાર દીપ્તિબેનના મસ્ત મજાનાં કંઠે ભર-ગરમીના માહોલમાં દિલ-દિમાગને ઠંડુ કરી નાખ્યું. Hardwar Goswami, Lata Hirani જેવાં કવિ-રત્નોએ પણ ગુણવંતદાદાના ગૂણોને થોડાંમાં પણ મસમોટી ગૂણમાં લાવી શબ્દોથી સૌને નવડાવી દીધાં રે !

“આ એવોર્ડ એટલીસ્ટ હું તો સરકારને પાછો નહિ જ આપું” કહી પ્રોગ્રામને પંચથી શરૂઆત કરી ગુણવંતદાદાએ એમના ‘વાઈબ્રન્ટ વક્તવ્ય’થી વાક્યે વાક્યે જલસો કરાવી દીધો.

અને પ્યારે મોરારિબાપુ તો કશુંયે ન બોલે ને ફક્ત પોડિયમ પાસે આવી ઉભા રહે તો પણ ચાલે. છતાં એમના દિલદારી વ્યક્તિત્વમાંથી નીકળેલા એક-એક ‘વેલ્વેટ વક્તવ્યએ’ સૌના દિલ પર વેક્યુમ-ક્લિનીંગ કરી નાખ્યું. ટૂંકમાં ‘હાર્ટ ગાર્ડન ગાર્ડન થઇ ગયું યાઆઆર !’

ક્યાંકથી પણ આ પ્રોગ્રામની વિડીયો DVD મળે તો જરૂર મેળવી લેજો. કારણકે “આવી મહેફિલ સાચે જ…નસીબદારોને મળે છે.” એમ હું છાતી ઠોકીને કહું છું.Amisha બેન, તમે મને ‘ઇન્વાઇટ્યો’ એ બદલ..સુપર-થેંક્યું.

આ પ્રોગ્રામનો વિડીયો આ રહ્યો…..

Morari Bapu, Gunvant Shah ‘s speeches in Sahitya Ratna award function on May 16, 2016 in Ahmedabad in presence of Gujarat Chief Minister Anandiben Patel as chief Guest.

( 842 ) ખરી પડેલા પુષ્પની સુગંધ …(સત્ય ઘટનાત્મક ) …. ડો. ગુણવંત શાહ

Dr. Gunvant Shah

Dr. Gunvant Shah

ગુજરાતી ભાષાના લોકપ્રિય સાહિત્યકાર અને ચિંતક ડો.ગુણવંત શાહના, સત્ય ઘટનાઓ પર આધારિત પ્રેરક લેખોના પુસ્તક ‘પ્રભુના લાડકવાયા’માંથી પ્રસ્તુત લેખ સાભાર લેવામાં આવ્યો છે.

કાલ્પનિક વાર્તાઓ કરતાં સત્ય ઘટનાત્મક વાર્તાઓ બહુ હૃદય સ્પર્શી હોય છે અને જીવનની આવી વાસ્તવિકતાઓને જ્યારે ગુણવંતભાઈ જેવા કોઈ સિદ્ધ સાહિત્યકારની કલમનો સાથ મળી જાય ત્યારે સોનામાં સુગંધ ભળી જાય છે.

રીડ ગુજરાતીમાં શ્રી ગુણવંત શાહ લિખિત “ખરી પડેલા પુષ્પની સુગંધ “ સત્ય ઘટના જ્યારે મેં વાંચી ત્યારે મારા હૃદયને એ સ્પર્શી ગઈ. માત્ર ૧૦ મહિનાની ઉમરમાં ખીલીને ખરી પડેલા એક પુષ્પ જેવા મારા પ્રથમ પુત્રની યાદ તાજી થઇ ગઈ.આમ તો દરેક સ્વ જનનું મૃત્યું દુખદ હોય છે પરંતુ  અકાળે આવેલ પુત્ર વિરહ  ખુબ દુઃખદાયક હોય છે એનો અનુભવ મેં કરેલો છે. 

અકાળે ખરી પડેલ પુષ્પ સમા આ વાર્તાના નાયક ડૉ. જાતુષ શેઠ ને મારી શ્રધાંજલિ 

વિનોદ પટેલ

ખરી પડેલા પુષ્પની સુગંધ … ડો. ગુણવંત શાહ 

કલ્પના તો કરી જુઓ ! એક યુવાન ભણવામાં અત્યંત તેજસ્વી હોય તો ય વિનમ્ર અને વિનયી હોય. એ યુવાન હોનહાર વિજ્ઞાની હોય તોય કૃષ્ણભક્તિમાં તરબોળ હોય. એ યુવાન અંગ્રેજી ભાષા પર પ્રભુત્વ ધરાવતો હોય તોય એને ગુજરાતી ભાષામાં લખવા-વાંચવા-બોલવાની સારી ફાવટ હોય. એ યુવાન ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પરદેશી સંસ્થામાં વિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે સંશોધન કરવામાં પરોવાયો હોય તોય વારંવાર માતા-પિતાને, મિત્રોને અને સ્વજનોને એવા સુંદર પત્ર લખતો હોય, જેમાં એનાં વાચન-મનનનો નિચોડ હોય. એ હોનહાર યુવાન કાર અકસ્માતમાં ઈટલીમાં મૃત્યુ પામે ત્યારે એનાં માતા-પિતા પર શું વીતે ?

