વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Tag Archives: ચિંતન લેખ

1220 -માણસના દુઃખનું કારણ પોતાનાઓનો મોહ છે … મોહમ્મદ માંકડ

માણસના દુઃખનું કારણ પોતાનાઓનો મોહ છે …. 

કેલિડોસ્કોપ – મોહમ્મદ માંકડ

જીવનની ઘટમાળ એવી વિચિત્ર છે કે માણસ પારકાંથી જેટલો દુઃખી થાય છે એના કરતાં અનેક ગણો વધારે પોતાનાંઓથી દુઃખી થાય છે. આમ છતાં પોતાનાંઓ તરફનો પક્ષપાત એ છોડી શકતો નથી. 

એક યુવાન અધિકારીના દીકરાને આ વર્ષે જ સ્કૂલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો છે. અધિકારી વિશે એમ કહેવાય છે કે કોઈ પણ વ્યક્તિ એમના ઘરે જાય એટલે એમનાં પત્ની અને તેઓ પોતે બંને જણાં એમના બાબાની વાતમાં જ પ્રવૃત્ત થઈ જાય છે અને મૂળ કામ હોય એની વાત તો બાજુમાં જ રહી જાય છે. 

બાબો વેકેશનમાં જ એબીસીડી શીખી ગયેલો. સ્કૂલમાં ટીચર બધું બાબાને જ પૂછે. બાબો મિકી-માઉસની કાર્ટૂન ફિલ્મ જુએ છે અને બધું જ યાદ રાખે છે. એવડા હતા ત્યારે આપણને તો ક્યાં કશી ગતાગમ જ પડતી! 

ચા-પાણી થાય છે, પરંતુ બાબા પ્રકરણ પૂરૂ થતું નથી. વળી, એકાદ નાનકડું અંગ્રેજી કાવ્ય બાબો એના ગરબડિયા ઉચ્ચારોમાં ગાય છે. ગરબડિયા અને નહીં સમજી શકાતા શબ્દોની સ્પષ્ટતા દંપતીમાંથી કોઈ એક કરે છે. બાબા જેવી સચોટ મેમરી કોઈની નથી એવું અનેક વાર નક્કી થયા પછી પણ ભાગ્યે જ બીજી કોઈ વાત થઈ શકે છે. ગમે તેવી ગંભીર કે અગત્યની વાતમાં બાબો કે બાબાની વાત ગમે ત્યારે દાખલ થઈ જાય છે.એક મોટા અધિકારી હોવા છતાં એમના કર્મચારીઓ અને લોકો એમની વાત કરીને હસતા થયા છે. 

બુદ્ધિશાળી ગણાતા માણસો પણ પોતાનાં સંતાનો બાબતમાં સારાસારનું ભાન ગુમાવી બેસે છે. ‘હું’, ‘મારૂ-મારાં’ કે ‘પોતાનાં’ની વાત આવે એટલે માણસ પોતાનો સંયમ ગુમાવી બેસે છે. માણસ જેટલા અંશે સભાનપણે એમાંથી છૂટવા પ્રયત્નશીલ રહે એટલા અંશે જ એમાંથી છૂટી શકે છે. 

સાધુ-સંન્યાસીઓ પણ પોતાના પૂર્વાશ્રમના સંબંધોને ભૂલી શકતા નથી. સંસાર છોડી દીધા પછી પણ પોતાનાં અને પારકાંનો ભેદ એમનો કેડો મૂકતો નથી. માનવજીવનના ઇતિહાસમાં પણ ‘પોતાનાં’ અને ‘પારકાં’ના ખ્યાલે બહુ મોટો ભાગ ભજવ્યો છે. ‘રામાયણ’ અને ‘મહાભારત’ બન્ને કથાઓના પાયામાં પણ આ જ વાત રહેલી છે. 

જો કૈકેયીએ પોતાના પુત્ર ભરત તરફ પક્ષપાત રાખીને રાજા દશરથ પાસે ભરત માટે રાજગાદી અને રામ માટે વનવાસનું વચન ન માગ્યું હોત તો’રામાયણ’ની રચના જ ન થઈ હોત. એ જ રીતે ધૃતરાષ્ટ્રે કૌરવો તરફ પક્ષપાત ન રાખ્યો હોત તો ‘મહાભારત’ પણ ન થયું હોત. 

જીવનની ઘટમાળ એવી વિચિત્ર છે કે માણસ પારકાંથી જેટલો દુઃખી થાય છે એના કરતાં અનેક ગણો વધારે પોતાનાંઓથી દુઃખી થાય છે. આમ છતાં પોતાનાંઓ તરફનો પક્ષપાત એ છોડી શકતો નથી. 

હજી થોડા દિવસ પહેલાં જ છાપામાં ચોરી થયાના એક સમાચાર છપાયા હતા. જેમના ઘરમાં ચોરી થઈ હતી એમણે પોલીસ ફરિયાદ પણ કરી દીધી હતી. આઘાતજનક વાત એ હતી કે ઘરધણીના પોતાના દીકરાએ જ ચોરી કર્યાનું ખૂલ્યું હતું. મા-બાપ દુઃખી દુઃખી થઈ ગયાં હતાં. પોતાનો પુત્ર ચોરી કરે જ નહીં એવું ગાઈ વગાડીને એમણે કહ્યું હતું.પુત્રનો બચાવ કરવામાં એમણે કોઈ કમી રાખી નહોતી, પણ છેવટે પુત્રે પોતે જ ઘરમાંથી ચોરી કર્યાની કબૂલાત કરી લીધી હતી. એટલે મા-બાપને દુઃખી થવા ઉપરાંત પોલીસ અને બીજાઓ સમક્ષ છોભીલા પડવું પડયું હતું. જો આ વાતની એમને વહેલાસર ખબર પડી ગઈ હોત તો કદાચ એમણે પોલીસમાં ફરિયાદ પણ ન કરી હોત. 

માણસને પોતાનાં બાળકો માટે જ નહીં, પોતાનાં કૂતરાંઓ માટે પણ પક્ષપાત હોય છે એવી એક વાત પી.જી. વુડહાઉસે લખી છે.

વુડહાઉસ પાસે રૂડોલ્ફ નામનો એક કૂતરો હતો. વુડહાઉસ પોતાના ફાર્મ ઉપર રહેતા હતા. એક વાર બાજુના એક ખેડૂતે આવીને એમને ફરિયાદ કરી કે “તમારો કૂતરો મારાં બતકાં મારી નાખે છે.” 

વુડહાઉસને એથી ખોટું લાગ્યું, “એવું શા ઉપરથી માન્યું કે બતકાંને રૂડોલ્ફ જ મારી નાખતો હશે? એની સાબિતી શું?”

ખેડૂતે કહ્યું કે “એટલામાં માત્ર બે જ કૂતરાં રહેતાં હતાં. એક રૂડોલ્ફ અને બીજો મારો પોતાનો કૂતરો. મારો પોતાનો કૂતરો તો એટલો સોજો છે કે બતકાંને સૂંઘે પણ નહીં. નાનું ગલુડિયું હતો ત્યારથી એ બતકાંઓ સાથે જ ઉછર્યો છે.” 

પરંતુ વુડહાઉસ સાહેબને ખેડૂતની વાત વજૂદ વિનાની લાગી. ખેડૂતનો કૂતરો કદાચ એનાં બતકાંને નહીં મારતો હોય, પણ એથી રૂડોલ્ફ બતકાં મારતો હતો એવી વાત થઈ શકે નહીં. વગડામાં શું શિયાળ અને વરુ નથી? બીજા જાનવરો નથી? રૂડોલ્ફને ગુનેગાર ગણવાનું કારણ શું? 

