વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Tag Archives: ભવેન કચ્છી

1285 બુદ્ધને શિષ્યએ પૂછ્યું, ‘કર્મ એટલે શું ?’…..હોરાઈઝન ….. ભવેન કચ્છી

બુદ્ધને શિષ્યએ પૂછ્યું, ‘કર્મ એટલે શું ?’  …હોરાઈઝન – ભવેન કચ્છી

રાજાએ નગરચર્યા દરમ્યાન એક દુકાન નજીક થોભી જઈને ફરમાન કર્યું કે,‘આ વેપારીને ત્રણ દિવસ પછી ફાંસી આપી દેજો’

ઓશોએ ભગવાન બુધ્ધના ઉપદેશને સમજાવવા એક મર્મવેધી પ્રસંગ કહ્યો છે.

શિષ્ય : ભગવાન, કર્મ શું છે?

ભગવાન : હું તમને એક વાર્તા કહું છું.

એક વખત એક રાજા હાથી પર બેસીને નગરચર્યાએ નીકળે છે. સાથે તેનો મંત્રી પણ હોય છે. નગરચર્યા દરમ્યાન અચાનક રાજા એક દુકાન પાસે થોભી જાય છે. તે દુકાન ચંદનના લાકડાઓની હોય છે. દુકાનમાં ચંદનના લાકડાઓનો મોટો જથ્થો ખડકાયો છે. વેપારી ગાદી પર મોં વકાસીને બેઠો છે.

અચાનક રાજા આ ચંદનના લાકડાની દુકાન પાસે થંભી જતા મંત્રીને આશ્ચર્ય થયું. મંત્રી કંઈ કહે તે પહેલા જ રાજાએ ફરમાન કર્યુ કે આ ચંદનના લાકડાના વેપારીને ત્રણ દિવસ પછી ફાંસીને માંચડે ચડાવી દેજો. વેપારીને માથે તો આભ ફાટયું. બધાને સંભળાય તેમ તે આક્રંદ કરવા માંડયો. સહુ સારા વાના થઈ જશે તેમ કહી અન્ય વેપારીઓએ તેમને સાંત્વના આપી. આ દરમ્યાન તો રાજાની સવારી આગળ નીકળી ગઈ હતી.

આ તરફ મંત્રીને પણ આશ્ચર્ય થયું કે રાજાએ આ વેપારીને અને તેની દુકાનને પણ પહેલી વખત જોઈ હશે. શા માટે રાજાએ વેપારીને સીધી જ મોતની સજા જાહેર કરી દીધી ? તેની બેચેની વધતી હતી. તેને કારણ જાણવામાં અને નિર્દોષ વેપારીનું કમોત ના થાય તેવી લાગણી પેદા થઈ. તેની પાસે વેપારીને મૃત્યુદંડથી બચાવવા માટે ત્રણ જ દિવસ બાકી હતા.

રાજા નગરચર્યા બાદ ફરી મહેલ પધાર્યા. મંત્રીજી ઘરે આવ્યા અને વેશપલટો કરી ચંદનના લાકડાના વેપારી પાસે ગયા. વેપારીનું મોં રડી રડીને લાલ થઈ ગયું હતું. તે ધ્રુજારી પણ અનુભવતો હતો. વેશપલટો કરી મંત્રીજી ગ્રાહકના સ્વાંગમાં ગયા હતા.

ગ્રાહકને (મંત્રી) વેપારીએ ફરી રડી પડતાં કહ્યું કે મને રાજા ત્રણ દિવસ પછી શૂળીએ ચઢાવવાના છે. ગ્રાહક બનેલા મંત્રીએ માંડ શાંત પડેલા વેપારીને કહ્યું કે ”તારો કોઈ દોષ નથી અને આટલી આકરી સજા? સાચું કહે તેં ક્યારેય રાજાની નજરમાં ચઢે તેવું દોષિત કૃત્ય મન, વચન કે કર્મથી કર્યું છે?”

વેપારીને હૃદય ઠાલવવાની તક મળી હોય તેમ તે ગ્રાહક (મંત્રી)ને કહેવા માંડયો, ”ભાઈ, સાચું કહું છું હો… મારી ચંદનના લાકડાની આ દુકાનમાં કેટલાયે મહિનાથી ખાસ કોઈ ઘરાકી જ નથી. હું ભારે આર્થિક ભીડ ભોગવી રહ્યો છું. લાખોપતિ બનવાના સ્વપ્ન સાથે મેં ચંદનના લાકડાની આ દુકાન કર્જે લઈને કરી છે. છેલ્લા કેટલાક મહિનાથી હું એવો વિચાર પોષી રહ્યો છું કે રાજા મૃત્યુ પામે તો મારો બેડો પાર થઈ જાય. સતત એ જ મનન… એ જ રટણ… અરે ઈશ્વરને પણ પ્રાર્થના કરવા માંડયો કે રાજાનું મૃત્યુ થાય…. જો રાજાનું

મૃત્યુ થાય તો બજારમાં મારી જ દુકાન સૌથી મોટી હોઈ તેમને અગ્નિદાહ આપવાના ચિતા પરના ચંદનના લાકડાની ખરીદી મોં માગ્યા ભાવે મારી દુકાનેથી જ થાય. નગરજનો પણ ફૂલની જગાએ ચંદનના લાકડાને ચિતા પર ચઢાવવા મારી દુકાનેથી જ ખરીદી કરે. રાજાના મૃત્યુ વિચાર અને હૃદય ધબકાર જાણે સાથે ગોઠવાઈ ગયા હતા.