નામ એનું ડૉ. જાતુષ શેઠ, પરંતુ પ્રેમથી સ્વજનો એને જિગર કહીને સંબોધતા. એણે વડોદરાની મહારાજા સયાજીરાવ યુનિવર્સિટીમાં ન્યુક્લિયર ફિઝિક્સ વિષયમાં એમ.એસ.સી. કર્યું અને ગોલ્ડ મેડલ પ્રાપ્ત કર્યો. ત્યાર પછી જિગરે પુણેના ‘ઈન્ટર યુનિવર્સિટી સેન્ટર ઑફ ઍસ્ટ્રૉફિઝિક્સ’ માં પી.એચ.ડી. કર્યું. પુણેમાં અભ્યાસ કરતી વખતે એ પ્રસિદ્ધ વિજ્ઞાની ડૉ. જયંત નારળીકરના સંપર્કમાં પણ આવ્યો હતો. પુણેથી જિગર જર્મની ખાતે ‘મૅક્સ પ્લેન્ક ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ઍસ્ટ્રૉફિઝિક્સ’ જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થામાં ત્રણ વર્ષની ફેલોશિપ મેળવીને બ્રહ્માંડના રહસ્યોનો તાગ મેળવવા પહોંચી જાય છે. માત્ર દોઢ જ મહિનો વીતે ત્યાં મ્યુનિકથી ઈટલી ફરવા માટે સરૈયા નામના મિત્રની સાથે જાય છે અને રોમથી થોડે દૂર કાર અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામે છે. એક ઊંચેરો જીવ અવકાશયાત્રાએ નીકળી પડે છે !

જિગર (સંસ્કારી પરિવારમાં : માતા વીણાબહેન, પિતા વિપિનભાઈ અને બંધુ હૃદયરોગના નિષ્ણાત ડૉ. ચિરાગ શેઠ – ફોન : 0261-3535894) મગજ અને મનથી વિજ્ઞાની હતો, પરંતુ હૃદયથી ભીનો કૃષ્ણભક્ત હતો. એને ક.મા. મુનશીએ લખેલ ગ્રંથ ‘કૃષ્ણાવતાર’ પ્રિય હતો અને ત્યાર પછીના ક્રમે મારો ગ્રંથ ‘કૃષ્ણનું જીવનસંગીત’ પણ એટલો જ પ્રિય હતો.

એ સ્વજનોને અને મિત્રોને પત્ર લખતો ત્યારે અંતે કાયમ લખતો : ‘કૃષ્ણાર્પણમસ્તુ.’ એક પત્રમાં એ લખે છે :

અંધકાર આપણો વર્તમાન છે
અને પ્રકાશ આપણું શમણું !
આ તો ક્ષણનું તપ છે.
દુઃખી હો ત્યારે બીજાનાં
દુઃખના ટોપલા થોડા ઊંચકો
તો તમને આનંદ થાય.

કોઈ પુષ્પ પૂરેપૂરું ખીલતાં પહેલાં જ ખરી પડે ત્યારે માળીને પ્રશ્ન થાય છે : ‘આ પુષ્પ અકાળે ખરી પડ્યું એનું કારણ શું ?’ લૅન્સેલોટ એલિફન્ટે એક બાળકની કબર પર લખાયેલા મૃત્યુલેખ (એપિટાફ)ના શબ્દો ટાંક્યા છે :

‘આ પુષ્પને કોણે ચૂંટ્યું ?’ માળીએ પૂછ્યું.
‘મેં એને મારા માટે ચૂંટ્યું છે.’ માલિકે કહ્યું.
અને માળીએ મૌન સેવ્યું !

જિગરનું મૃત્યુ એવા સમયે થયું, જ્યારે એ પોતાનામાં પડેલી શક્યતાને વાસ્તવિકતામાં ફેરવવાની સાધના કરી રહ્યો હતો. એનામાં અવકાશવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે મૂલ્યવાન પ્રદાન કરવાની બધી જ સામગ્રી હતી. જર્મનીની સંસ્થામાં આ વિષયમાં સંશોધન કરનારો એ એકમાત્ર એશિયન હતો. જો જિગર બીજાં દસ વર્ષ સુધી જીવ્યો હોત તો એણે કદાચ પોતાના વિષયમાં નૉબેલ પારિતોષિક પણ પ્રાપ્ત કર્યું હોત ! ખરી પડેલા પુષ્પની સુગંધનો પરચો એ પુષ્પની સમીપ પહોંચેલા મનુષ્યોને મળતો રહે છે.

