વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની ઓન લાઈન આનંદ યાત્રા

Tag Archives: પુસ્તકો

1077- કિતાબેં કુછ કહના ચાહતી હૈ… મનની મોસમ : અનિલ ચાવડા

કિતાબેં કુછ કહના ચાહતી હૈ

મનની મોસમ : અનિલ ચાવડા

જે વાંચે ચોપડી, તે ચોપડી ચોપડી ખાય.

ગુજરાતી કહેવત 

૨૩એપ્રિલે વિશ્વપુસ્તક દિવસ હતો. યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ પુસ્તક દિવસ તથા કોપીરાઇટ દિવસની ઔપચારિક શરૂઆત ૨૩ એપ્રિલ, ૧૯૯૫થી થઈ. તેનો પાયો તો ૧૯૨૩માં સ્પેનમાં પુસ્તક વિક્રેતાઓ દ્વારા પ્રસિદ્ધ લેખક સર્વાન્ટિસને સન્માનિત કરવા સમયે જ નખાઈ ગયો હતો. આ લેખકનું અવસાન પણ ૨૩ એપ્રિલે જ થયું હતું. આ સિવાય ૨૩ એપ્રિલ અનેક મહાન લેખકોના જન્મ અને મરણની તિથિ સાથે પણ જોડાયેલી છે. મધ્યકાલીન સમયમાં ૨૩ એપ્રિલના દિવસે એક સરસ રિવાઝ હતો. પ્રેમી પોતાની પ્રેમીકાને એક ગુલાબ આપતો, સામે પ્રેમિકા પ્રેમીને ઉત્તર રૂપે પુસ્તક આપતી. ૨૩ એપ્રિલનો દિવસ સાહિત્યિક રીતે ખૂબ જ મૂલ્યવાન છે. આજના ઇન્ટરનેટના યુગમાં લોકોનો પુસ્તક પ્રત્યેનો પ્રેમ જળવાઈ રહે અને ઉત્તમ વાંચન થતું રહે તે જ આ ઉજવણીનો મુખ્ય ધ્યેય છે.

એક ઉત્તમ પુસ્તક કોઈ પણ વ્યક્તિનું જીવન ઉજ્જવળ કરવા માટે પૂરતું છે. ક્યારેક પુસ્તકનું એક વાક્ય પણ આખી જિંદગી બદલી નાખે છે. કોઈ સર્જક જ્યારે એક સાચું અને સારું પુસ્તક સર્જે છે ત્યારે કાગળને ગર્વ થાય છે. શબ્દોમાં પર્વ ઊજવાય છે. એક પુસ્તક સર્જાય છે ત્યારે ખરેખર તો ભાષાના કપાળમાં ચાંલ્લો થાય છે – ભાષાના હાથમાં મેંદી મુકાય છે. ભાષાના કેશમાં વેણી શોભે એમ શબ્દોથી મહેકે છે ભાષા. એક પુસ્તક ભાષાના આંગણામાં રંગોળી પૂરવાનું કામ કરે છે. પુસ્તક કોઈ વ્યક્તિનું માર્ગદર્શક, દિશાસૂચક, ગાઇડ કે બેસ્ટ ફ્રેન્ડ બની શકે છે. આમ જોઈએ તો બે પ્રકારનાં પુસ્તકો બહોળા પ્રમાણમાં લોકો પર અસર કરે છે. એક તો એવું પુસ્તક કે જે એકદમ ઉત્તમ કોટિનું છે, સર્વશ્રેષ્ઠ છે, મહાન છે અને બીજું એવું પુસ્તક કે જે સાવ નિમ્ન કોટિનું અને ઊતરતી કક્ષાનું છે. લોકોને અવળે માર્ગે દોરે તેવું પુસ્તક. આ બંનેનો પ્રભાવ લોકો પર વધારે પડતો હોય છે.

પુસ્તક મૂર્ત હોય છે, જ્યારે એના વિચારો અમૂર્ત છે. કદાચ પુસ્તક અને એના કાગળો નાશ પામશે, પરંતુ વિચારો નાશ પામશે નહીં. પુસ્તક એ માત્ર કાગળ પર શબ્દોનું પ્રિન્ટિંગ નથી, પણ વિચારની પ્રસ્તુતિ છે. એનું મૂલ્ય કાગળના વજનમાં કે કાગળની સાઇઝમાં કે પુસ્તક પર છાપેલી કિંમતથી ક્યારેય આંકી શકાય નહીં.