તે પછી વેપારી પશ્ચાતાપ સાથે રડી પડતાં કહે છે કે હું કેટલો અધમ છું. આપણા રાજા કેટલા મહાન અને પ્રજા વત્સલ છે. મારા સ્વાર્થે આવા શ્રેષ્ઠ રાજવીના મોતને મેં ઝંખ્યું… ભગવાન તેને શતાયુ બક્ષે અને હું સજાને લાયક જ છું.”

ગ્રાહક (મંત્રી)નું દિમાગ છક્કડ ખાઈ જાય છે.

તે ભારે આશ્ચર્ય સાથે મનોમન જ્ઞાાન પામે છે કે ”અહા…હા… એક વ્યક્તિના બીજી વ્યક્તિ માટેના વિચારની આ હદે સુક્ષ્મ અસર! રાજા માટેનો અભાવ… તેના મૃત્યુનો ઇંતેજાર… સતત તે માટેનું ચિંતન… રાજાના હૃદય સુધી પ્રતિક્રિયાત્મક સંસ્કારને જન્મ આપી ગયું?” રાજાને વેપારીની દુકાન પાસેથી પસાર થતા જ વેપારીના નકારાત્મક આંદોલનોનો પડઘો પડયો… અને જે વેપારી રાજાના મૃત્યુનું ચિંતન કરતો હતો તે જ રાજાને બસ વિના કારણે તે વેપારી માટે ધૃણા જન્મી અને તેણે વેપારીને મોતની સજા ફટકારી દીધી હતી.

ગ્રાહકે (મંત્રી) વેપારીની આવી નિખાલસ કબુલાત પછી સાંત્વના આપી કે ”આશા રાખો રાજાના હૃદયમાં ભગવાન વસે અને તમારી સજા માફ થાય.” તેમ જણાવી ગ્રાહકે (મંત્રીએ) વેપારીને કહ્યું કે મને તારી દુકાનના તેં અલગ રીતે સાચવી રાખેલા સુગંધીદાર શ્રેષ્ઠ ચંદનના લાકડાની ગઠરી બનાવી આપ. વેપારીને પણ આ ગ્રાહક માટે સદ્ભાવના જાગી હોઈ તેણે રાજા-મહારાજા અને ઉચ્ચ સંતો માટે અલગ જાળવી રાખેલી ચંદનના લાકડાઓની ગઠરી પેક કરી આપી. વેપારીએ ભારે ઉંચા દામનું ચંદન ગ્રાહકને ભારે વળતર સાથે ખુશીથી આપ્યું.

આવા ચંદનના લાકડા લઈ મંત્રી સીધા પહોંચ્યા રાજાના દરબારમાં. ચંદનની સુગંધથી સમગ્ર મહેલ મઘમઘી ઉઠયો. રાજાએ મંત્રીને કહ્યું કે ”મારા જનમારામાં આવા સોનાની લાકડી જેવા ચંદન અને આવી મહેકને મેં માણી નથી. મારા રોમેરોમમાં સુગંધી શીતળતા વ્યાપી ગઈ છે. મંત્રીજી કહો તો ખરા આ અલભ્ય જેવું ચંદન ક્યાંથી લાવ્યા?”

મંત્રીએ ભારે સહજતા ધારણ કરીને કહ્યું કે ”રાજન… આ તો હું બજારમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો ત્યારે પેલો ચંદનનો વેપારી છે ને… જેને તમે ફાંસીની સજા જાહેર કરી છે તેણે મને બૂમ પાડી બોલાવ્યો અને દુકાનમાં બેસાડી કહ્યું કે ”લો મંત્રીજી…

મૃત્યુ પામતા પહેલા મારી ઈચ્છા છે કે આપણા ઉમદા અને શ્રેષ્ઠ રાજાને હું આમાંથી દુર્લભ એવા ચંદનના લાકડા ભેટમાં આપવા ઈચ્છું છું.”