મને મારા પ્રિય વાચકને મળવાનું સદભાગ્ય પ્રાપ્ત ન થયું. હું જિગરને કદી પણ મળ્યો ન હતો. અત્યારે મારા હાથમાં ‘ડૂબેલા સૂરજનું અજવાળું’ પુસ્તક છે. એમાં જિગરે લખેલા પત્રોના એવા અંશો પ્રગટ થયા છે, જે વાંચીને હૈયું રડી ઊઠે છે. એ પત્રોમાં બ્રહ્માંડના રહસ્યને સમજવા મથનારા એક વિજ્ઞાનીની અધ્યાત્મદષ્ટિ પણ પ્રગટ થતી દીસે છે. આ પુસ્તક વાંચ્યું ત્યારે એક એવા સહૃદય વાચકને ગુમાવી બેઠાનું દુઃખ થયું, જે હવે ક્યારેય મળવાનો નથી. લેખકને અંદરથી ગૌરવનો અનુભવ થાય એવા સુજ્ઞ વાચકો કેટલા ? વિજ્ઞાનના અભ્યાસ સાથે ઉપનિષદ, ગીતા અને કૃષ્ણના પ્રેમમાં પડે એવા વિજ્ઞાની કેટલા ?

પ્રભુને કદાચ બધાં જ સંતાનો ગમે છે, પરંતુ કેટલાંક સંતાન પ્રભુનાં ખાસ લાડકાં હોય એમ બને. માણસે જીવનમાં બીજું કશું નથી કરવાનું. એણે કશીક એવી ધાડ મારવી જોઈએ, જેથી પોતે પ્રભુના લાડ પામે. આઈન્સ્ટાઈન મહાન વિજ્ઞાની હતો, પરંતુ અંદરથી ઈશ્વરનો ભક્ત હતો. આવું જ ન્યુટન માટે પણ કહી શકાય. આવું જ નારળીકર અને પંકજ જોશી માટે પણ કહી શકાય. બ્રહ્માંડ એક વિરાટ રહસ્ય છે. વિજ્ઞાનને બ્રહ્માંડની વિગતોમાં રસ છે. અધ્યાત્મને સૃષ્ટિમાં સર્વત્ર સંતાયેલા સર્જનહારને સમજવામાં રસ છે. આપણને બંનેની જરૂર છે.

સૌજન્ય- રીડ ગુજરાતી

Gunvant Shah -on 75th Birth Day

Gunvant Shah -on 75th Birth Day

( 781 ) કૃષ્ણ વિષે લખતી વખતે કલમ થાકતી કેમ નથી?……. લેખક- શ્રી ગુણવંત શાહ

krishna-gunvant shah
કૃષ્ણ વિષે લખતી વખતે કલમ થાકતી કેમ નથી?

કૃષ્ણ કેવળ અર્જુનના જ સારથિ નથી. તેઓ આપણા સૌના જીવનરથના સારથિ છે. તેઓ સ્મિતપૂર્વક આપણી પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા છે. બસ જાગીએ એટલી જ વાર છે.

કૃષ્ણં વંદે જગદગુરુમ્!

કૃષ્ણથી ચેતવા જેવું છે. કૃષ્ણ સૌને ખેંચે છે અને ખેંચી જાય છે. કૃષ્ણ સૌને વશ કરે છે, જીતી લે છે અને દોરે છે. ‘કૃષ્ણ’ શબ્દ કૃષ્ ધાતુ પરથી બનેલો છે. સંસ્કૃત શબ્દકોશ પ્રમાણે કૃષ્ એટલે ખેંચવું, જીતી લેવું અને દોરવું. 1987ના ઉનાળામાં એક આખો દિવસ વૃંદાવનમાં ગાળવાનું બનેલું. ત્યાંના હરેરામ હરેકૃષ્ણ મંદિરમાં ગાળેલો એક કલાક કૃષ્ણમય બની ગયેલો. આ મંદિરનો કારભાર પરદેશી કૃષ્ણભક્તો ચલાવે છે. પરિણામે મંદિર અધિક સ્વચ્છ લાગ્યું. કદાચ મંદિરમાં પણ દેવળની શાંતિ હશે!

મંદિરના વિશાળ ચોકમાં આંખ ઠરે એવો ગોરો યુવાન બેઠો હતો. સફેદ ધોતિયું, સફેદ પહેરણ અને માથે ચોટલી! એ યુવાન અત્યંત રૂપાળો હતો અને એની સમીપે સફેદ સાડીમાં શોભતી પત્ની ગોરી રાધા પણ ઓછી રૂપાળી ન હતી. પત્નીના ખોળામાં હતો ‘દીસંતો કોડીલો કોડામણો’ બાળકૃષ્ણ! પતિ-પત્ની રુદ્રાક્ષની માળા ફેરવી રહ્યાં હતાં. એવું તે કયું કારણ હશે કે એ પરદેશી યુગલ દેશ અને વેશ છોડીને વ્રજવાસી બની ગયું! ફરીથી કહેવું છે કે કૃષ્ણથી ચેતીને ચાલવા જેવું છે. એ સૌને ખેંચી જાય છે.