પુસ્તક એ કોઈ અજાયબ વાહનથી સહેજ પણ ઊતરતું નથી, પરંતુ એનાથી પણ વિશેષ છે. પુસ્તક એક એવી નૌકા છે કે જે આપણને વગર વાહને અનેક સરોવરો,નદીઓ અને સાગરોની સફર કરાવે છે. પુસ્તક એ એવું વિમાન છે કે જે આપણને દૂર દૂરના કલ્પનાના આકાશની સફર કરાવે છે. આપણને વિવિધ પાત્રોમાં જીવવાનો અને અનુભવવાનો મોકો આપે છે.

આપણે જ્યારે પુસ્તક વાંચતા હોઈએ છીએ ત્યારે પુસ્તકમાં એકતાન થઈ જતાં હોઈએ છીએ. આથી પુસ્તકનાં પાત્રો આપણે પોતે બની ચૂકીએ છીએ અથવા તો પુસ્તકમાં વર્ણવેલા માહોલમાં આપણે પોતે હરવા-ફરવા માંડીએ છીએ. પુસ્તક એ એક મધપૂડો છે. દરેક માણસ તેમાંથી પોતાને ભાવતું મધ ચાખી શકે છે. કેટલાંક પુસ્તકો ચાખવાનાં હોય છે, જ્યારે કેટલાંક પુસ્તકો ગળી જવાનાં હોય છે અને કેટલાંક પુસ્તકો ચાવીને પચાવવાનાં હોય છે. જ્યારે કેટલાંક પુસ્તકો મમળાવવાનાં હોય છે. તમે જ્યારે પુસ્તક ખરીદો છો ત્યારે માત્ર કાગળનો અમુક જથ્થો કે કાગળની થપ્પી નથી ખરીદતા, પરંતુ તમે આખું એક નવું જીવન ખરીદો છો.

પુસ્તકથી જીવનનો આનંદ બેવડાઈ જાય છે, તેનાથી આપણને એક નવી દિશા અને એક નવી દુનિયા મળે છે. તમે કાગળ પર તમારી આંખો ફેરવો છો ત્યારે તમે માત્ર કાગળ પર જ નથી રહેતા, તમે જે તે પુસ્તકની દુનિયામાં ચાલ્યા જાવ છો અને એની તમને ખબર પણ નથી હોતી. એક સારા પુસ્તકનું મૂલ્ય દીકરી કે દીકરાથી સહેજ પણ ઊતરતું નથી. દરેક સર્જક માટે તો પુસ્તકો એમનાં સંતાનો જેવાં જ હોય છે. પુસ્તકો સંસ્કારધામ છે. પુસ્તક એ એક મંદિરથી સહેજ પણ ઉતરતું નથી.

છેલ્લે પુસ્તકો વિશેની સફદર હાશમી ખૂબ જ જાણીતી કવિતાઃ

કિતાબે કરતી હૈ બાતેં બીતે જમાને કી, દુનિયા કી, ઇન્સાનો કી, આજ કી, કલ કી, એક-એક પલ કી, ગમોં કી, ફૂલો કી, બમોં કી, ગનોં કી, જીત કી, હાર કી, પ્યાર કી, માર કી, ક્યાં તુમ નહીં સુનોગે ઇન કિતાબોં કી બાતેં? કિતાબે કુછ કહના ચાહતી હૈ, તુમ્હારે પાસ રહના ચાહતી હૈ, કિતાબોં મેં ચીડિયા ચહચહાતી હૈ, કિતાબોં મેં ઝરને ગુનગુનાતે હૈ, પરિયોં કે કિસ્સે સુનાતે હૈ, કિતાબોં મેં રોકેટ કા રાજ હૈ, કિતાબોં મેં સાઇન્સ કી આવાજ હૈ, કિતાબોં મેં જ્ઞાાન કી ભરમાર હૈ, ક્યા તુમ ઇસ સંસાર મેં નહીં જાના ચાહોગે? કિતાબેં કુછ કહના ચાહતી હૈ, તુમ્હારે પાસ રહના ચાહતી હૈ.