અગાઉ જ્યારે વેપારી રાજાના મૃત્યુ માટેના અધમ વિચાર બદલ પશ્ચાતાપ કરતો હોય છે તે જ વેળા રાજાના મનમાં પણ વેપારી માટે સજા કંઈ વિના કારણ કઠોર જાહેર થઈ છે તેમ વિચાર સ્ફૂર્યો હતો. આ સુક્ષ્મ અને અકળ પ્રક્રિયા છે. બરાબર આ જ વિચાર મંથન વખતે રાજા તે વેપારી દ્વારા મોકલાયેલા ચંદનના લાકડાની ભેટ મેળવે છે. તેનો વેપારી માટેનો સદ્ભાવ વધુ વિકસે છે. રાજા વિચારે છે કે ”હું કેવો નિર્દય અને જુલમી છું. જે વેપારી મારા માટે આવી ચાહના અને સદ્ભાવના રાખે છે તેના માટે હું મોતની સજા ફરમાવું છું.”

રાજા મંત્રીને કહે છે કે ”જાવ, તે વેપારીને કહો કે રાજાને તેમની નિમ્ન સોચ બદલ પસ્તાવો થાય છે અને તમારા પરની મૃત્યુદંડની સજા પરત ખેંચવામાં આવે છે… વેપારીને એમ પણ કહેજો કે નિયમિત રીતે મહેલ અને પૂજા માટે ચંદનના લાકડા હવે રાજા તમારી પાસેથી ખરીદશે.”

ઓશો વાર્તા પૂરી કરી શિષ્યોને કહે છે કે

”તમે પુછતા હતા ને કે કર્મ શું છે? …તેનો ઉત્તર છે આપણા વિચારો જ કર્મને જન્મ આપે છે અને તેનો પ્રત્યુત્તર પણ સામી વ્યક્તિ, સમાજ અને સંજોગો તે જ રીતે પડઘો પાડીને પરત આપે છે… ફરી તેમાંથી નવું કર્મ અને તે જ રીતે ધ્વનિ… પ્રતિધ્વનિ… કર્મ… પ્રતિકર્મની સાંકળ રચાતી જાય છે. આપણા વિચારો તે જ કર્મ છે. વિચારો જ તેનું ફળ નક્કી કરે છે.”

તમે કોઈને ચાહી ના શકો તો તેનાથી દૈહિક કે વૈચારિક અંતર કેળવો… પણ તેના માટે ઇર્ષા, અદેખાઈ કે તેની લીટી નાની કરી તમારી લીટી મોટી કરવાનો પ્રયત્ન ના કરો.

જુદા જુદા ક્ષેત્રોની સફળ વ્યક્તિઓની ખાસિયતો પર ઘણા પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે અને બેસ્ટ સેલર બન્યા છે. આ પુસ્તકોના લેખકોએ સફળ વ્યક્તિઓના અભ્યાસ પરથી એ તારણ મેળવ્યું છે કે, તેઓ તેમના વિચારો અને દ્રષ્ટિને સામેની નકારાત્મક વ્યક્તિ, ઘટના કે સંજોગો પર દ્વેષ રાખી તેમના જેવા બનવાનો પ્રયત્ન નથી કરતા પણ પોતાની આગવી પ્રકૃતિ અને સંસ્કાર કેળવીને હકારાત્મક વલણ દાખવે છે.

તેઓ નિરીક્ષણ કરી તેમાથી સારા પાસાની પ્રેરણા લઈને પોતાનામાં સુધારો કરીને પ્રતિભાવ આપે છે. તેઓ જેવા છે ત્યાંથી મન, વિચાર, વર્તનથી વધુ ઉપર તરફ ઉઠવા પ્રયત્નશીલ છે. તેઓ તેમના દ્વારા સંસ્કારોનું સિંચન કરતા રહે છે અને મિથ્યાભિમાન કે અહંકારમાં રાચતા નથી . ૯૯ ટકા નાગરિકો જેવા નહી પણ તેઓ અલ્પસંખ્યક એવા છતાં ઉમદા અને ઉત્તમ વ્યક્તિઓને જ ફોલો કરે છે. સામી વ્યક્તિને પ્રેમ ના કરી શકે તેમ હોય તો તેને ધિક્કારતા તો નથી જ.

‘તું તારા રસ્તે સુખી હું મારા રસ્તે સુખી’ જેવો દ્રષ્ટિકોણ કેળવે છે. જો વ્યક્તિની પાસે ભૌતિક સંપત્તિ અને સુખ સુવિધા હોય અને છતાં તે દુ:ખી, પીડીત, ઇર્ષ્યા અનુભવે તો એકસો ટકા તે જ પોતે તેની સ્થિતિ માટે દોષિત છે અને તેની વૈચારિક પ્રક્રિયાનું તેમજ અન્ય જોડેના વર્તનનું તેણે ઘીર્બગૈહય કરવું રહ્યું.