ખેડૂત અને વુડહાઉસની વાત રૂડોલ્ફ એક તરફ બેસીને ડાહ્યોડમરો થઈને સાંભળતો હતો. વુડહાઉસે રૂડોલ્ફ તરફ આંગળી ચીંધીને ખેડૂતને પૂછયું, “આ કૂતરો તમારાં બતકાં મારે એવો તમને લાગે છે?” 

ખેડૂત ખસિયાણો પડી ગયો. વુડહાઉસસાહેબની વાત એને સાચી લાગી. એણે માફી માગી અને થોડી આડીઅવળી વાતો કરીને જવાની તૈયારી કરી. વુડહાઉસસાહેબને પોતાની જીતનો થોડો ગર્વ પણ થયો. 

પણ, એ જ વખતે વુડ હાઉસસાહેબને આંચકો આપનારો બનાવ બન્યો. રૂડોલ્ફ થોડી વાર પહેલાં જ એમના રૂમમાંથી ચુપચાપ છટકી ગયો હતો અને અત્યારે પેલા ખેડૂતનું એક બતકું પોતાના મોઢામાં પકડીને રૂમમાં દાખલ થતો હતો.વુંડહાઉસ અવાક થઈ ગયા હતા! એમણે નક્કી કર્યું કે પોતાનાંઓનો બહુ પક્ષ લેવો નહીં, એમાં ગમે ત્યારે ખોટા પડી શકાય છે. 

માણસ નાનો હોય કે મોટો ‘હું’ અને ‘મારાં’માંથી છૂટી શકતો નથી અને એવી વળગણોને કારણે જ એ હાસ્યાસ્પદ બને છે અને દુઃખી પણ થાય છે. જે કોઈ ડૂબ્યાં છે એ પારકાંઓને કારણે નહીં, પોતાનાંઓને કારણે જ ડૂબ્યાં છે. દુઃખી થયાં છે એ પણ પોતાનાંઓને કારણે જ દુઃખી થયાં છે પારકાંઓને કારણે નહીં. 

સૈફ પાલનપુરીની ગઝલના શે’રમાં અનેક અનુભવી માનવીઓના મનની આ વાતનો પડઘો સંભળાય છે. 

જીવનની સમી સાંજે મારે,જખ્મોની યાદી જોવી’તી.

બહુ થોડાં પાનાં જોઈ શક્યો, બહુ અંગત અંગત નામ હતાં. 

અહીં શે’રમાં એ વાત પણ ગર્ભિત છે કે જિંદગીભર જેમને ચાહ્યાં હોય છે, જેમને પોતાનાં ગણ્યાં હોય છે એ ક્યારેય પોતાનાં થતાં નથી અને એટલે જ જે જખ્મો અને પીડા પોતાનાંઓ આપે છે એવા ઝખ્મો અને પીડા પારકાંઓ ક્યારેય આપી શકતાં નથી.

==મોહમદ માંકડ 

અને છેલ્લે એક ચિનગારી ….. 

ઝેન ગુરુ ગેત્સુએ પોતાના શિષ્યો માટે આ મુજબ શિખામણ લખી હતી : 

[1] એકાંત અંધારા ઓરડામાં પણ, સામે કોઈ માનવંત મહેમાન હોય એ રીતે વર્તન કરો. 

[2] માણસ બહારથી ભોટ દેખાતો હોય છતાં એવો ન પણ હોય. ઘણી વાર બહારના અંચળા નીચે પોતાનું ડહાપણ તેણે છુપાવી રાખ્યું હોય એવું પણ બને. એટલે કોઈનું મૂલ્યાંકન તેના બાહ્ય દેખાવ પરથી કરશો નહીં.

[3] સદગુણો શિસ્તનો પરિપાક છે; એ કાંઈ વરસાદ કે બરફની જેમ આકાશમાંથી કોઈ ઉપર વરસતા નથી. 

[4] નમ્રતા સદગુણોનો પાયો છે. તમે તમારી જાતની જાહેરાત કરો તે કરતાં તમારા પડોશીઓને તમે કોણ છો એ શોધી કાઢવા દો. 

[5] ઉમદા પુરુષો ક્યાંય ઘૂસવાનો પ્રયત્ન કરતા નથી. તેઓ ઓછું બોલે છે અને તેમના શબ્દો બહુ જ કીમતી હોય છે.

 [6] ઉદ્યમી શિષ્ય માટે દરેક દિવસ ભાગ્યશાળી જ હોય છે. તેને ક્યારેય વીતી ગયેલા સમય માટે અફસોસ કરવો પડતો નથી.

 [7] તમારી ગરીબી તમારો મોંઘો ખજાનો છે. સુંવાળા જીવનની સગવડોના બદલામાં તેને વેચશો નહીં.

મોહમ્મદ માંકડ,Mohammad Mankad

ચિંતન લેખો અને પરિચય –સૌજન્ય-ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય 

1219- વેદનાની આરપાર નિહાળેલો આનંદ ……સ્વ.ભૂપત વડોદરિયા

અમેરિકાની એક અગ્રણી કવિયત્રી તરીકે આજે પણ જેની ગણના થાય છે તે ઈમિલી ડિકિન્સન એક ગરીબ અને દુઃખી નારી હતી, પણ તે દુઃખી અને ગરીબ હોવા છતાં તેનાં સ્વમાન અને સ્વતંત્રતા અકબંધ રહ્યાં હતાં. તેના મૃત્યુને એક સૈકાથી વધુ સમય વીતી ગયો છતાં આજે પણ તમે તેની કવિતા પર નજર કરો તો તરત તેના હૃદયમાંથી ઊગેલી લીલીછમ કાવ્યમાલા તમારી આંખને ભીની કર્યા વગર ન રહે – માત્ર ભીની જ નહીં કરે, તે તમારી નજરને થોડી વધુ તેજીલી અને વધુ સ્નેહભરી બનાવ્યા વગર નહીં રહે.

પોતાનાં કાવ્યો વિશે ઈમિલી ડિકિન્સન કહે છે : ‘આ (કાવ્યો) જગતને મેં લખેલો એક પત્ર છે. દુનિયાએ મને કદી જવાબ આપ્યો નથી. મારો આ સંદેશો મેં નહીં જોયેલા હાથમાં હું મૂકું છું. એને સદભાવથી મૂલવજો.’

ઈમિલી અમેરિકામાં એમહર્સ્ટ (મેસેચ્યુસેટ્સ) ખાતે ઈ.સ. 1830માં જન્મી હતી અને છપ્પન વર્ષની ઉંમરે ઈ.સ. 1886માં મૃત્યુ પામી. તેણે લગભગ સત્તરસો કાવ્યો લખ્યાં હતાં પણ તેમાંથી બહુ જૂજ કાવ્યો તેના જીવનકાળ દરમિયાન પ્રગટ થયાં હતાં. એકપણ કાવ્યસંગ્રહ તેની હયાતીમાં બહાર પડ્યો નહોતો. તેના મૃત્યુ પછી તેના ત્રણ કાવ્યસંગ્રહો પ્રગટ થયા. રાતદહાડો શ્રમ કરીને તે ગુજારો કરતી હતી. ઘર છોડીને તે કદી ક્યાંય ગઈ નહોતી, પણ તેની કવિતામાં તે તેના વાસ્તવિક જીવનની બધી જ મર્યાદાઓને ઓળંગી જાય છે. તેની પાર તે તમને ધરતી પર અને આકાશમાં ઠેરઠેર સફર કરાવે છે. ઈમિલી જીવનની, પ્રેમની, પ્રકૃતિની અને અમરત્વની કવિતા કરે છે. તેની કવિતાના વિષયો અને તેમાં પ્રગટ થતી ઊર્મિઓ પ્રત્યેક વ્યક્તિને ‘પોતીકાં’ લાગે છે.