 શ્રી અનિલ ચાવડા….. પરિચય

અનીલ ચાવડા

મળવા જેવા માણસ – યુવા કવી શ્રી અનિલ ચાવડા

પરિચય …શ્રી પી .કે.દાવડા

 

( 748 ) વડોદરાના વૃધ્ધે પોતાનું આખું પેન્શન પુસ્તકો ભેટ આપવામાં ખર્ચ્યુ

Gandhi Sketch- vrp -4“પુસ્તકનું મૂલ્ય રત્નથી પણ વિશેષ છે. રત્ન બાહ્ય ચમક બતાવે છે. જ્યારે પુસ્તક અંત:કરણને અજવાળે છે. જેને પુસ્તક વાંચવાનો શોખ છે તે સર્વત્ર સુખી રહી શકે છે. પુસ્તકો મન માટે સાબુનું કામ કરે છે.”
મહાત્મા ગાંધી

વિદ્યા- જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટે પુસ્તકોનો ફાળો અગત્યનો છે.વિદ્યાર્થીઓ માટે પુસ્તકો એ વિદ્યા પ્રાપ્ત કરવાનું એક મહત્વનું સાધન છે.દેશ દુનિયાનું જ્ઞાન આપણને પુસ્તકો આપે છે. માણસના સુખ અને દુઃખમાં સાચા મિત્રની જેમ પુસ્તકોનો સહારો આશ્વાશન રૂપ બને છે. મિત્ર કદાચ સાથ છોડી દેશે પણ પુસ્તકો હમ્મેશાં સાથે રહેવાનાં છે . 

આજે ઈન્ટરનેટ અને આધુનિક ટેકનોલોજીનાં ઉપકરણોની સુવિધાઓથી છાપેલા પુસ્તકની અગત્યતા ઓછી થઇ રહી છે એમ લાગે છે.એમ છતાં હજુ પણ પુસ્તક પ્રેમીઓમાં પ્રકાશિત થતાં છાપેલાં પુસ્તકો માટેનું આકર્ષણ બરકરાર છે જે પુસ્ત્કાલયોમાંથી પ્રાપ્ત માહિતી જોતાં જણાય છે.

ગુજરાતમાં વાંચે ગુજરાત અભિયાન એના મુખ્ય પ્રણેતા શ્રી નરેન્દ્ર મોદીની રાહબરી નીચે શરુ થયું હતું એ આપણે જાણીએ છીએ. 

વાંચે ગુજરાતની વીબ સાઈટની અહીં મુલાકાત લો.

ગુજરાતમાં પુસ્તકોના પ્રચાર અને પ્રસાર માટે કામ કરી રહેલ કેટલાક ભેખ ધારી ગુજરાતી મહાનુભાવોનો પરિચય કરાવતો એક લેખ દિવ્ય ભાસ્કરમાં પ્રગટ થયો છે એ નીચે પ્રસ્તુત છે. આ સેવકોની સેવા ભાવનાને સલામ .

વિનોદ પટેલ

———————————–

વડોદરાના વૃધ્ધે પોતાનું આખું પેન્શન પુસ્તકો ભેટ આપવામાં ખર્ચ્યુ

Pustak-1

(તસવીર: 11 જિલ્લાના લોકો પાછળ પોતાનું તમામ પેન્શન ખર્ચી પુસ્તકો ગીફ્ટ કરનાર પ્રતાપભાઇ પંડ્યા)

વડોદરા: અત્યાર સુધી પોતાના પુસ્તક પરબ થકી 11 લાખથી પણ વધુ પુસ્તકો દાન કરનાર પ્રતાપ પંડ્યા વિદ્યાદાનનું કર્તવ્ય પાલન કરે છે. છેલ્લાં 10 વર્ષથી તેઓ ગુજરાત પુસ્તક પરબના માધ્યમથી જે ગામમાં પુસ્તકાલયોની સુવિધા નથી અથવા તો જ્યાં વાંચવાની સુવિધા નથી ત્યાં પુસ્તકો પહોંચાડે છે. તેમણે આ ભગીરથ કાર્યમાં પોતાને પેન્શનમાં મળતી તમામ રકમ ખર્ચીનાખી છે.