ઘણા લોકો પીંછી જેવા હળવા થઈ જવાય તેવો સાવ સીધો હળવો પ્રતિભાવ નહીં આપી પહાડ જેટલો બોજ અનુભવતા હોય તેમ જીવન વ્યતિત કરે છે. વ્યક્તિ વિના કારણ પ્રકૃતિને વશ, વારસાગત ઉછેર કે સામી વ્યક્તિને તેના અજ્ઞાાનની ફૂટપટ્ટીથી માપીને તેમની લાગણી પર કઠોરતાનો પેપરવેઇટ મૂકીને જીવતર પૂરું કરે છે. ઘણાં લઘુતાગ્રંથિ અને અસલામતી અનુભવતા તેમના વટમાંથી બહાર નથી આવતા…

ઘણી વખત તો સામી વ્યક્તિને ખબર પણ નથી હોતી અને નકારાત્મક વ્યક્તિ મનોમન કે તેના જેવી જ બીજી વ્યક્તિ કે સમુહને બડાશ મારે કે ”જોયું ને…કેવું સંભળાવી દીધું… આપણે પણ કંઈ કમ નથી… તેને મેં તો જાણી જોઈને ભાવ જ ન આપ્યો. મોટો માણસ હોય તો તેના ઘરનો આવા તો કેટલાયે જોયા.”

બસ આવા કોમનમેનથી સમાજ ભરલો છે. જે અનકોમન એટલે કે અસાધારણ, ઉમદા અને સફળ તરીકે આદર પામે છે તેનામાં ખરેખર આગવી ગુણવત્તા તો હોય જ છે… તે કબૂલવું રહ્યું.

Source

https://www.gujaratsamachar.com/news/ravi-purti/ravi-purti-columnists-3-february-2019-bhaven-kachhi-horizon

1270 પતંગોત્સવ… ઉર્ધ્વગતિનો ઉત્સવ…..ભવેન કચ્છી

પતંગોત્સવ… ઉર્ધ્વગતિનો ઉત્સવ ….ભવેન કચ્છી

પતંગ… માનો મેરા ગાયત્રી મંત્ર….

કટી પતંગ કે પાસ આકાશ કા અનુભવ હૈ,

હવા કી ગતિ ઔર દિશા કા જ્ઞાન હૈ

પતંગોત્સવનો કાવ્યોત્સવ પણ થઈ શકે…

ઉત્તરાયણનો પર્વ ગીતાના તત્ત્વજ્ઞાાનનો બોધ આપી જાય છે

Baby we two are like those kites sometime closer, Sometime fights.. still we love to fly high in the sky tangling in love; until we die ! 

પતંગ…

મેરે લીએ ઉર્ધ્વગતિ કા ઉત્સવ,

મેરા સૂર્ય કી ઓર પ્રયાણ.

પતંગ…

મેરે જન્મ- જન્માંતર કા વૈભવ,

મેરી ડોર મેરે હાથ મેં

પદચિહ્ન પૃથ્વી પર,

આકાશ મેં,

વિહંગમ દ્રશ્ય ઐસા.

મેરી પતંગ…

અનેક પતંગો કે બીચ,

મેરી પતંગ ઉલઝતી નહીં,

વૃક્ષો કી ગલિયો મેં ફંસતી નહીં.

પતંગ…

માનો મેરા ગાયત્રી મંત્ર.

ધનવાન હો યા રંક,

સભી કો,

કટી પતંગ કે પાસ

આકાશ કા અનુભવ હૈ,

હવા કી ગતિ ઔર દિશા કા જ્ઞાાન હૈ.

સ્વયં એક બાર ઉચાઈ તક ગઈ હૈ,

કહાં કુછ ક્ષણ રૂકી હૈ.

ઇસ બાત કા પ્રત્યક્ષ પ્રમાણ હૈ.

પતંગ…

મેરા સૂર્ય કી ઔર પ્રયાણ,

પતંગ કા જીવન ઉસકી ડોર મેં હૈ

પતંગ કા આરાધ્ય (શિવ) વ્યોમ (આકાશ) મેં હૈ,

પતંગ કી ડૌર મેરે હાથ મેં હે, મેરી ડોર શિવજી કે હાથ મેં હૈ.

જીવનરૂપી પતંગ કે લીએ

શિવજી હિમાલય મેં બેેેઠે હૈ.

પતંગ કે સપને (જીવન કે સપને)

માનવ સે ઉંચે.

પતંગ ઉડતી હૈ, શિવજી કે આસપાસ,

મનુષ્ય જીવન મેં બૈઠા- બૈઠા ઉસકો (ડોર) સુલઝાનેમેં લગા રહૈતા ઉપરોક્ત કવિતાના કવિનું નામ પછી જણાવીશું પણ કવિએ પતંગોત્સવ જોડે જીવ અને શિવના ગહન તત્ત્વજ્ઞાાનને સંગીનતાથી જોડીને એક નવી ઉંચાઈ બક્ષી છે.