ઈમિલી એટલી શરમાળ છે કે તે માત્ર એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે જ જીવે છે. એની આકાંક્ષા એક જ છે : ‘જો હું કોઈક એકાદ વ્યક્તિનું હૈયું ભાંગતું બચાવી શકું તો મને લાગે છે કે હું તદ્દન નિરર્થક નથી જીવી.’ તેની એક નાનકડી કવિતામાં તે આગળ કહે છે : ‘જો હું એકાદ જિંદગીની વેદના ઓછી કરી શકું, કોઈકની પીડાને થોડી હળવી કરી શકું અગર કોઈ એકાદ મૂર્છિત પંખીને તેના માળામાં પાછું મૂકી શકું તો મને લાગે છે કે હું છેક નિરર્થક નથી જીવી.’

ઈમિલી માટે કવિતા શ્વાસોચ્છવાસ જેવી સહજ છે. તેને દુનિયાદારીના ભપકા-દમામ ગમતા નથી. એક કાવ્યમાં તે કહે છે : ‘પહેલા હૃદય આનંદ માગે છે અને પછી વેદનામાંથી છુટકારો અને પછી વેદનાને બૂઠી બનાવનારાં કંઈક દર્દશામકો અને પછી ‘ઊંઘી’ જવાનું અને પછી-ઈશ્વરેચ્છા-મૃત્યુની મુક્તિ !’ એણે વેદના ખૂબ પીધી છે અને પચાવી છે.

એક ઓર કાવ્યમાં કહે છે : ‘હું ઝીણી નજરે મને મળતા દરેક શોકને માપી જોઉં છું. મારા શોકનું વજન મારા જેટલું જ છે કે તેનું કદ કંઈક નાનું છે ? મને અચંબો થાય છે – બીજાઓ વેદના લાંબા સમયથી વેઠી રહ્યા હશે કે તેમની વેદના હમણાંની જ હશે ? હું મારી વેદનાની તારીખ તો કહી શકતી નથી – મારું દુઃખ બહુ જૂનું લાગે છે.’ એક બીજી રચનામાં એ કહે છે : ‘વેદનાની આરપાર નિહાળેલો આનંદ કેટલો રમણીય લાગે છે ! મળવો અસંભવ હોવાથી કેટલો સુંદર દેખાય છે ! દૂરદૂરનો પહાડ હીરા-માણેક જેવો દેખાય છે. નજીક જઈએ ત્યાં હીરા ઝાંખા પડી જાય છે અને માત્ર આકાશ નજરે પડે છે.’

જીવતાં હોવું એ જ આનંદ :

જીવતાં હોવાનો જ એક આનંદ છે, પણ એ આનંદ પણ માણસ મિલકતની જેમ સંતાડી રાખે છે. અડોશપડોશમાં, સગાંસંબંધીઓમાં, બીજે ક્યાંક મોત દરોડો પાડે છે ત્યારે રખે મારો ‘દલ્લો’ લૂંટાઈ જાય તેનો ડર તેની પાસે એ મિલકત જાહેર કરાવે છે અને પછી મોત કોઈકને ઉપાડી ગયું પણ પોતે બચી ગયા – પોતાનો ‘દલ્લો’ બચી ગયો તેનો આનંદ એક ક્ષણિક ઊભરારૂપે પ્રગટ થાય છે. પણ જીવતા હોવાનો જ આ એક અનોખો આનંદ રોજબરોજના જીવનમાં પ્રગટ થતો નથી. આપણો ઘણો બધો સમય આપણા માટે કિંમતી પોશાક તૈયાર કરવામાં અને કિંમતી રહેઠાણ તૈયાર કરવામાં જાય છે. પોશાકો તૈયાર થઈ જાય, રહેઠાણ તૈયાર થઈ જાય, આખી જિંદગી ખૂબ ખૂબ મહેનત કરીને ઘણું કમાયા તેનું ‘માનપત્ર’ પણ તૈયાર થઈ જાય – પણ પછી મૂળ માણસ પાસે નિજાનંદે જીવવાનો ઝાઝો વખત રહ્યો જ નથી હોતો. આનંદથી જીવવા માટે પણ એક મિજાજ જોઈએ છે. પણ આપણે જે જાતજાતની ચીજોની પાછળ દેખાદેખીથી દોડ્યા, તેમાં વારંવાર પેટ ઉપર ચાલ્યા અને પેલા મસ્ત મિજાજનું તો સત્યનાશ કાઢી નાખ્યું. માણસ જીવવામાં પણ કોઈકની નકલ કરે છે, જાણ્યે કે અજાણ્યે, તે પોતાની જિંદગીની કોઈ મૌલિક કિતાબ લખવા બેસતો જ નથી.

કેટલાક માણસો માને છે, સુખસંપત્તિનાં સાધનો ગમે તે ભોગે ઊભાં કરવાં, પેદા કરવાં એનું નામ જિંદગી. બીજા કેટલાક વળી માને છે કે સાચાં કે ખોટાં જાતજાતના માનપત્રો અને પ્રમાણપત્રો ભેગાં કરવાં એ જ જિંદગી ! બીજા કેટલાક વળી એમ જ માને છે કે બસ ક્યાંક નજર ચોંટેલી રહેવી જોઈએ, નહીં પોતાની અંદર જોવાનું, નહીં આસપાસ નજર કરવાની, નહીં દિલને ઢંઢોળવાનું કે નહીં મગજને ક્યાંય સાચી રીતે કસોટીએ ચઢાવવાનું. દુનિયા જેને ‘સુખ’, ‘આનંદ’, ‘વૈભવ’, ‘નસીબ’ સમજે છે તે તો માત્ર રૂપિયાની જાદુગરી છે ! એટલે ગમે તેમ કરીને ગમે તે ભોગે રૂપિયા મેળવો-બસ ! એ માટે ભલે બધું જ હોમી દેવું પડે. જિંદગીમાં જે કંઈ લીલુંછમ છે તે બધું ભલે બળીને કાળુમેંશ કે રાખ થઈ જાય. પછી માણસ પાસે કંઈ જ બચતું નથી. તે પોતે પણ બચી શકે તેમ નથી હોતો ત્યારે તેને અંતિમ ક્ષણે સંભવતઃ ભાન થાય છે કે જિંદગીમાંથી કશું કામનું તો પામ્યા નહીં અને જે પામ્યા તે હવે પોતાના કોઈ કામનું તો રહ્યું જ નથી. જીવતા કે મૂઆ પછી વીમાની એક પોલિસી પાકે એટલું જીવ્યા. બાકી, જીવવા જેવું જે ઘણુંબધું હતું તે તો ન જ જીવ્યા.

પોતાની અંદર જ પરમ આત્માના કે પરમ શક્તિનાં દર્શન કર્યા હોત, સમગ્ર સૃષ્ટિમાં પ્રાણ અને પદાર્થના અગણિત આવિષ્કારોમાં પરમ આત્માના કે પરમ શક્તિના એક અંશરૂપે પોતાની જ છબીનાં પણ દર્શન કર્યાં હોત – આ બધામાં પોતાને ભેળવીને અને પોતાનામાં આ બધું મેળવીને જીવ્યા હોત તો જિંદગીનો આનંદ કાંઈક જુદો જ હોત. એવું કર્યું હોત તો મોતની ક્ષણે મૂલ્યવિહીન મીંડું બની ગયાની, નામશેષ થઈ ગયાની લાગણી ન થાત, પણ પ્રેમ અને પ્રકાશની પરમ ચેતનામાં ભળી જઈને મુક્તિ પામ્યાનો આનંદ જ થયો હોત.