પ્રતાપભાઇના સંતાનો જ્યારથી વિદેશમાં સ્થાયી થયા છે ત્યારથી તેમને પુસ્તક એટલે કે વિદ્યાદાનમાં મદદ કરે છે. તેમણે વડોદરા જિલ્લાથી શરૂઆત કરી હતી. આજે આ વાંચન પ્રવૃત્તિ 11 જિલ્લાઓ સુધી પહોંચી છે. તેમણે આજે વર્લ્ડ બૂક ડે પર એક સંકલ્પ લીધો છે કે, દેશવિદેશના કોઈ પણ ખૂણે વસતા ગુજરાતીને કોઈ પણ પુસ્તકની જરૂર હશે તો હું તેને મારા ખર્ચે પુસ્તક મોકલીશ.

ઇ રિસોર્સીસ કરતા પુસ્તકોના પ્રિન્ટેડ અવતારના વાચકો વધુ…

શહેરના શિલ્પાબેન શહેરના ગાર્ડનમાં જઇને લોકોને પુસ્તકો આપે છે….

Pustak-2

(શહેરના તમામ ગાર્ડનમાં જઇ 16 મહિનામાં 2200 પુસ્તકો ગીફ્ટ આપનાર શિલ્પા શેલત)

શિલ્પા શેલતે 16 મહિનામાં 2,200 લોકો સુધી પુસ્તકો પહોંચાડ્યા 

શહેરના શિલ્પા શેલત 2014થી પુસ્તક પરબના માધ્યમથી લોકોને પુસ્તકો ફ્રીમાં વાંચવા આપે છે. દર મહિનાના પહેલા રવિવારે તેઓ શહેરના પાંચ સ્થળોએ પુસ્તકો આપે છે. કમાટીબાગ ઉપરાંત દીવાળીપુરાના અવિચલ ઉદ્યાન, સુભાનપુરા ગાર્ડન, ગોરવા વર્કશોપની પાછળના ભાગના ઉદ્યાનમાં અને માંજલપુર સ્પોર્ટસ કોમ્પ્લેક્સ પાછળ આવેલા મંદિર ખાતે અને હવે પોતાના ઘરમાં ‘ગ્રંથ મંદિર’ની શરૂઆત કરી છે. તેઓ કહે છે કે,‘ગુજરાતી ભાષા બચાવવા એક જવાબદાર ‘ગુજરાતી’ તરીકે પુસ્તકો આપવા પડશે.’

પુસ્તકોના પ્રિન્ટેડ અવતારમાં જ વાંચનની મજા આવે

બુક્સ હવે ઇન્ટરનેટ પર ઉપલબ્ધ છે. એક ટચ કે ક્લિક કરતાં લાખો ઇ રિસોર્સિસ સામે આવી જાય છે. પણ સિટીની બે મુખ્ય લાઇબ્રેરીઝના ડેટા કહે છે કે, બૂક લવર્સ બરોડિયન્સમાં હજી પણ પ્રિન્ટેડ બૂક્સ જ ફેવરિટ છે. પુસ્તક સાથેની વાંચવાની ફિલિંગ્સ તો બૂક્સના પ્રિન્ટેડ ‘અવતાર’માં જ મળે છે. શહેરની સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરી અને હંસા મહેતા લાઇબ્રેરીના રિડર્સ અને બૂક્સના ડેટા કહે છે કે, ડિજિટલ રિડર્સ વધ્યાં છે પરંતુ પ્રિન્ટેડ બૂક્સ તેની સરખામણીમાં વધુ ઇશ્યૂ કરવામાં આવે છે. એચ એમ લાઇબ્રેરીમાં છેલ્લા બે વર્ષની સરખામણી કરીએ તો પણ પ્રિન્ટેડ બૂક્સના વાચકો જ અનેક ગણા છે. સેન્ટ્રલ લાઇબ્રેરીમાં પણ સંખ્યા વધી જ છે. 

પુસ્તકો વિષે શું કહે છે વડોદરા શહેરના પીઢ વાચકો…

બૂક મારા માટે મિત્ર અને ગુરુ છે- હસમુખ શાહ

આઇપીસીએલ ના પૂર્વ ચેરમેન હસમુખ શાહ કહે છે કે, પુસ્તક મારા માટે મિત્ર અને ગુરુ છે. જ્યારે પુસ્તક વાંચવાનું થાય ત્યારે મન ભર્યું ભર્યું થઇ જાય છે. ટોલ્સટોય હોય કે ટાગોર હોય. ગોવર્ધન રામ હોય કે મનુભાઇ પંચોળી હોય કે મહાભારત. પુસ્તકનું સખ્ય હંમેશાં ઉમદા જણાયું છે. પુસ્તક જેવો મિત્ર જીવનના દરેક વળાંકે માર્ગ ચિંધનાર છે.