1987ના અરસામાં મહાકવિ ઇકબાલની જન્મશતાબ્દી દેશમાં ઉજવાતી હતી. વડાં પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ એક જાહેર સમારંભમાં કહ્યું હતું કે ઇકબાલના પિતા કાશ્મીરી બ્રાહ્મણ હતા અને એ બદલ ઇકબાલ ગૌરવ અનુભવતા હતા. કૃષ્ણે ગીતામાં આસક્તિ વિનાના કર્મની વાત કરી તેના ઇકબાલ પ્રશંસક હતા. યાદ રહે કે ઇકબાલ સાહેબે મર્યાદાપુરુષોત્તમ રામને ‘ઇમામે હિંદ’ કહ્યા હતા. રામનો મહિમા કરવા માટે એમણે જે કવિતા લખી હતી તે વારંવાર વાંચવા જેવી છે. કૃષ્ણના મુસ્લિમ ભક્તકવિઓ ઓછા નથી. પાંચ ઊંડા શ્વાસ લઇને હવે આગળ વાંચો.

રાજપીપળાના વિદ્ધાન ડો. કાન્તિકુમાર ભટ્ટે વર્ષો પહેલાં એક સુંદર લેખ પ્રગટ કર્યો હતો. હિંદીમાં લખાયેલા એ સમૃદ્ધ લેખમાં એમણે ગુજરાતના મુસ્લિમ કૃષ્ણભક્ત કવિઓની વિગતો વિસ્તારથી લખી હતી. એ લેખમાં મહીકાંઠાના બાબા શાહુદ્દીન, મૂળ ગુજરાતના પણ પછી વ્રજમાં વસેલા સંત કવિ જમિયત ખાન, ચાંપાનેરના સંત દાનાસાહેબ, મહેમદાવાદના બાબા શેખ સફ્રુ, ગુજરાત છોડીને વ્રજવાસી બનેલા બાબુલ શાહ, ઉત્તર ગુજરાતના પિલવાઇ ગામના મીર મુરાદ, પાલનપુરના બાબા ફાજલ તથા પીરૂ દરવેશ, નેકખાન પઠાન અને સાંઇ હુસેનખાં જેવા કૃષ્ણકવિઓની પંક્તિઓ પ્રગટ કરી હતી. અહીં શેખ સફ્રુની પંક્તિઓ પ્રસ્તુત છે:

કૃષ્ણ પિયુ સે પ્રીત લગી, આલી!
જગ સે નાતા દૂર રહે!
અંતર ઉજિયાર ભયે સજની,
માનો અધમ અજ્ઞાન જંજીર કહે!
દિન રૈન જિક્ર ચકચૂર હુઇ
હમ હરદમ કૃષ્ણ કા નામ રટે,
સફ્રુને પિયુ કો પેખ લિયા
ઉસ ઘર પે જાય અબ કૌન હટે!

ગુજરાતની બહારના કૃષ્ણભક્ત કવિઓમાં ડો. કાન્તિકુમાર ભટ્ટે જે નામો ગણાવ્યાં તે હતાં: રસખાન પઠાણ, અલીખાન પઠાણ, અયુબખાન તથા બાગીખાન મુખ્ય હતાં. સ્વામી હરિદાસની કૃષ્ણભક્તિના સંસ્કાર તાનસેન પર પડ્યા હતા તે એટલા તો પાકા હતા કે આજે પણ મુસ્લિમ ગવૈયાઓ અેવું કહે છે: ‘કા’ના બિન ગાના નહીં.’ ચીખલીની કોલેજના ભૂતપૂર્વ પ્રધ્યાપક અને મિત્ર ડો. અબ્બાસઅલી તાઇએ કૃષ્ણ પર પીએચ.ડી. કર્યું છે. ફરીથી કહેવું છે કે કૃષ્ણથી ચેતીને ચાલવા જેવું છે.

વૃંદાવનથી પાછા ફર્યા પછી બે દિવસ તિથલને દરિયાકિનારે રહેવાનું બનેલું. ત્યાં દેગામના ગોસ્વામીજી સાથે યાદગાર મુલાકાત થઇ હતી. સત્સંગ લાંબો ચાલ્યો હતો. એમણે કહેલી એક વાત હજી યાદ છે: ‘કૃષ્ણ હજી પણ જીવંત છે.’ ‘શ્રીકૃષ્ણ: શરણં મમ’ – મંત્ર પોપટીની માફક બોલવાનો મંત્ર નથી. સામે સાક્ષાત્ શ્રીકૃષ્ણ ઊભો હોય એવા ભાવ સાથે એ શબ્દોનું રટણ થવું જોઇએ.’ ગોસ્વામીજીએ મારાં લખેલાં કૃષ્ણ પરનાં પુસ્તકો આખેઆખાં વાંચી નાખ્યાં હતાં. આ મુલાકાત કવિ મકરંદ દવેએ ગોઠવી આપી હતી.

નરસિંહ મહેતા કે મીરાં પાગલ ન હતાં.

સૂરદાસે ગાયું હતું:

ઐસી પ્રીતિ બઢી વૃંદાવન,
ગોપિન નાચ નચાઇ!

કબીરજીએ ગાયું હતું:

ભજો રે ભૈયા રામ ગોવિન્દ હરિ!
જપ તપ સાધન કછુ નહીં લાગત,
ખરચત નહીં ગઠરી!