[‘વિચારવલોણું’ સામાયિક એપ્રિલ-2011માંથી સાભાર.]

 સૌજન્ય …રીડ ગુજરાતી.કોમ 

(સ્વ.ભૂપત વડોદરિયાના આવા બીજા પ્રેરણાત્મક લેખો રીડ ગુજરાતી.કોમના સૌજન્યથી વાંચવા આ લીંક પર ક્લિક કરશો.)

1209 -બારણાં ખુલ્લા રાખશો તો અજવાળું આવશે!… મોહમ્મદ માંકડ

બારણાં ખુલ્લા રાખશો તો અજવાળું આવશે!
કેલિડોસ્કોપઃ મોહમ્મદ માંકડ

થોડાં વખત પહેલાં એક સર્વે થયો હતો કે, અમેરિકામાં સૌથી વધારે વંચાતા કવિ કોણ? બેસ્ટ સેલર કોણ? એનો જવાબ હતો જલાલુદ્દીન રૂમી.

તેરમી સદીની શરૂઆતમાં અફઘાનિસ્તાનના બલ્ખમાં જન્મેલા રૂમી તુર્કસ્તાનમાં જઈને વસ્યા હતા. રૂમીને આજે દુનિયા એક ઉચ્ચ કોટિના સંત તરીકે ઓળખે છે. એમના જીવન દરમિયાન વિપુલ પ્રમાણમાં આધ્યાત્મિક સાહિત્યનું સર્જન કર્યું હતું. જે આજે અનુવાદિત થઈને દુનિયાભરના વાચકો સુધી પહોંચી ગયું છે.

આપણે ત્યાં રૂમીના નૃત્યને સૂફી નૃત્ય તરીકે રજનીશજીએ પ્રખ્યાત કર્યું છે. જલાલુદ્દીન રૂમીએ પોતાના શિષ્યોને જે કંઈ કહ્યું તે ભક્તિભાવથી ગોળ ફુદરડી ફરતાં ફરતાં કહ્યું, જે આજે આપણાં સુધી પહોંચ્યું છે.

સદીઓ પહેલાં મૂળ ફારસીમાં લખાયેલી અને અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર થયેલી એમની એક રચના અહીં જોઈએ.

The wire of divine grace is limitless:
All limits come only from the faults of the cup.
Moonlight floods the whole sky from horizon to horizon;
How much it can feel your room depends on its windows.
Grant a great dignity, my friend, to the cup of your life;
Love has designed it to hold this
eternal wine.

સામાન્ય રીતે વાઈન (wine) નો અર્થ આપણે દારૂ, શરાબ કે મદીરા કરીએ છીએ પરંતુ સૂફી સંતોની આધ્યાત્મિક રચનાઓમાં એના અનેક અર્થ થાય છે. ક્યારેક એનો અર્થ પરમ સત્ય થાય છે, શાશ્વત પ્રેમ થાય છે કે જ્ઞાાન એવો થાય છે, તો ક્યારેક એનો અર્થ કુદરતનું સૌંદર્ય, કુદરતની મોહિની, કુદરતની શોભા એવો પણ થાય છે. ‘મદિરા’ શબ્દના પણ અનેક અર્થ થાય છે અને સૂફી સાહિત્યમાં એને અનેક જુદી જુદી રીતે વાપરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ઈશ્વરના પ્રેમના અર્થમાં એ વધારે વપરાય છે. સૂફી લોકો ઈશ્વરના પ્રેમને સૌથી કીમતી ગણે છે.

શરાબ માણસના શરીરને અને મનને નુકસાન કરે છે જ્યારે ઈશ્વર તરફનો દિવ્ય પ્રેમ-નશો (Divine Love) તો માણસના અંતર આત્માને એક જુદી જ ઊંચાઈ ઉપર લઈ જાય છે.

ફરી રૂમીની વાત પર આવીએ. રૂમી કહે છે કે, “ઈશ્વરનો પ્રેમ-કૃપા તો અસીમ છે જે કંઈ મર્યાદા છે એ એને ઝીલવાવાળા પાત્રની મનુષ્યની છે.“

નજર પહોંચે ત્યાં સુધી ચાંદની તો પથરાયેલી જ છે. પણ તમારા ઓરડાને એ કેટલો ઉજાળી શકશે એનો આધાર તો એમાં રહેલી બારીઓ ઉપર છે.

મારા મિત્ર, એની દિવ્યતા પામવા, એનું સૌંદર્ય માણવા, એનો પ્રેમ અને કૃપા મેળવવા, એના પરમ સત્યને પામવા) તારા જીવન-પાત્રને એના માટે લાયક બનાવ, એને ગૌરવશાળી બનાવ. માત્ર પ્રેમ જ એક એવી વસ્તુ છે કે જેના દ્વારા ઈશ્વરને પામી શકાય.

રૂમી અંતરઆત્માના ઊંડાણમાં પહોંચીને નવી ઊંચાઈ પર પહોંચવાની વાત કરે છે.

રૂમી કહે છે કે માણસ ઈશ્વરીય અજવાળાંથી એના મનને ભરી દઈ શકે છે પણ માણસે એ માટે એના મનનાં બારી-દરવાજા ખુલ્લા રાખવા પડે છે. બારી-દરવાજા ઘરના હોય કે મનનાં જો એ બંધ જ રખાય તો એમાં અનંતનો પ્રકાશ પ્રવેશી શક્તો નથી.

માણસ મોટે ભાગે પોતાના મનના બારી-બારણાંને બંધ જ રાખે છે. એ ભૂલથીયે ખૂલી ન જાય એટલા માટે પોતાના અહંનું, સંસ્કારોનું રૂઢીચુસ્ત ખ્યાલોનું મોટું તાળું મારી રાખે છે. પોતાના મનમાં ઘર કરી ગયેલા અંધારાને જ આજે માણસ અજવાળું માને છે.

જ્યારે મનનાં એવાં અંધારા ઊલેચાઈ જાય છે ત્યારે જ કોઈક નરસિંહ મહેતા, કબીર કે અખો પેદા થાય છે. રૂમીની જ બીજી એક વાત છે, જે મેં અગાઉ લખેલી છે છતાં અહીં યાદ કરવા જેવી છે.

એક ભમરાની અને ડંગ-બિટલ (ધૂધા)ની એ વાત છે. ડંગ-બિટલ એ એક ઢાલીયું જીવડું છે. જેને કાઠિયાવાડમાં ધૂધો કહે છે. પોતાના પગ વડે એ છાણની ગોળીઓ બનાવ્યા કરે છે. દેખાવમાં એ ભમરા જેવો હોય છે.

ભમરાના મનમાં એક દિવસ છાણની ગોળીઓ બનાવતા ધૂધાને જોઈને થયું કે આ મારા ભાઈને માટે ફૂલોની અને બાગની સહેલ કરાવવી જોઈએ. ધૂધા પાસે જઈને ભમરાએ કહ્યું, “ભાઈ, એકવાર તું મારા ઘરે ન આવે?” ભમરાના આમંત્રણથી ધૂધાને થોડો વહેમ પડયો, છતાં થોડીવાર વિચારીને તેણે કહ્યું, “જરૂર આવીશ”

બીજે દિવસે ભમરો ધૂધાને બાગની સહેલગાહે લઈ ગયો. ભમરાને થયું કે આ બાગની શોભા અને સુંદર ફૂલોની સુગંધની અસર જરૂર ધૂધા ઉપર થઈ હશે. એટલે એણે પૂછ્યું “ભાઈ તને એમ નથી લાગતું કે તારે તારું ગંદું જીવન છોડી દેવું જોઈએ? બાગના ફૂલોની સુગંધ તને કેવી લાગે છે?”