પતંગોત્સવનો પર્યાય પણ કેવો ફક્કડ… ઉર્ધ્વગતિનો ઉત્સવ આપણે આકાશની ઉંચાઈ સર કરવાની છે. પણ પગ તો જમીન પર જ રાખવાના છે.

આપણી પતંગ એવી હોવી જોઈએ કે જેની દિશા અને ધ્યેય સ્પષ્ટ હોય. તે ગોથા ખાતી કે વૃક્ષોની ડાળીમાં ફસાઈ જતી ના હોવી જોઈએ. પતંગની કવિએ ગાયત્રી મંત્ર જોડે તુલના કરી છે. પતંગ ભગવાન સૂર્યને નજીકથી જઈને નમસ્કાર કરવા ઝંખે છે.

કવિ માનવ જગતની પ્રકૃતિનો પરિચય કરાવતા કહે છે કે કોઈને પડતા જોઈને કે પાડીને આપણને અનેરો આનંદ આવે છે. પણ આપણે તે કપાયેલી, લૂંટાયેલી પતંગ પાસે હવાની ગતિ અને દિશાનું જ્ઞાાન છે અને હતું તે ન ભૂલવું જોઈએ, યાદ રહે આ જ કપાયેલી પતંગ તેની જાતે ઉંચાઈ પહોંચી હતી એટલું જ નહીં ત્યાં તેનો ક્ષણિક મુકામ પણ હતો. 

પતંગ માટે આકાશ જ તેનો ભગવાન અને સર્વેસર્વા છે. કવિ માને  છે કે, પતંગની દોરી કે કારણ મારા હાથમાં છે. પણ મારી ખુદની દોરી પરમ તત્ત્વના હાથમાં છે પતંગ શિવજી જ્યાં બેઠા છે તે શિવજીની આસપાસ જવાનો ધ્યેય રાખી પ્રયત્ન કરે છે.

પતંગના સપના તો માનવ કરતાં પણ ઉંચા છે પછી એવું બને છે કે પતંગ ઉન્નત શિખરની ઉંચાઈએ પહોંચવા આકાશના ઉંડાણમાં ગરકાવ થઈ જાય છે અને આપણે જમીન (જીવન) પર ટકી દોરાઓની ગૂંચ ઉકેલવામાં ગુલતાન થઈ જઈએ છીએ.. વાહ પતંગની ઉંચી ઉડાણને શોભે તેવી કેટલી ઉંચી વાત કવિ કહી ગયા છે. હવે એ પણ જાણી લો કે આવી ઉન્નત કવિતાના સર્જક વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી છે. ભૂતપૂર્વ વડાપ્રધાન વાજપેયીની જેમ તેમણે પણ સાહિત્યિક પ્રદાન આપ્યું છે. તેમની આ કૃતિને હિન્દીના ઉત્કૃષ્ટ સાહિત્યકારોએ પણ બિરદાવી છે.

જાણીતા હિન્દી કવિ વિશાલ સહદેવે ‘ઉડતી પતંગ’ શીર્ષકથી કવિતા લખી છે જેના અંશો પણ આલાતરીન છે.

વો ઉડતી પતંગ તો દેખો,

ખુલ્લે આસમાન મેં બેખબર,

આવારા અલ્લહડ

કભી ઇધર, કભી ઉધર,

ઉસે ક્યા ખબર

કી ઉસકે આસમાન કે પરે,

આસમાન કઈ ઔર ભી હૈ,

ઉસે જૈસે કોઈ ઔર ભી હૈ,

લેકિન ઉસે ઇસ કી ફિક્ર ભી કહાઁ,

ઉસે તો બસ ઉડના હૈ,

ઉસે ક્યા પતા ઉસ કી મંજિલ કહા

બાદલો સે ખેલે, ઉનસે ટકરાએ

તુફાનો મેં ભી ફંસ

બાહર આ ઇતરાએ,

બેખબર હૈ ફીર, બારિશ સે ભી,

ઉસે માલુમ હી નહી

બાદલ ઉસકે સાથ તો હૈ,

લેકિન સાથી નહીં.

ના ઘર કી ફિક્ર

ના મંજિલ કી ટોહ

ન ડોરો કા ડર

ન અપનો કા મોહ

એક વક્ત આયા, ખુદ કો તોડ

વો ફીર સે ઉડા કીસી ઔર

મંઝિલ કી ઔર,

ગિરતા હુઆ, તૈરતા હુઆ,

દૂર કિસી ઔર આસમાન મેં,

પર યે ઉડાન ભી આખરી નહી

ઉડેગા ફિર સે લિએ નઈ ડોર.

અહીં પણ કવિ વિશાલે ગીતાના અધ્યાયના મર્મને પતંગની કવિતામાં વણી લીધો છે. આપણે દૈહિક મૃત્યુ બાદ નવા વસ્ત્રો ધારણ કરતા હોઈએ તેમ જન્મ લેવાનો છે. કપાઈ ગયેલા પતંગને તો તેનો નવો માલિક નવી દોરીથી ફરી આસમાનની ઉંચાઈ ચગાવશે.