આજનો યુવાન કોઇ નશાની શોધમાં છે. આજનું ઇન્ટરનેશનલ યૂથ કલ્ચર ક્યાંક ખોવાઇ જવા ઝંખે છે. એ પૂરઝડપે મોટરબાઇક એવી મારી મૂકે છે, જાણે મરવાની ઉતાવળમાં ન હોય! બધી ફીકરની ફાકી મારીને એ જેને પ્રેમ કરે તેના તીવ્રતાથી પ્રેમ કરવાની ઉતાવળમાં છે. માતાપિતા એને ધીમા અને ઢબ્બૂસ લાગે એમ પણ બને છે. શિસ્ત પ્રત્યે એને થોડીક સૂગ હોય છે. સપૂચો સુખવાદ (redical hedonism) એને ખેંચે છે. ગતિ, ઘોંઘાટ અને ઘેનનો આશક એવો એ યુવાન હશિશ, કોકેઇન, એલ. એસ. ડી. અને નિડલ જેવાં ડ્રગ દ્વારા મળતી બેભાનતા એને ખેંચે છે. કરવુું શું? આવી વિચિત્ર પરિસ્થિતિમાં એને કૃષ્ણ નામનો નશો જ બચાવી શકે તેમ છે. કૃષ્ણ તૃપ્તિદાયક છે અને મુક્તિદાયક પણ છે. પાંચેક હજાર વર્ષ પહેલાં યાદવોએ મહાન ભૂલ કરી હતી. સાક્ષાત્ કૃષ્ણ દ્વારકામાં હાજરાહજૂર હોવા છતાં મૂર્ખ યાદવોએ શરાબનું શરણું શોધેલું. પ્રભાસતીર્થમાં થયેલી એ મોટી ભૂલ સુધારી લેવા જેવી છે.

કૃષ્ણ વિશે લખતી વખતે મારી કલમ થાકતી કેમ નથી? ખાનગી વાતને જાહેર કરવી છે. પળે પળે મને એવી પ્રતીતિ થાય છે કે હું આશીર્વાદ પામેલો (blessed) જીવ છું. શું આમ કહેવામાં અહંકાર નથી? ના, ના, ના! પ્રત્યેક જીવ આશીર્વાદ પામેલો જ હોય છે તેમાં હું અપવાદ નથી. હા, કેટલાય જીવોને એવી પ્રતીતિ નથી હોતી કે પોતે આશીર્વાદ પામેલા જીવ છે. બાકી પરમાત્મા આશીર્વાદ પહોંચાડવામાં કદી પણ પક્ષપાત નથી કરતા. કૃષ્ણ વિષે અઢળક લખ્યા પછી પણ મારી કલમને ટશિયા ફૂટે છે તેનું રહસ્ય પ્રતીતિમાં સંતાયેલું છે. કૃષ્ણ કેવળ અર્જુનના જ સારથિ નથી. તેઓ આપણા સૌના જીવનરથના સારથિ છે. તેઓ સ્મિતપૂર્વક આપણી પ્રતીક્ષા કરી રહ્યા છે. બસ જાગીએ એટલી જ વાર છે.

કૃષ્ણં વંદે જગદગુરુમ્!

પાઘડીનો વળ છેડે

ખાલી ખાલી આ બંસી પોલી
અવિરત ગાજે ગાને,
ખાલી ભલે તું હોય સુભાગી
હરિની બંસી થાને,
રે જીવ શાને ઓછું આણે,
તારા ઉરનું ગાણું હોંશે ગાને!

– સ્નેહરશ્મિ

સાભાર- સૌજન્યદિવ્ય ભાસ્કર.કોમ 

KRISHNA SKETCH-ADDED

(શ્રી કૃષ્ણ સ્કેચ આર્ટ – વિનોદ પટેલ )

( 488 ) સરદાર પટેલ, મોરારજી દેસાઈ અને મોદીને જોડતો અદ્રશ્ય સેતુ…ડો. ગુણવંત શાહ

 sardar-moraarji-modi 1-4

સરદાર પટેલ, મોરારજી દેસાઈ અને મોદીને જોડતો અદ્રશ્ય સેતુ

-આ ત્રણેય નેતાઓની શાસનશૈલીમાં રહેલી નક્કરતા (Solidity) અને રાષ્ટ્રનિષ્ઠા સમજવા જેવી છે. વાત ઘણી નાજુક છે. વળી ગેરસમજનું જોખમ રોકડું છે. ગેરસમજથી ડરનારા મનુષ્યે કલમ ઝાલવાની ગુસ્તાખી ન કરવી જોઈએ. ઈમેજ અને ઈમાન વચ્ચેની ટક્કર સદીઓથી ચાલતી રહી છે. છગન અને મગન વચ્ચે કે પછી સવિતા અને કવિતા વચ્ચે પણ કદી સરખામણી ન હોઈ શકે. સરખામણીમાં ભારોભાર હિંસા રહેલી છે. સરદાર એટલે સરદાર. મોરારજી એટલે મોરારજી. મોદી એટલે મોદી