પુસ્તકો જીવનનો આનંદ છે-અવધૂત સુમંત

શહેરના જાણીતા એડવોકેટ અવધૂત સુમંત કહે છે કે પુસ્તકો જીવન માટે આનંદ છે અને શિક્ષક પણ છે. પુસ્તક ચાલતી સંકલ્પના છે. પુસ્તક વાંચવાથી મારામાં ઇન્સ્ટન્ટ ચેન્જ આવતો હોય તેવું લાગે છે. એ પુસ્તકો માઇન્ડનું ઇમ્પ્રૂવાઇઝેશન કરે છે. ધ્રુવ ભટ્ટ અને સ્વામી રામસૂરદાસના પુસ્તકો વાંચવા ગમે છે.

સૌજન્ય-  દિવ્ય ભાસ્કર .કોમ 

( 656 ) બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા? …. કાંતિ ભટ્ટ

બાળકોનાં મા-બાપ ( મમ્મી -ડેડી ) જાતે રસ લઈને જો નાનાં બાળકોના હાથમાં એને રસ પડે એવી વાચન સામગ્રી મુકી પહેલેથી જ એનામાં વાંચવાનો જો રસ ઉત્પન્ન કરે તો એમનામાં વિચાર શક્તિ અને કલ્પના શક્તિનો અજબ વિકાસ થતો હોય છે. નાનપણમાં વાંચેલી વાર્તાઓ અને પ્રેરક પુસ્તકોનો બાળકના ભાવી જીવનમાં પણ ઉંડો પ્રભાવ પડતો હોય છે.

આજનો મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે શું ભારતમાં બીજા દેશોની સરખામણીએ બાળકો માટે પુરતી વાચન સામગ્રી ઉપલબ્ધ છે ખરી ?

આ વિષયની સુંદર છણાવટ કરતો દિવ્ય ભાસ્કરમાં વાંચેલો શ્રી કાંતિ ભટ્ટનો એક લેખ “બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા? ”  આજની પોસ્ટમાં મુક્યો છે એ ખુબ મનનીય છે.

આ લેખ વાંચ્યા પછી મને હાસ્ય દરબારમાં રી-બ્લોગ થયેલ સુ.શ્રી હીરલ શાહનો   લેખ “અચરજ અપાર “યાદ આવી ગયો.

યુ.કે.માં સ્થાઈ થયેલ સુશિક્ષિત હિરલ અને એમના પતિ મિલન ખુબ રસ લઈને પુસ્તકોની મદદથી અને અન્ય રીતે પુરતો સમય આપી એમની બે-અઢી વર્ષની દીકરી જીનાને ઉછેરી રહ્યાં છે.

હિરલે તો આ માટે એની સારા પગારની જોબ પણ છોડી છે.નાનકડી જીનામાં એની ઉંમરને આંબી જતી કલ્પનાશક્તિ ખરેખર અચરજ પમાડે એવી વિકસી છે. હીરલના લેખનો આ એક પ્રસંગ એની પ્રતીતિ કરાવશે.જીનાનું હુલામણું નામ “ટબૂક”  બૂક સાથે કેવું સંલગ્ન  છે !

“ટબૂકને બે-ત્રણ વાર એવા અનુભવ થયેલા કે ડૅડીને કીધું હોય કે મારી સાથે ગા.ને ડૅડીને ના આવડતું હોય એટલે ડૅડીને મમ્મી પાસે ક્લાસ લેવા મોકલે.

ગઇકાલે એક બુક લઇને મિલન પાસે આવી, કહે આ વાંચ તો,
બીજી જ સેકન્ડે, ઓહ, પણ તને ફાવશે વાંચતા?
મિલન કહે, સંભળાવું વાંચીને?
હા,
આખી બુક (૮-૧૦ પાનાંની ચિત્રો સાથેની બુક) વાંચી એટલે ટબૂકબેન કહે,
વાહ, ડૅડી, ગુડ જોબ, તને તો આવડે છે. ફાવી ગયું ને!”