આકાશમાં ઉડતા રંગબેરંગી પતંગો આપણે સૌ છીએ. સૌની પોતપોતાની આકાંક્ષાની ઉડાણ અને સ્પર્ધા છે. તમે મસ્તીથી ઉડતા હો તો પણ વિના કારણે  પ્રકૃતિવશ માનવીઓ તમને કાપવા, નીચે લાવવા  પ્રયત્નશીલ હશે. 

તો ઘણા સ્પર્ધાની ધારણા અને પૂર્વ ઇરાદાથી જ મજબૂત તૈયારી સાથે અવકાશ (સંસાર) જંગમાં ઉતરશે. કપાશે અને જમીન પર ઝોલા ખાઈને પટકાશે. પંચમહાભૂતમાં જ આખરે તો વિલીન થઈ જવાનું છે ને… આ આખરી જન્મ કે ઉડાણ નથી હોતી. ફરી નવી દોરી, નવા વાઘા, રંગ અને નવું આકાશ લઈને આપણે ઉડવાનું છે.

અમેરિકામાં Mama Lisa Books શ્રેણીમાં બાળકોને જીભે ચઢી જાય તેવા જોડકણા, જ્ઞાાન-ગમ્મત અને કાવ્યો પ્રકાશિત થતા રહે છે. તેમાં બાળકને પતંગ બનવાની કેમ ઇચ્છા જાગે છે તેનું નિરૂપણ થયું છે.

Flying Kite

I often sit and wish i could be a kite up in the sky,

And ride upon the breeze, and go

whatever way it chanced to blow

And see the river winding down,

And follow all the ships that sail,

Like me before the merry gale,

Until at last with then I came

To some place with a forcing name.

આ ઉપરાંત Fox Smith, Andre Schamitz જેવા કવિઓએ પતંગ પર 

જગવિખ્યાત બાળકૃતિઓ ભેટ ધરી છે.

…અને હા પતંગ પર જાપાનમાં હાઈકુ પણ લખાયા છે. હાન મીન ઓહનના હાઈકુનું અંગ્રેજી ભાષાંતર :

A kite flying high in the sky

string suddenly cut off

Glided down onto to the

ground, lying still.

બિનામ રેયેસનું હાઈકુ  પણ જાણી લો.

I will be the kite

And the wind at the same time

Be my kite runner

..અને છેલ્લે  માઈકલ મેકલીમોકનું હાઈકું…

With no kites in the sky

the wind

moves on

પતંગ પરના ફિલ્મી ગીતો તો છે જ .

ગુજરાતી ભાષામાં સર્જાયેલા પતંગ અને પતંગોત્સવના કાવ્યોનું સંકલન કરવા જેવું ખરૂ.

સૌજન્ય .. ગુ .સ, ..હોરાઈઝન …શ્રી ભવેન કચ્છી

1248- નવા વર્ષને નવપ્રકાશિત કરીએ, હેપ્પી દિવાળી….ચાલો. ….ભવેન કચ્છી

ઘરની સફાઈ તો થઈ ગઈ પણ તમે જ્યાં પ્રત્યેક ક્ષણ વસો છો તે મનની સફાઈ કરી ખરી ?

આ જે દિવાળીનો પર્વ…ચાલો, આપણને નવા વર્ષમાં નવપ્રકાશિત, નવપલ્લવિત, નવસંચારિત અને નવપ્રેરિત નવા માનવી બનાવી શકે તેવા આ તારામંડળના કુમળા તેજ અને તણખાંમાંથી જીવન દ્રષ્ટિનો ઉજાસ પ્રાપ્ત કરીએ. 

મનના ઘરની ડિઝાઇન કેવી ? 

આપણે બંગલો, ડુપ્લેક્સ કે ફલેટમાં નથી રહેતા. આપણે આપણા મનમાં વસીએ છીએ. હા, તે જ આપણું કાયમનું સરનામું છે. ત્યાં કોઈ સ્કેવર ફીટ કે સ્કેવર યાર્ડનું માપ નથી. તે વિશાળ અને અનંત વ્યાપેલું છે. તમે ગમે તેટલા મોટા દિવાનખંડ, શયન કક્ષ, વરંડા, ગરાજ, બાથરૂમ, બગીચા અને સુશોભન સાથે રહેતા હો તો પણ તમને સુખની અનુભૂતિ તો જ થશે. જો મન રૂપી ઘર પારદર્શક, સાફ-સુથરૂ, દિવ્ય દ્રષ્ટિ સાથેનું હશે.