ધૂધાએ સામો પ્રશ્ન કર્યો, “કઈ સુગંધ?”

“કેમ, તને કોઈ સુગંધ આવતી નથી?”

ધૂધાએ હસીને કહ્યું, “તારી ચાલાકી હું પહેલેથી જ સમજી ગયો હતો. એટલે અહીં આવ્યો એ પહેલાં જ છાણની બે સરસ ગોળીઓ બનાવીને મેં નસકોરામાં ચડાવી દીધી હતી. બીજી કોઈ ગંધ મને અસર કરી શકે એમ નથી.”

ભમરા અને ધૂધાની વાતમાં પણ રૂમીનો એ જ ઉપદેશ છે કે મનનાં કમાડને બંધ રાખનારને નવી સુગંધ, તાજો પ્રકાશ, તાજી હવા મળતાં નથી. જો તમે ધૂધા જેવું નહિ કરો તો, કુદરતની અસીમ કૃપા છે વળી એને ત્યાં કશું જ છૂપું નથી, એના તમામ ભંડાર ખુલ્લા છે. એનું સૌંદર્ય ચારે તરફ ફેલાયેલું છે તમે તમારી લાયકાત મુજબ એમાંથી મેળવી શકશો. વહેતી નદીમાંથી ખોબા જેટલું પાણી તો તમે જરૂર મેળવી શકશો- તમારી તરસ માટે જરૂર એ પૂરતું થઈ પડશે. તમારા મનનાં બારી દરવાજા ખુલ્લા રાખશો તો કુદરત તમારા મનને, તમારી જાતને જરૂર શાશ્વત સુખથી ભરી દેશે.

મોહમદ માંકડ- પરિચય

MOHAMMAD MAKAD | Gujarat Sahitya Academy | સર્જક અને સર્જન | મોહમ્મદ માંકડ 

1208- નિવૃત્તિનું વધાર્યું ‘ગૌરવ’…..દિવ્યાશા દોશી

 

         

નિવૃત્તિનું વધાર્યું ‘ગૌરવ’

-દિવ્યાશા દોશી .

સાઈઠ વરસની ઉંમર બાદ કામમાંથી નિવૃત્તિ લીધા બાદ મોટાભાગના લોકો મિત્રો સાથે હરવા ફરવા અને બાળકોનાં બાળકોને સાચવવાના કામ કરતા હોય છે. તો વળી કોઈ બસ ટેલિવિઝનની સામે ધામા નાખીને બેસી રહેશે તો કોઈ મંદિર અને બગીચાઓમાં સિનિયર સિટિઝન્સ મંડળોમાં જોડાઈ જશે. હરિયાણાના ગુરગાવ વિસ્તારમાં રહેનારાં સ્નેહલત્તા હુડાએ નિવૃત્તિ બાદ વધુ પ્રવૃત્ત થવાનું નક્કી કર્યું પણ જરા જુદી રીતે.

ગૌરવ મા તરીકે ઓળખાતાં સ્નેહલતા હુડાના અવાજમાં ઉત્સાહનો રણકો તમને અડ્યા વિના ન રહે. બે મહિના બાદ ૭૫ વરસની ઉંમરે પહોંચનાર ગૌરવ મા કહે છે કે સમાજ સેવા મારા લોહીમાં જ હતી. મારાં માતાપિતા પણ તેમનાથી શક્ય તેટલી લોકોને મદદ કરતાં અને ૪૦ વરસ મેં શિક્ષિકાની નોકરી કરીનેય ગરીબ બાળકોને ભણાવવાનું કર્યું છે. દિલ્હી એડમિનિસ્ટ્રેશનની શાળામાં મેં નોકરી કરી છે. હું પંદર વરસ પહેલાં નિવૃત્ત થઈ ત્યારે જ નક્કી કર્યું હતું કે હવે મારે સમાજ માટે જ જીવવું છે. આપણી આસપાસ કેટલાંય ગરીબ બાળકો હોય છે જે પૈસાના અભાવે ક્યારેય શાળામાં નથી જઈ શક્યાં. હું શિક્ષિકા હતી અને આ કામ એવું છે કે તે માટે પૈસાની જરૂર ન પડે.

મારી પાંચ દીકરીઓ છે જે બધી જ પરણીને પોતાના સંસારમાં વ્યસ્ત છે. મારું પેન્શન આવ્યું તેનાથી જ મેં કામની શરૂઆત કરી દીધી. મારા ઘરની નજીકમાં એક ઝાડ નીચે મેં રસ્તા પર રહેતાં બાળકોને ભણાવવાનું શરૂ કર્યું. આસપાસનાં મકાનો બાંધવા માટે જે મજૂરો આવે તેનાં બાળકો અને ઝૂંપડપટ્ટી કે રસ્તા પર રહેતાં બાળકોને ભેગા કરીની તેમને અક્ષર જ્ઞાન આપવાનો યજ્ઞ શરૂ કર્યો. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે પણ વૃક્ષ નીચે જ શાળાની શરૂઆત કરી હતીને? ગુરુદેવ મારી પ્રેરણા બન્યા. આસપાસથી પસાર થતા લોકોને લાગ્યું કે આ નવું જોણું છે થોડા દિવસમાં બંધ થઈ જશે. પણ મારામાં જોશ અને ઉમંગ આજેય નથી ખૂટ્યા. આ જે શરીર છે તે શું કામનું… એ કામ કરતાં કરતાં જ ખતમ થઇ જાય તો જ સારું. ક્યારેય પગવાળીને બેસવું મને પસંદ નથી.

એમ કરતાં ચોમાસું આવ્યું, વરસતા વરસાદમાં પણ મારી શાળા બંધ ન થતી. હું ભીંજાતા ભીંજાતા પણ ભણાવતી. ટાઢ, તડકો કે વરસાદમાંય મારું ભણાવવાનું ચાલુ રહેતું જોઈને લોકો પૂછવા લાગ્યા કે અમે તમને શું મદદ કરી શકીએ. મેં તેમને કહ્યું કે હું ટાઢ, તડકો ખમી શકું છું પણ વરસાદ નહીં એટલે એક છાપરું બાંધી આપો. આમ એ જંગલ જેવી જગ્યાને અમે સાફ કરીને શેડ એટલે કે છાપરું બાંધ્યું. વરસો વીતતાં એ છાપરું થોડું મોટું થયું છે પણ હજી અમારી શાળા ઓપન છે. તેને દીવાલો નથી. લગભગ બસોએક છોકરાઓ બાલમંદિરથી આઠમા ધોરણ સુધીનો અભ્યાસ કરે છે. મજદૂરોના બાળકો હોય એટલે તેમનું કામ ખતમ થતાં માતાપિતા સાથે જતાં રહે. એટલે સંખ્યા ક્યારેય એક સરખી ન હોય. તે છતાં તેમને અંગ્રેજી માધ્યમમાં જ શીખવાડવાનો પ્રયત્ન કરું છું. સાથે તેમને હોર્મોન તેમ જ સંસ્કારોનું શિક્ષણ પણ આપું છું.