આજની પોસ્ટમાં પ્રસ્તુત “બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા?” એ મૂળભૂત પ્રશ્ન અંગે આપનાં મંતવ્યો જરૂર લખશો.

વિનોદ પટેલ

 Children books

 બાળકોની વાંચન ભૂખને ગુજરાતીઓ સંતોષે છે ખરા?

– વધતો બુદ્ધિઆંક: આજનાં બાળકો સ્માર્ટ થતાં જાય છે. શું તેમને સુપર સ્માર્ટ બનાવવાની જરૂર લાગે છે?

બાળકોને વાંચનની કેટલી તીવ્ર ભૂખ હોય છે તેનો એક સ્વાનુભવનો દાખલો આપુ. એક જમાનામાં પ્રખ્યાત બાળકોના લેખક જીવરામ જોષી જે ‘ઝગમગ’ નામના બાળ માસિકના તંત્રી હતા, તેના નાના ભાઈ દીનકર જોષી મહુવામાં ‘પરમાર હાઉસ’માં અમારા પાડોશમાં રહેવા આવ્યા. તેમને મહુવાના નવા બાલમંદિરના સંચાલક બનાવેલા. તેમણે સૌથી મોટું કામ બાલમંદિરમાં બાળ-લાઈબ્રેરી ઉભી કરવાનું ર્ક્યું હતું. અમને ત્યારે બાળ મંદિરમાં દાખલ કરવાની ઉંમરના બાળક ગણતા નહોતા. અમને વાચનનો ભારે અભરખો પણ ક્યાંય પુસ્તક વાંચવા મળે નહીં.

બાળ લેખક દીનકર જોષીના પુત્રો અને હું બાલમંદિરની લાઈબ્રેરીના તાળાની ચાવી ચોરીને રવિવારે વાંચવા જતા. વાંચીને પછી લાઈબ્રેરીને તાળું બંધ કરી પાછી ચાવી દીનકર જોષીને (હાલ દીનકર જોષી છે તે નહીં) ઘરે મુકી આવતા. વાંચવાનો આટલો અભરખો બાળકોને હોય છે.

અમેરિકા અને બ્રિટનમાં ચિલ્ડ્રન-લીટરચેર ભરપુર હોય છે. આજે ગુજરાતીમાં કેટલા બાળ સામયિકો છે? શામળદાસ ગાંધી ‘રમકડું’ ચલાવતા. જીવરામ જોષી ‘ઝગમગ’ મેગેઝિનના તંત્રી હતા. નવજીવન ટ્રસ્ટ ‘પ્યારા બાપુ’નું બાળ મેગેઝિન ચલાવતું. આ બધા જ મેગેઝિનો અત્યારે છે? કોઈ બાળકો માટેનું ગુજરાતી મેગેઝિન ચલાવતુ હોય તો મને જણાવજો હું તેના દુ:ખણા લઈશ. ગુજરાતીમાં બાળ મેગેઝિનનો દુષ્કાળ છે.

હું મુંબઈમાં નવો નવો આવ્યો ત્યારે પત્રકાર તરીકેની રૂ. 199ના પગારની નોકરી હતી. મહુવાના મિત્ર-વડીલ હરકીશન મહેતા (ચિત્રલેખાવાળા) જુહુના દરીયાકાંઠે મળી ગયા. મને કહે શું કરે છે? મેં કહ્યું નોકરી પછી ફુરસદમાં કવિતા અને વાર્તા લખું છું. મને કહે વાર્તા લખીને જીવવા માગીશ તો ભૂખે મરીશ.

સાહિત્યકાર- વાર્તાલેખક દીનકર જોષીએ ટાપસી પુરી કે મીન પિયાસી (વૈદ્ય દીનકરરાય કેશવલાલ ભટ્ટ), વિજયરાય કલ્યાણરાય વૈદ્ય અને બીજા ઘણા કવિઓ અને વાર્તા લેખકોએ જીવવા માટે પાછલી જીંદગીમાં ઉઘરાણા કરવા પડેલા. મેં અનુભવ ર્ક્યો છે કે પત્રકાર ન થયો હોત તો હું ભીખારી થતો. અરે જવા દો. પત્રકારોમાંથી આજે 70 ટકા પત્રકારો પણ ‘કરૂણ’ હાલતમાં જીવે છે.