દિવાળીના તહેવાર પૂર્વે પ્રત્યેક ઘેર સફાઈ થતી હોય છે. ઘણા તો એ હદે મનોબીમાર હોય છે કે રોજેરોજ ઘર, કપડા, વાસણને ચમકાવે. પલંગની ચાદર પર એક કરચલી કે જમીન કે ફર્નિચર પર ધૂણની રજકણ સુદ્ધા ચલાવી ના લે. આખો દિવસ આ સફાઈ, ધોલાઇમાં જ આવી ચિવટ બતાવતાં પૂરો કરી દે. જ્યારે પુરૂષો તેના કબાટ, ફાઈલ, પાસબુક, ડાયરીમાં આવી કાળજી બતાવતાં વર્ષ પૂરું કરે છે.

પણ આપણા મનની અસ્તવ્યસ્તતા અંગે ક્યારેય વિચારતા જ નથી હોતા. મનના એક ખૂણામાં સતત ઇર્ષા સળવળાટ કરે છે. બીજા ખૂણામાં વ્યક્તિઓ અને સમાજ તરફથી અપેક્ષાઓ ઉધઇની જેમ મનને ફોલી ખાય છે. કેટલીયે ખંધાઇ અને ચાલાકી આપણા મનના કક્ષની શેતરંજી હેઠળ આપણે છુપાવીને ફરતા હોઇએ છીએ. 

આપણા મનના કક્ષની જમીન પર વ્યર્થ ચિંતા, નકારાત્મકતા અને બીજા સાથેની તુલના ઠેર ઠેર વિખરાયેલી પડી છે. આપણા  મનના ઘરની શીશીઓમાં ગુરૂતાગ્રંથિ લીક થતી હોય છે. મોહ, લોભ, ક્રોધથી વાસણો ઉકળીને ઉભરાઇ રહ્યા છે. જૂના પૂર્વગ્રહોના વાસણો કાટ ખાઈ ચૂક્યા છે. 

દિવાળી નિમિત્તે ચાલો, આ મનના ઘરની સફાઈ કરીએ. મન છે તો જ દુનિયા સ્વર્ગ છે કે નર્ક છે. એટલે જ ‘મન મંદિર’ શબ્દનું પ્રયોજન થાય છે. પણ આ મનના ઘરની સફાઈની એક ખાસિયત પણ છે. તે તમારા વતી બીજા કોઈ કે નોકર સાફ કરી આપી શકે તેમ નથી. તે તમારે જ સાફ કરવું પડે. તો નવા વર્ષનો સંકલ્પ કરીએ કે તન દુરસ્ત અને મન દુરસ્ત રહીએ.

બોક્સિંગની રમત

જીવન બોકસિંગની રમત જેવી છે… તમે જ્યારે હરિફના બોક્સિંગ પંચથી અધમૂઆ થઇ … જમીન પર ચત્તાપાટ પડી જાવ છો ત્યારે રેફરી તમને પરાજીત જાહેર નથી કરતો પણ તમે જ્યારે જમીન પરથી ઉભા થવાની ના પાડો છો ત્યારે તમને પરાજીત જાહેર કરે છે.

પાણીમાંથી છાસ બને ?

પાણીને ગમે તેટલી વલોવશો તો પણ તેમાંથી છાશ ના જ બને. કાંટાને ગમે તેટલું પાણી પીવડાવશો તો પણ ગુલાબ નહીં ઉગે કોઇની 

પ્રકૃતિ સ્વીકારો. તેની જાતને બદલવા માંગતો વ્યક્તિ પોતે ઇચ્છશે તો જ તે બદલાઈ શકશે પણ તમે તે માટે તમારો વ્યર્થ સમય ન ખર્ચો…. બીજ સ્વયં ફૂટતું હોય છે.

સ્વભાવનું મેનેજમેન્ટ

છીએ એના કરતા

ઓછા દુ:ખી થવાની કળા

…અને……

હોઇએ એના કરતા

વધુ સુખી હોવાની અનુભૂતિ

…એટલે…..

”સ્વભાવનું મેનેજમેન્ટ”

ઓશોવાણી

એક ઘરમાં કેટલાયે વર્ષોથી એક ગિટાર ધૂળ ખાતુ પડી રહ્યું હતું. બાપ-દાદાના જમાનાના ઘણા ઘરો એવા હોય છે જ્યાં વર્ષોથી કોઈ ચીજ એમને એમ જ પડી હોય બસ તે જ હાલ ગિટારના હતા. ભૂલથી કોઈ બાળક તેના તાર છેડે અને અવાજ કરે તો ઘરના સભ્યો અકળાઇને કહેતા કે આ ઘોંઘાટ બંધ કર. કોઈ વખત એવું પણ બનતું કે ઘરમાં ફરતી બિલાડી છલાંગ મારે અને ગિટાર પડી જાય તો રાત્રે બધા ડરના માર્યા ઊંઘમાંથી ઊઠી પણ જતા. 