આ ત્રણે મહાનુભાવો વચ્ચે સરખામણી કેવી? એ ત્રણેને જોડનારો એક અદૃશ્ય સેતુ જડી આવ્યો છે. એ સેતુ સમજવા જેવો છે. દિમાગથી કામ લેવું પડશે.સ્વરાજ મળ્યું તે પહેલાંનાં વર્ષોમાં ગાંધીજીમાં ઊંડી શ્રદ્ધા રાખનારા કર્મનિષ્ઠ અને ચારિત્ર્યવાન કોંગ્રેસીઓની મશ્કરી કરવામાં સામ્યવાદી-સમાજવાદી-ડાબેરીઓ સદા ઉત્સુક રહેતા.   માર્કસવાદી હોય તે મનુષ્ય આપોઆપ પ્રગતિવાદી, ઈન્ટેલેક્ચ્યુઅલ અને ગરીબનો બેલી ગણાતો. સર્વોદયમાં શ્રદ્ધા રાખનારા નિષ્ઠાવંત સેવકોને એ બોલકણો માક્ર્સવાદી ‘બુઝૂર્વા’ કહીને ભાંડતો. આવા પ્રગતિશીલ ગણાતા બેવકૂફ પાસે ચારિત્ર્યની મૂડી ન હોય, તોય એ ચારિત્ર્યવાન સેવકને સાણસામાં લેતો. સુરતમાં સ્વચ્છ સેવક ગોરધનદાસ ચોખાવાળાને સામ્યવાદી જશવંત ચૌહાણ દલીલમાં હરાવી દેતા.

આવી ફેશનખોર ડાબેરી જમાત આજે પણ છે. એ જમાતે સરદાર પટેલને ‘રાઇટ રીએક્શનરી’ કહીને ખૂબ ભાંડેલા. એ જ બુદ્ધિખોર જમાતે મોરારજી દેસાઈને ખૂબ ગાળો દીધેલી. એ જ દંભખોર જમાતનો ‘મોદી દ્વેષ’ આજે પણ કાયમ છે. સરખામણીથી બચીને આ ત્રણે મહાનુભાવો ડાબેરી જમાત દ્વારા જે રીતે અમથા વગોવાયા તેની વાત ટૂંકમાં કરવી છે. સેતુ સોલિડ છે, પરંતુ ત્રણે મહાનુભાવો સરખા નથી. ઈમેજ અને ઈમાન વચ્ચેની ટક્કર સદીઓથી ચાલતી રહી છે. સરખામણીમાં ભારોભાર હિંસા રહેલી છે. સરદાર એટલે સરદાર. મોરારજી એટલે મોરારજી. મોદી એટલે મોદી આ ત્રણે મહાનુભાવો વચ્ચે સરખામણી કેવી? એ ત્રણેને જોડનારો એક અદૃશ્ય સેતુ જડી આવ્યો છે. એ સેતુ સમજવા જેવો છે.

Sardar-2-4

(સરદાર વલ્લભભાઈની ફાઈલ તસવીર)

(૧) સરદાર પટેલ સામર્થ્યવાદ રાજપુરુષ હતા. એમને ઢીલી ઢીલી કે પોલી પોલી કોઈ વાત ન ગમતી. એમને રશિયન સામ્યવાદ કે યુરોપીય સમાજવાદમાં લગીરે શ્રદ્ધા ન હતી. ગાંધીજીની હત્યા પછી સમાજવાદી જયપ્રકાશ અને અચ્યુત પટવર્ધને સરદારને ભાંડવામાં કશુંય બાકી રાખ્યું ન હતું. ખાનગીમાં નેહરુને એ ગમતું હતું. સરદારના દેહવિલય પછી સરદારને અન્યાય કરવા બદલ ઊંચા ચારિત્ર્યના સ્વામી એવા જયપ્રકાશજીએ સરદારની ક્ષમાયાચના કરી હતી. આવું અન્ય ડાબેરીઓ ન કરી શક્યા. એ ડાબેરી બુદ્ધિખોર લોકોને સરદારની શાસનશૈલીમાં રહેલી નક્કરતા (Solidity) અને રાષ્ટ્રનિષ્ઠા ખૂંચતી હતી. હા, એ સૌમાં એક ઉમદા અપવાદ ભૂલવા જેવો નથી.

વિશ્વ આખામાં જેમનું નામ ઊંચા આદરથી લેવાય છે, તેવા ડાબેરી માનવનિષ્ઠ એમ.એન. રોયને સરદાર પટેલ માટે જબરો આદર હતો. વળી સમાજવાદી વિચારધારાને વરેલા પંડિત નેહરુ માટે થોડોક અભાવ પણ હતો. એમ.એન. રોયે લખ્યું હતું : ‘હું એમ માનવા પ્રેરાઉં છું કે ભાગલા અંગે એમનું (સરદારનું) જે વાસ્તવિક વલણ હતું તેવું જ વલણ કાશ્મીરના પ્રશ્ન અંગે પણ હતું. આમ છતાં જુગારીની સ્વપ્રતિષ્ઠાના ઉન્માદમાં રમતનાં પાસાં ફેંકાઈ ગયાં પછી તો સરદાર પાસે કોઈ જ વિકલ્પ ન હતો. એક વાતની ખાતરી (સરદાર અંગે) રાખી શકાય કે તેઓ લોકપ્રિય નેતાઓના ભભકા વડે ઢંકાયેલી બેવકૂફી પ્રત્યે નારાજગી ધરાવનારા છે.’ અહીં ‘બેવકૂફી’ શબ્દ રોયે કોને માટે પ્રયોજ્યો, તે સુજ્ઞ વાચકો સમજી જશે. પોતાના સામયિક ‘Radical Humanist’માં એમ.એન.રોયે તા.૩૧-૧૦-૧૯૪૯ને દિવસે સરદારને ‘માસ્ટર બિલ્ડર’ તરીકે બિરદાવ્યા હતા. તે દિવસે સરદારની ૭૪મી જન્મતિથિ હતી.