જે જીવે છે તે રૂવાબથી જીવતા નથી. આ વિષય ઉપર લખવાની સ્ફૂરણા મને જયપુર ખાતે 21-1-15થી ‘જયુપર લીટરરી ફેસ્ટિવલ’ શરૂ થયો તે પ્રસંગ ઉપરથી આવ્યો. આ સાહિત્યના ત્રણ દિવસના ઉત્સવમાં કેટલા ગુજરાતી કવિ, વાર્તાકાર કે સાહિત્યકાર જયપુર ગયા છે? કોઈ ગુજરાતી કવિ-વાર્તાકાર જયપુર ગયા હોય તો મને કહેજો. પણ અંગ્રેજી લેખકો-કવિઓ કેટલા જશે? અરે ડઝનબંધ જશે. શામળદાસ ગાંધી, અમૃતલાલ શેઠ અને ઝવેરચંદ મેઘાણી ભૂલાઈ રહ્યા છે. આજે જો ગુજરાતીમાં પુસ્તકો વાંચનારા ગુજરાતી બાળકો હોય તો નવી ગુજરાતી-બાળ વાર્તાઓ માટે ફાંફા મારવા પડે. પણ સદભાગ્યે (અગર દુર્ભાગ્યે) આજે બાળકો અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણે છે.

ઝૂંપડામા રહેતી ઘણી કામવાળી બાઈઓના પુત્ર-પુત્રી પણ અંગ્રેજી માધ્યમમાં ભણે છે. મારી કામવાળી હેમા બોરીચા કહે છે કે, આજના અમારા બાળકો બહુ બુદ્ધિશાળી થઈ ગયા છે. તેમની વાંચનની ભૂખ ગજબની છે.

આજે ઈગ્લેંડના બાળકો કેટલા ભાગ્યશાળી છે? બે વર્ષના બાળકો માટે જ પ્રગટ થતા હોય તેવા બે ડઝન અંગ્રેજી બાળ સાપ્તાહીક પ્રગટ થાય છે. ‘સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ’ નામનું પુખ્ત વયના માટેનું મેગેઝિન છે, પણ બાળકો માટેનું પણ ‘સ્પોર્ટસ ઈલસ્ટ્રેટેડ’ પ્રગટ થાય છે. 2થી 6ની ઉંમરના માટે ‘હાઈલાઈટ’ નામનું બાળ મેગેઝિન અંગ્રેજીમાં પ્રગટ થાય છે. બાળકો માટેનું ‘નેશનલ જ્યોગ્રાફી કીડઝ’નું મેગેઝિન પણ પ્રગટ થાય છે.

તેમાં જગતનાં પ્રાણીઓ, બાળવિજ્ઞાન, વાર્તાઓ અને ટેક્નોલોજીનાં લેખો પ્રગટ થાય છે. કોયડાઓ અને ખાસ સ્પર્ધાઓ 6 વર્ષથી 12 વર્ષની ઉંમરના માટે યોજાય છે. ‘ડીસ્કવરી’ (DISCOVERY) દ્વારા બાળ વયની દીકરીઓ (8 વર્ષ અને ઉપરની) માટે જ ખાસ ‘ગર્લ્સ ડિસ્કવરી’ મેગેઝિન અને 7થી 11 વર્ષના બાળકો માટે ‘કીડઝ ડીસ્કવર’ નામનું ખાસ મેગેઝિન પ્રગટ કરે છે. આ વખતના અંકમા ‘કીડઝ ડીસ્કવર’- ‘સોલાર સિસ્ટમ’ એટલે કે આખી સૂર્યમાળાના લેખો છાપ્યા છે. ‘

10થી 15 વર્ષની ઉંમરની છોકરીઓ માટે જ (માત્ર દીકરીઓ માટે જ)- ‘ગર્લ્સ લાઈફ’ મેગેઝિન પ્રગટ થાય છે. તમે મુંબઈમા કોઈ અંગ્રેજી મેગેઝિનની બુકશોપમાં જશો તો વોગ (Vogue) મેગેઝિન જરૂર જોશો, પણ ટીનેજરો માટે ‘વોગ’ મેગેઝિન પ્રગટ થાય છે તે જાણીને મને પણ અચંબો થયો. બ્રિટનની યુનિવર્સિટીઓમાં બાળકોનાં સાહિત્યના લેખક થવાની ખાસ તાલીમ આપતી કોલેજો છે. બાળકોનું સાહિત્ય લખવામાં નિષ્ણાત થવા બોસ્ટન યુનિવર્સિટીએ ‘એમએ ઈન ચીલ્ડ્રન લીટરેચર એન્ડ કલ્ચર’ નામનો કોર્સ શરૂ ર્ક્યો છે.