સ્નેહલત્તાજીએ શરૂઆતમાં ચાર વરસ સુધી એકલે હાથે બાળકોને ભણાવ્યાં. પછી તો લોકો તેમની લગન જોઈને જોડાતા ગયા અને કામ વધવા માડ્યું. આજે ગુરગાવમાં બે થી ત્રણ જગ્યાઓએ ગૌરવનિકેતન શાળા ચાલી રહી છે. તેમની શાળાનું સો ટકા પરિણામ આવે છે. ડિસેમ્બર મહિનામાં તેમને એપીજે અબ્દુલ કલામ એવોર્ડ મળ્યો છે. એ સિવાય અનેક નાના મોટા એવોર્ડ અને માનસન્માન થયાં છે. ગૌરવ માના હુલામણા નામે ઓળખાતાં સ્નેહલત્તાજીને શિક્ષિકા તરીકેના તેમના કાર્યકાળ દરમિયાન પણ શ્રેષ્ઠ શિક્ષિકા તરીકેનો એવોર્ડ અનેકવાર મળ્યો છે. તેઓ પોતે શાળામાં ભણતાં હતાં ત્યારે રમતગમતમાં તેમણે મેડલો મેળવ્યા હતા. હવે ૭૦ પ્લસ સિનિયર સિટીઝન્સ માટેની સ્પર્ધાઓમાં પણ તેમણે રાષ્ટ્રીય સ્તરે ગોલ્ડ અને સિલ્વર મેડલ જીત્યા છે. અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભાગ લેવા માટે વર્લ્ડ માસ્ટર ગેમમાં ભાગ લેવા માટે આ વરસે જ ન્યૂઝિલેન્ડ જઈ આવ્યાં છે અને તેમાંય ૩૦ દેશોના સ્પર્ધકોમાં તેઓ ચોથા નંબરે આવ્યાં છે. આ રમતગમતમાં ડિસ્ક થ્રો, સો મીટર રેસ અને ૧૫૦૦ મીટર ચાલવાની સ્પર્ધા હોય છે.

હાલમાં તેઓ વૃદ્ધાશ્રમ શરૂ કરવા માટે કામ કરી રહ્યાં છે. તેમનું પ્લાનિંગ છે કે એ વૃદ્ધાશ્રમમાં લોકો ફરીથી જીવતાં થાય. બેસીને આરામ કરે એવું નહીં પણ તેઓ આ પહેલાં જેવું જીવતાં હતાં તેવું સક્રિય જીવન જીવે. ગૌરવ મા કહે છે કે જો ભારતના એક ટકા નિવૃત્ત લોકો પણ સમાજને ઉપયોગી કામ કરે તો ય દેશની પ્રગતિ વધે. તેઓ કહે છે કે દરેક સિનિયર સિટીઝન્સ જો આસપાસના બેથી ચાર ગરીબ બાળકોને અપનાવીને તેમનું જીવન બદલી નાખે તો તેમના સમયનો સદુપયોગ તો થાય પણ આપણું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ બને. દરેક નિવૃત્ત વ્યક્તિ પોતાના વિસ્તારમાં ય જો કશુંક કામ કરે તો ભારત ચોક્કસ જ પ્રગતિમાં બીજા દરેક દેશને પાછળ રાખી દઈ શકે છે.

ગૌરવ મા આજે ય સતત કામ કરે છે. તેમનું કહેવું છે કે ૪૦ વરસ મેં કામ કર્યું શિક્ષિકા તરીકે જેમાં મને પૈસા મળ્યા પણ સંતોષ તો છેલ્લાં પંદર વરસથી આ બાળકોને ભણાવવાથી જ મળે છે. આ કામ કરતાં આજે મને લાગી રહ્યું છે કે મારા જીવનમાં હવે સાર્થક કામ કરી રહી છું. આ ઉંમરે હવે જીવનમાં કોઈ જ તકલીફ નથી. હજી વધુ કામ કરવું છે જીવનના છેલ્લા શ્ર્વાસ સુધી. હું તો માનું છું કે સાઈઠ વરસ બાદ ઘરની બહાર નીકળીને દરેક વ્યક્તિએ કામ કરવું જોઈએ સમાજ માટે.

હેટ્સ ઓફ્ફ સ્નેહલત્તાજી અમારા વાચકો ચોક્કસ તમારી પાસેથી પ્રેરણા લેશે.

સૌજન્ય–http://divyashadoshi.blogspot.in/2017/05/mumbai-samachar_22.html

1198- તમારા પતિને વિધુર બનતાં શીખવાડો…યે જો હૈ ઝિંદગી – ગીતા માણેક

તમારા પતિને વિધુર બનતાં શીખવાડો

કોઈ પણ કારણસર પત્નીની ગેરહાજરીમાં પતિ સવારની એક કપ ચા કે એક સાફ-સ્વચ્છ ટુવાલ માટે પુત્રવધૂ કે દીકરી પાસે આજીજી કરતો થઈ જાય એવી સ્થિતિ ન આવે એ જોવાની જવાબદારી સ્ત્રીની હોવી જોઈએ

યે જો હૈ ઝિંદગી – ગીતા માણેક

 

ગુજરાતી કોલમિસ્ટ જગતના રાજા કહી શકાય એવા કોલમિસ્ટ અને લેખક તેમ જ અમારા વડીલ ચંદ્રકાંત બક્ષીએ વર્ષો પહેલાં તમારી પત્નીને વિધવા બનતાં શીખવાડો એવો એક લેખ લખ્યો હતો. હજુ પણ અનેક કુટુંબોમાં સ્ત્રીઓને એ જાણ નથી હોતી કે પતિ કે પરિવાર પાસે કેટલી મિલકત છે, કઈ બેન્કમાં કેટલા રૂપિયા છે, ક્યાં કેટલું ઇન્વેસ્ટમેન્ટ છે, કેટલા શેર્સ છે કે કોની પાસેથી કેટલા પૈસા લેવાના છે કે આપવાના છે એવી કોઈ માહિતી હોતી નથી. મોટા ભાગે પુરુષો પત્નીઓને કહી દેતા હોય છે કે ‘હું બેઠો છુંને પછી તારે શું ચિંતા’ પણ અચાનક આ બેઠેલો પુરુષ ચત્તોપાટ થઈ જાય છે. અકસ્માત કે હાર્ટ-એટેક કે એવી કોઈ બીમારી પર સવાર થઈને મોત ત્રાટકે છે ત્યારે આ બધા હિસાબો આપવા-લેવાનો સમય રહેતો નથી. અબજોપતિઓની પત્નીઓ પોતાના પતિની કે પોતાની માલિકીની સંપત્તિ હોવા છતાં આ બધા અંગે અજાણ હોવાને કારણે ઓશિયાળું અને બિચારું જીવન જીવતી હોય છે. તમારી પત્નીને તમારું એક નંબરનું અને બે નંબરનું ખાતું શું છે એની જાણકારી હોવી જોઈએ એવી શીખ ગુજરાતી વાચકોને આપવામાં આવી હતી.

આ મુંબઈ શહેરમાં પણ એવી મહિલાઓ છે જેઓ ક્યારેય બેન્કમાં સુધ્ધાં ગઈ નથી. તેમના કિચન, ટેલિવિઝન સિરિયલ અને લગ્ન, મરણ કે સીમંતના પ્રસંગો સિવાયની પણ એક દુનિયા છે એની તેમને ખબર નથી. આ મહિલાઓનો પતિ અચાનક ફટાકડાની જેમ ફૂટી જાય કે પછી કોઈ લલના સાથે લીલા કરવા ચાલ્યો જાય તો તેની સ્થિતિ દયનીય થઈ જાય છે. અલબત્ત, આના માટે ફક્ત પુરુષ નહીં પણ તે મહિલા પોતે પણ જવાબદાર હોય છે એવું અમે પણ ચોક્કસપણે માનીએ છીએ.