Morarji Desai 3-4

 

(મોરારજી દેસાઈની ફાઈલ તસવીર)

(૨) મોરારજી દેસાઈની આત્મકથા ‘મારું જીવનવૃત્તાંત’ (નવજીવન પ્રકાશ મંદિર અમદાવાદ, કિંમત રૂ.૯૦૦) મને થોડાક દિવસો પર વિવેક દેસાઈએ પ્રેમથી મોકલી આપી. ગુજરાતની કોઈ પણ નિશાળ કે લાઇબ્રેરી આ ગ્રંથ વિના અધૂરી જાણવી. તમારે સાક્ષાત્ ચારિત્ર્યને દેહ ધારણ કરીને દેશમાં હરતું-ફરતું-બોલતું જોવું છે? તો આ ગ્રંથ વાંચવાનું ચૂકશો નહીં. મોરારજીભાઈ જીવ્યા ત્યાં સુધી ડાબેરીઓની ગાળ ખાતા જ રહ્યા. આવી નિરર્થક ગાળ ખાવી એ જાણે મોરારજીભાઈની હોબી બની ગઈ મુંબઈનું સાપ્તાહિ‌ક ‘બ્લિટ્ઝ’ મોરારજીભાઈને ભાંડવામાં અગ્રેસર હતું.

આ ગ્રંથના થોડાક અંશો ટૂંકમાં પ્રસ્તુત છે :

૧૯પ૬માં હું જ્યારે કેબિનેટમાં આવ્યો ત્યાર પછી મેં જોયું કે મૌલાનાસાહેબનું જવાહરલાલ ખાસ કાંઈ સાંભળતા ન હતા, બલકે એમને કાંઈક અવગણતા હતા. (પાન-૪પપ) જીવનનાં છેલ્લાં ત્રણચાર વર્ષ પહેલાં સુધી (જવાહરલાલ) ધર્મમાં શ્રદ્ધા રાખતા ન હતા અને ઈશ્વરમાં શ્રદ્ધા રાખતા ન હતા… હિંદુ ધર્મ સામે પણ એમને પૂર્વગ્રહ હતો. (પાન-૪પ૬) વિનોબાજી સાથે મોરારજીભાઈની મુલાકાત દરમિયાન જે લાંબી ચર્ચા થઈ તેની નોંધ નારાયણ દેસાઇએ રાખી હતી. તા.૭-પ-૧૯પપને દિવસે થયેલી ચર્ચાનો એક અંશ સાંભળો : વિનોબા : પગપાળા ચાલનારનું આયુષ્ય વધી શકે છે. મોરારજી : કોઈની આવરદા વધે એમ હું નથી માનતો. વિનોબા : હું કેટલીક વાર વિનોદમાં કહું છું કે જે ચાલે છે એને યમરાજ પણ પાછળથી આવીને પકડી નથી શકતો. મોરારજી : હું માનું છું કે જેને માટે જેટલી ક્ષણ નક્કી થયેલી હોય છે એનાથી એ એક ક્ષણ પણ વધારે જીવી નથી શકતો. (પાન-પ૬૩)  

આ ગ્રંથમાં મોરારજીભાઈ અને કેનેડી વચ્ચે થયેલો વાર્તાલાપ (પાન-૪૧૩-૪૧૪) ખૂબ જ રસ પડે તેવો છે. એ જ રીતે રશિયાના નેતાઓ ક્રુશ્ચોવ અને બુલ્ગાનિન સાથેની મુલાકાત પણ રસપ્રદ છે. (પાન-૩૪૪) વળી ચીનના પ્રધાનમંત્રી ચાઉ એન લાઈ નાણાંપ્રધાન મોરારજીભાઈને નિવાસે મળવા ગયા ત્યારે જે વાતચીત થઈ તે ખૂબ જ રસપ્રદ છે. (પાન-૪૨૭). આ આત્મકથામાં એક પણ શિથિલ વાક્ય ઝટ જડતું નથી. ઈન્દિરા ગાંધીએ કટોકટી લાદી ત્યારે જયપ્રકાશ અને મોરારજી સાથોસાથ કોંગ્રેસના દમન સામે લડયા. વડાપ્રધાન બન્યા ત્યારે એમની સાવ નજીક ગણાતા લોકોમાં સમાજવાદી અશોક મહેતા મોખરે હતા. પુસ્તકમાં પાને પાને તર્કબદ્ધ રીતે પોતાનો કેસ રજૂ કરનારા ચારિત્ર્યવાન મોરારજીભાઈ આબાદ પ્રગટ થતા રહે છે.