ખાસ કરીને બાળકો માટેની જ ફિલ્મોની વાર્તા લખી શકે તેની તાલીમ આપતી કોલેજો પણ ઉભી થઈ છે. રીડીંગ યુનિવર્સિટી બ્રિટનની સૌથી જૂની યુનિવર્સિટી છે તે 1892માં સ્થપાયેલી.

સુન્દરલેન્ડ યુનિવર્સિટી ચીલ્ડ્રન લીટરેચર (એમ. એ.)નો કોર્સ ચલાવે છે. અહીં હું નામો લખી લખીને થાકી જાઉં એટલી બ્રિટનની બાળકોના સાહિત્ય લખવાની તાલીમ આપતી કોલેજો છે. ‘ગાર્ડીયન’માં એન્જેલા સૈની નામની લેખીકા લખે છે કે (8 ડિસેમ્બર, 2013) ‘નવા જન્મેલા બાળકો આજે આપણે ધારીએ છીએ તેના કરતાં ઘણા ડેવલ્પડ અને સ્માર્ટ હોય છે.

મા-બાપ મોંમાં આંગળા નાખી જાય એટલા સમાર્ટ હોય છે. માત્ર ભારતમાં જ નહીં કહેશો. યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ લંડને આજના ત્રણ-ચાર વર્ષની ઉંમરના બાળકોની ખોપડી સાથે અમુક બુદ્ધિમતા માપવાના ઈઈજી મશીનના વાયર જોડયા તો લાગ્યું કે આ બાળકો કોઈ પણ કઠીન વિજ્ઞાનના કોયડા ઉકેલે તેવા હોય છે. ‘યુનિવર્સિટી કોલેજ ઓફ લંડનના’ પ્રો. ઝીટા પટાઈ જે બાળકોનો કોર્સ શીખવે છે તે કહે છે કે આજના બાળકોને ભણાવવા તે ‘સુપર ડીફીકલ્ટ’ છે! અમેરિકામાં બર્કલે ખાતેની યુનિવર્સિટી ઓફ કેલીફોર્નિયા કહે છે કે, છ મહિનાના બાળકો આજે સાયન્સના ઈલસ્ટ્રેટેડ લેખો ઉકેલી શકે છે.

ઈગ્લેંડનું ‘ફાઈનેન્સીયલ ટાઈમ્સ’ તેમ જ વોશિંગ્ટનથી પ્રગટ થતું ન્યુયોર્કર લખે છે કે, આજે બાળકો સ્માર્ટર થતા જાય છે. 30 વર્ષ પહેલાં જેમ્સ ક્લીન નામના પોલીટીકલ ફિલોસોફરે કહેલું કે, અમેરિકન બાળકોનો આઈ ક્યુ (બુદ્ધિનો આંક) સતત ઉંચો થતો જાય છે. ‘ન્યુયોર્કર’ મેગેઝિનમાં ડો. સ્ટીવન જોનસને લખ્યું છે કે, ટેલિવિઝન 30 વર્ષ પહેલાં હતું તેના કરતાં માત્ર આજના બાળકો જ સમજી શકે તેવા અઘરા કાર્યક્રમો આપે છે.

છેલ્લે એક ચમત્કાર જોઈલો મારી પાસે ‘એનસાઈકલોપીડીયા અમેરિકાના’નાં 30 ગ્રંથો છે, તેમાં ઉધઈ માત્ર એક ગ્રંથને લાગી જેમાં ચીલ્ડ્રન લીટરેચરના પાનાં હતા! ઉધઈને 30 ગ્રંથોમાંથી ચીલ્ડ્રન લીટરચેરનો ગ્રંથ જ ભાવ્યો!

સૌજન્ય- દિવ્ય ભાસ્કર .કોમ