ખેર, આ વિષય પર ચંદ્રકાંત બક્ષીથી માંડીને અન્ય લેખકો લખી ચૂક્યા છે પણ જેમ પત્નીને વિધવા બનતાં શીખવવું જરૂરી છે એટલું જ પતિને વિધુર બનતાં શીખવવું જરૂરી નથી?

અમારા પ્રિય કવિ ગુલઝારની એક બહુ જ હૃદયસ્પર્શી કવિતા છે:

બુઢિયા, તેરે સાથ મૈંને, જીને કી હર શૈ બાંટી હૈ!

દાના પાની, કપડા લત્તા, નીંદે ઔર જગરાતે સારે,

ઔલાદોં કે જનને સે બસને તક, ઔર બિછડને તક!

ઉમ્ર કા હર હિસ્સા બાંટા હૈ…

તેરે સાથ જુદાઈ બાંટી, રૂઠ, સુલહ, તન્હાઈ ભી,

સારી કારસ્તાનિયાં બાંટી, ઝૂઠ ભી ઔર સચ્ચાઈ ભી,

મેરે દર્દ સહે હૈ તૂને,

તેરી સારી પીડે મેરે પોરોં સે ગુઝરી હૈ,

સાથ જિયે હૈં…

સાથ મરેં યે કૈસે મુમકિન હો સકતા હૈ?

દોનોં મેં સે એક કો ઇક દિન,

દૂજે કો શમ્શાન પે છોડ કે

તન્હા વાપસ લૌટના હોગા!!

આપણને ગમે કે ન ગમે, આપણે એના માટે તૈયાર હોઈએ કે ન હોઈએ, સંબંધો પ્રેમભર્યા હોય કે કંકાસથી છલોછલ પણ હકીકત તો એ જ છે કે બહુ થોડા અપવાદો બાદ કરતાં પતિ-પત્નીનું એકસાથે મૃત્યુ થયું હોય એવું ભાગ્યે જ બને છે. કવિ ગુલઝારે લખ્યું છે એમ જિંદગીના દરેક તબક્કે સાથ નિભાવ્યો હોય પણ બેમાંથી એક જણે બીજાને સ્મશાનમાં ચિતા પર ચડાવીને ઘરે એકલા પાછા ફરવાનું હોય છે. આ એકલતા ભયાનક હોય છે એ ખરું પણ દરકે પરિણીત વ્યક્તિએ પોતાનો જીવનસાથી ગુમાવવાની એ કારમી પીડાનો ક્યારેક તો સામનો કરવો જ પડતો હોય છે.

સંવેદનાના સ્તર પર બંનેએ, પછી તે પતિ હોય કે પત્ની, જીવનસાથીની ગેરહાજરીમાં જીવવા માટે આગોતરી તૈયારી કરવાની હોય જ છે, પણ બાહ્યજગતમાંય આ તૈયારી કરવી પડતી હોય છે.

પતિનું મૃત્યુ થાય તો પત્નીને આર્થિક તકલીફોનો સામનો કરવો પડે કે પછી દુનિયાદારીનું વ્યવહારુ જ્ઞાન ન હોવાને કારણે મુશ્કેલી અનુભવવી પડતી હોય એવા અનેક કિસ્સાઓ છે, પરંતુ પત્ની મૃત્યુ ન પામી હોય પણ બે-ચાર દિવસ બહારગામ ગઈ હોય કે બીમારીમાં પટકાઈ હોય તોય રઘવાયા થઈ જતા અને મા વિનાના બાળક જેવા પતિઓને અમે જોયા છે, કારણ કે આ પતિદેવોને પત્નીની ગેરહાજરીમાં એક કપ ચાના કે બે ટાઈમ ભોજનના ય સાંસા પડે છે. એ માટે કાં તો તેમણે હોટેલનો કે પછી કોઈ સગાં-સંબંધીઓનો આશરો લેવો પડે છે. એક યુવાન અને યુવતીનાં લગ્ન થયાં. લગ્નના બીજા દિવસે પતિ પથારીમાંથી ઊઠ્યો અને બાથરૂમમાં ગયો તો બાથરૂમમાં તેના ટૂથબ્રશ પર ટૂથપેસ્ટ લગાડીને તૈયાર હતી. તેનો ટુવાલ બાથરૂમમાં ટીંગાડી દેવામાં આવ્યો હતો. કપડાંને ઈસ્ત્રી કરીને મૂકવામાં આવ્યા હતા. રૂમાલ, મોજાં બધું જ તૈયાર કરીને મૂકવામાં આવ્યું હતું. પતિએ તરત જ બૂમ પાડીને પત્નીને બોલાવી. પત્ની દોડીને આવી એવું માનીને કે તેણે જે બધું ગોઠવી રાખ્યુ હતું એ જોઈને પતિ ખુશખુશાલ થઈ ગયો હશે પણ તેને બદલે પતિના ચહેરા પર નારાજગી હતી. પતિએ તેને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહી દીધું કે આજે તો આ બધું કર્યું પણ હવેથી આ બધું કરવાની જરૂર નથી. પત્નીના ચહેરા પરનો રંગ ઊડી ગયેલો જોઈને તેણે તેને બાજુમાં બેસાડીને સમજાવી કે જો, આજે તેં મારા ટૂથબ્રશ પર ટૂથપેસ્ટ લગાડવાથી માંડીને મારી જરૂરતની બધી જ ચીજવસ્તુઓ ગોઠવીને મૂકી છે. આવું તું કાયમ કરી શકીશ નહીં અને કરીશ તોય થોડા વખત પછી આનો તને બોજ લાગવા માંડશે. ત્યાં સુધીમાં મને બધું જ હાથમાં મળે એવી આદત પડી ગઈ હશે. ટૂંકમાં, આવી વ્યવસ્થા લાંબો સમય ચાલશે નહીં અને ચાલશે તોય એમાં કંટાળો પ્રવેશશે. આ સિવાય પણ હું તારા પર એટલા હદે નિર્ભર થવા નથી ઈચ્છતો કે મારું પોતાનું કામ કરવા માટે પણ મને તારી જરૂર પડે. માટે મહેરબાની કરીને મને મારાં કામ જાતે કરી લેવા દે. તું મારા જીવનમાં નહોતી ત્યારે પણ હું બ્રશ કરતો હતો અને નહાઈને જાતે જ તૈયાર થઈ જતો હતો.

કોણ જાણે કેમ પણ આપણે ત્યાં પ્રેમની વ્યાખ્યા એકબીજા પર નિર્ભર હોવું એવી થઈ ગઈ છે. પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રેમ હોય, લાગણી હોય કે ફોર ધેટ મેટર કોઈ પણ સંબંધોમાં પરસ્પર એકબીજા માટે સ્નેહ હોય એ સારી બાબત છે પણ પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં એકબીજા માટેનો સ્નેહ કે દોસ્તી કરતાં વધુ એકબીજા પરની નિર્ભરતા પ્રવેશી જાય છે. પતિ-પત્ની પ્રેમી મટીને એકબીજાની જરૂરિયાત પૂરી કરનારા મશીન જેવા થઈ જાય છે. કેટલીય પત્નીઓને એવું કહેતાં સાંભળી છે કે મને તો અમુક જગ્યાએ ફરવા કે કોઈને મળવા જવું છે પણ કેવી રીતે જઈએ, કારણ કે હું જો થોડા દિવસ ન હોઉં તો મારા પતિ કે છોકરાઓ ભૂખ્યા રહે, ઘરનો કારભાર કોણ ચલાવે? મૃત્યુ તો બહુ દૂરની વાત છે પણ પત્ની કે ઘરની મુખ્ય મહિલાની ગેરહાજરીમાં ઘર નામની આ ફેક્ટરી સદંતર ખોટકાઈ જતી હોય છે. દાંપત્યજીવનનાં શરૂઆતનાં વર્ષોને બાદ કરતાં પછી ધીમે-ધીમે પતિ-પત્ની વચ્ચે પ્રણયને બદલે પરસ્પર ગુલામી પ્રવેશ કરી જાય છે. જ્યાં ગુલામી હોય, અસલામતીની ભાવના હોય ત્યાં પ્રેમ ક્યાંથી પાંગરી શકે!