Narendra Modi 4-4

(વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની ફાઈલ તસવીર)

(૩) ડાબેરી બુદ્ધિખોર લોકો નરેન્દ્ર મોદીની નિંદા કરવા માટે ટાંપીને બેઠા છે. નરેન્દ્રભાઇની ખૂબી એ છે કે પોતાની સામે પ્રગટ થતા દ્વેષને તેઓ કમ્પોસ્ટ ખાતરમાં ફેરવી નાખે છે. મોદીને એક લાભ છે, જે સરદાર-મોરારજીને ન હતો. ડાબેરી વિચારધારા પ્રમાણેનું અર્થશાસ્ત્ર રશિયામાં, ચીનમાં અને પૂર્વયુરોપના ભૂતપૂર્વ સામ્યવાદી દેશોમાં આજે સાવ ખતમ થઈ ચૂક્યું છે. વડાપ્રધાનનું સર્વોચ્ચ પદ એમણે પોતાના પ્રચંડ પરાક્રમ દ્વારા મેળવ્યું છે. કદાચ આ માણસ ભારતના ઈતિહાસમાં કાયમી પ્રદાન કરીને નવા ઈતિહાસનું સર્જન કરશે. આ માથાભારે માણસની કર્મનિષ્ઠા, રાષ્ટ્રનિષ્ઠા અને ધ્યેયનિષ્ઠા લગભગ સરદાર-મોરારજીના કુળની છે. આ વાત ખોટી લાગી?

બસ પાંચ વર્ષ માટે થોભી જાઓ. શક્ય હોય તો આજનો આ લેખ પાંચ વર્ષ સુધી ફાઈલમાં સાચવી રાખશો. મોદીની વિચારમૂલક ટીકા કરનારા લોકો અપ્રમાણિક નથી. એવી ટીકાનું મૂલ્ય જરાય ઓછું નથી. અમથો બકવાસ કરનારા કેટલાક બબૂચકો જાણે છે કે પોતે બકવાસ કરી રહ્યા છે. ખાનગીમાં કેટલાક કોંગ્રેસી મિત્રોને મોદીની પ્રશંસા ધરાઈને કરતા સાંભળ્યા છે. એમાંના કેટલાકને લાગે છે કે થીજેલાં જળ વહેતાં થયાં ગોળગોળ અસત્ય બોલવામાં તટસ્થતા અભડાય છે. દેશના ડાબેરી કર્મશીલોમાં ‘મોદીદ્વેષ’ એટલો તો જામી પડેલો છે કે પૂર્વગ્રહોના ખાળકૂવા થાળું ફાડીને રસ્તા પર વહેતા થાય છે. એ જમાતને કોંગ્રેસનો ભ્રષ્ટાચાર અને પરિવારવાદ નથી ખૂંચ્યો.

મોદી પાસે રોજ કામ કરવાના કલાકો આપણા કરતાં થોડાક વધારે છે. એમનો વર્કાહોલિક સ્વભાવ નિરાંતે ઠરીને બેસતો નથી અને અન્યને ઠરીને બેસવા દેતો નથી. સરદાર-મોરારજીની જેમ તેઓ સંપૂર્ણ નિવ્ર્યસની અને પ્રમાદમુક્ત છે. આટલું લખ્યું તે બદલ થોડીક ગાળ મારે ખાવી પડવાની હું હવે ટેવાઈ ગયો છું. નિયતિના પાલવમાં શું શું સંતાયું છે તેની ખબર કોઈને નથી. ખબર છે એટલી કે દેશના હિ‌ત માટે રાતદિવસ મંડી પડનારો એક બુદ્ધિમાન અને કર્તવ્યતત્પર ‘મજૂર’ કામે લાગ્યો છે. (લખ્યા તા.૧પ-૬-૨૦૧૪)

પાઘડીનો વળ છેડે

ગુજરાતમાં જે વર્ક-કલ્ચર પ્રવર્તે છે, એનાથી હું પ્રભાવિત થઈ છું. શહેરો અને ગામોના રસ્તા સારી રીતે બંધાયેલા છે. છેક દૂર આવેલાં ગામોમાં પણ વીજળીની સુવિધા અને પીવાનું પાણી પહોંચેલાં છે. ખાસ કરીને પંચાયતમાં ઉપલબ્ધ એવી દાક્તરી સેવા અને સ્થાનિક આરોગ્ય કેન્દ્રોની સુવિધાઓથી હું વિશેષ પ્રભાવિત થઈ છું. આવું પ‌શ્ચિ‌મ બંગાળમાં બન્યું નથી.

-મહાશ્વેતા દેવી (એક્સ્પ્રેસ ન્યૂઝ સર્વિ‌સ દિલ્હી, ૨પ-૮-૨૦૦૭) નોંધ :

મહાશ્વેતા દેવી દેશનાં આદરણીય સાહિ‌ત્યકાર અને ડાબેરી કર્મશીલ તરીકે વિખ્યાત છે. આવી પ્રશંસા છેક ૨૦૦૭માં થઈ હતી. ગુજરાત મોડેલની આવી પ્રશંસા કરવી એ ગુનો છે?

ગુણવંત શાહ

————————————————

સૌજન્ય-આભાર …… ડૉ. ગુણવંત શાહ, દિવ્ય ભાસ્કર .કોમ