જ્યાં હિંદુસ્તાની પ્રથા અનુસાર પતિ કમાતો હોય અને પત્ની ઘર સાચવતી હોય એ સંજોગોમાં મિલકત, સંપત્તિ અને અન્ય જરૂરી બાબતો અંગે પત્નીને વાકેફ રાખવી અને અચાનક એક્ઝિટ કરવાનો વારો આવે તો પત્ની અને બાળકો દર-દરની ઠોકર ખાતાં ન ફરે એટલી રીતે પત્નીને સજ્જ કરવાની જવાબદારી પતિની ગણી શકાય. એ જ રીતે પત્ની બીમાર થાય કે કોઈ પણ કારણસર ગેરહાજર હોય કે પછી અણધારી વિદાય લઈ લે તો પતિ સવારની એક કપ ચા કે એક સાફ-સ્વચ્છ ટુવાલ માટે પુત્રવધૂ કે દીકરી પાસે આજીજી કરતો થઈ જાય એવી સ્થિતિ ન આવે એ જોવાની જવાબદારી સ્ત્રીની હોવી જોઈએ.

આજુબાજુ નજર કરશો તો ખ્યાલમાં આવશે કે આજની નારી આત્મનિર્ભર બની છે. કાં તો પોતે કમાય છે અથવા જો ન કમાતી હોય તો પણ પતિના કામકાજ કે વ્યવસાય અંગે વાકેફ છે પણ એની સરખામણીમાં મોટા ભાગના પુરુષો હજુ પણ પોતાની રોજબરોજની જરૂરિયાતો માટે પત્ની કે પછી મા અથવા ઘરની જ કોઈ મહિલા સદસ્ય પર નિર્ભર છે. પુરુષોની આ સ્થિતિ માટે જેટલા પુરુષો જવાબદાર છે એટલી જ કદાચ તેમના જીવનમાં રહેલી સ્ત્રીઓ પણ જવાબદાર છે. ઘણા ખરા કિસ્સાઓમાં સ્ત્રીઓ પણ પોતાના પતિઓને કે પુત્રોને પોતાના પર નિર્ભર રાખવા ઇચ્છતી હોય છે. મારા હસબંડને તો મારા વિના ચાલે જ નહીં. તેમને તો પેન્ટ અને શર્ટનું મેચિંગ કરતાં પણ ન આવડે. ઘરમાં ચા-સાકરના ડબ્બા ક્યાં છે એની પણ તેને ખબર ન હોય એવું ઘણી મહિલાઓ પોરસાઈને કહેતી હોય છે. આમાં પ્રેમ કરતાંય વધારે માલિકીપણાનો ભાવ વધુ દેખાય છે.

પરિપક્વ સંબંધોમાં એકબીજા પર નિર્ભર નહીં પણ એકબીજાને આત્મનિર્ભર બનાવવા તરફનો ઝોક વધુ હોય છે. એકબીજાનો સાથ-સંગાથ ગમવો એ જુદી વાત છે અને એકબીજા માટે વ્યસન બની જવું એ જુદી વાત છે. જો સંબંધોમાં પૂરતી મોકળાશ ન હોય તો સંબંધો પણ વ્યસન બની જતા હોય છે. એવા વ્યસન જેને આપણે ધિક્કારીએ છીએ પણ છોડી શકતા નથી. સંબંધોમાં જ્યારે આપણે મુક્તતા નથી અનુભવતા કે એકબીજાના પગમાં બેડી બની જઈએ છીએ ત્યારે એનો ભાર લાગવા માંડે છે. એક સામાજિક વ્યવસ્થા અને સગવડતા માટે બંનેના કાર્યક્ષેત્ર જુદા હોય અને બંને પોતપોતાની જવાબદારી સારી રીતે નિભાવતા હોય એ નિશ્ર્ચિતપણે પ્રશંસનીય બાબત છે પણ એકબીજા વિના લૂલા-લંગડા કે અપંગ થઈ ગયા હોવાનો ભાવ આવતો હોય તો એને પ્રેમ તો ન જ કહી શકાય.

સૌજન્ય/સાભાર –

http://bombaysamachar.com/frmStoryShow.aspx?sNo=109862

”સીનીયર સીટીઝન તો તેને રે કહીએ …” – એક પેરડી કાવ્ય રચના …. સંકલિત

” ગોદ્ડીયો ચોરો”બ્લોગથી જાણીતા મિત્ર શ્રી ગોવિંદભાઈ પટેલ -જેસરવાકર એ એમને વોટ્સેપ પર મળેલ ”સીનીયર સીટીઝન તો એને રે કહીએ ” એ નામનું પેરડી કાવ્ય મને વોટ્સેપ પર ફોરવર્ડ કર્યું એ મને ગમી ગયું.

દરેક સીનીયર સિટીઝનને ગમી જાય એવી આ કાવ્ય રચના આજની પોસ્ટમાં સાભાર પ્રસ્તુત છે.

ગાંધીજીના પ્રિય ભજન ”વૈષ્ણવ જનનો તેને રે કહીએ ” એના પરથી રચિત આ પેરડી કાવ્ય વિ.વિ.ના વાચકોને પણ જરૂર વાંચવી ગમશે.

આ કાવ્યને એક રીતે જોઈએ તો એમાં સીનીયરો માટેની આચાર સંહિતા -Dos & Don’ts – જોવા મળે છે.

આ પેરડી કાવ્યને આગળ વધારી એમાં મેં મારી થોડી પંક્તિઓ એમાં ઉમેરી છે. શ્રી ગોવિંદભાઈ પટેલ જેવા સીનીયર શીઘ્ર કવિ મિત્રોને પ્રતિભાવ પેટીમાં આ કાવ્યને હજુ પણ આગળ વધારવા આમન્ત્રણ છે.

વિનોદ પટેલ

અજ્ઞાત કવિની સીનીયર સિટીજનની આચાર સંહિતા સમી પેરડી કાવ્ય રચના 

 આ પેરડી કાવ્યમાં મારો ઉમેરો….

શરીર વ્યાધિગ્રસ્ત હોય ત્યારે, એનાથી ના ડરતો રે
મજબુત મનોબળથી દુખોનો સદા સામનો કરતો રે

તન-મનને સ્વસ્થ રાખી,પ્રભુનું સ્મરણ સદા કરતો રે,
ખોટા વ્યસનોને ત્યજી,યોગથી શરીરને સાચવતો રે

પરિવર્તનના આ યુગમાં,જુના બધા આગ્રહો ત્યજતો રે
નવી પેઢીને સમજી લઇને,સંપી હળી મળીને રહેતો રે

જીવનના આ સુવર્ણ કાળમાં,સદા પ્રવૃતિમય રહેતો રે
બાકી જીવનમાં બનતી જન સેવાથી,નામ મૂકી જતો રે.

વિનોદ પટેલ

સિનીયર સીટીઝનોએ ખાસ વાંચવા જેવો લેખ/કાવ્યો
સૌજન્ય- વાત્સલ્ય

સીનીયર સીટીઝનનું સ્વરાજગુણવંત શાહ