હવે આ ગિટાર ઘરના સભ્યોને ઉપદ્રવ સમાન અને ઘરની શોભા બગાડનાર લાગતી હતી. ઘરના સભ્યોએ નક્કી કર્યું કે આમ પણ નકામી, ખલેલ પહોંચાડતી, ધૂળ ખાતી ગિટારને ફેંકી દઇએ. તેઓએ ઘર નજીકના ઉકરડામાં તે ગિટારને તુચ્છ ભાવ સાથે ફેંકી દીધી. 

હજુ તો ઘરના સભ્યોએ ગિટાર ફેંકી જ હશે ત્યાં ઉકરડા પાસેથી પસાર થઈ રહેલ ભિખારીએ તે ગિટાર લઈ લીધી. તેણે તેની સફાઈ કરી. તારને ઠીકઠાક કર્યા. તેણે તારનો ઝણઝણાટ આંગળીઓ ફેરવીને શરૂ કર્યો. રસ્તાના નાકે બેસીને તે એવી કર્ણપ્રિય રીતે ગિટાર વગાડતો હતો કે રસ્તા પરથી પસાર થતા રાહગીરો તેને સાંભળવા થંભી જતા, કમાણી તો થઈ જ પણ યશ, કિર્તિ અને કરારો પણ થયા.

હવે ઘરના જે સભ્યો હતા તેઓને લાગ્યું કે આ તો એ જ ગિટાર જે વર્ષોથી ધૂળ ખાતી હતી, પજવતી હતી એને ઉકરડાને હવાલે કરેલી. તેઓ તે ભિખારી પાસે ગયા. જો કે હવે તે ભિખારી નહતો રહ્યો. ઘરના સભ્યોએ કહ્યું કે, ”લાવ આ ગિટાર તો અમારી છે. તું તો જાણે જ છે કે અમે તેને અમારા ઘરની સામેના ઉકરડામાં ફેંકી હતી.”

ભિખારીએ મર્મવેધ નિવેદન કર્યું કે ‘ગિટાર એની છે જેને વગાડતા આવડે છે જે તેનું કામણ અને મહત્તા સમજે છે. તમે ગિટાર ઘરે લઈ જશો તો ફરી તમને તે ઘરમાં પછી ભંગારને સ્થાન આપ્યું તેમ લાગશે. તમારી ઘરની જગા રોકનારું જણાશે. તમારી શાંતિમાં ખલેલ પહોંચાડશે’ ભિખારી ઉમેરે છે ‘કે મારા વ્હાલા સજ્જનો તમને ખબર છે આ જ ગિટાર તમને વગાડતા આવડે તો તમને ગહરી શાંતિની અનુભૂતિ પણ કરાવી શકે તેમ છે. બધુ જ વગાડવા પર નિર્ભર કરે છે.’

જીવન પણ એક ગિટાર છે. પણ આ જીવનની ગિટાર કહો કે વીણા કહો તેને વગાડતા બહુ ઓછા લોકોને આવડે છે. આ જ કારણે આપણને તે ગિટાર ભંગાર, હેતુહિન, શાંતિ માટેની બાધારૂપ અને બોજ સમાન  લાગે છે. આપણે જીવનને બગીચાની જગાએ ઉકરડાને હવાલે કરી દઇએ છીએ.

જેને જીવન જીવતા આવડે છે તેની પ્રેરણા લેવાની જગાએ ઇર્ષા કરીએ છીએ. આપણે એવા અજ્ઞાાનમાં રાચીને ફરી ફેંકી દીધેલી ગિટારને મેળવવા જઇએ છીએ જાણે ગિટારમાં સુખ સમાયેલું છે. ના ગિટારમાં નહીં તેને વગાડવામાં, તેના તારને છેડવામાં, લયબદ્ધ કરીને લીન થવામાં જ દિવ્ય સુખ છૂપાયેલું છે. જીવન અને મનરૂપી ગિટાર અને તેના તાર બંને તમારા હાથમાં છે.

 ધૂળ ખંખેરો, તેને ઓળખો, શાંતિના સ્ત્રોતને જ અશાંતિના સ્ત્રોત તરીકે જોવાનું અજ્ઞાાન ત્યજો.

વકીલની મજા

માણસ પોતાની ભૂલો માટે

ખૂબ સરસ ‘વકીલ’ બને છે.

જ્યારે

બીજાની ભૂલો પર

સીધો ”જજ” બની જાય છે.

પૂર્ણવિરામનું મહત્વ 

પકડો, મત જાને દો.

પકડો મત, જાને દો

ઉપરની બે લીટી સરખી છે માત્ર પૂર્ણવિરામ આમ તેમ થઈ જવાથી દુ:ખી થવાનું અને સુખી થવાનું કારણ સમજાઇ જશે !?

કિસ્મત

જીવન કિસ્મતથી ચાલે છે સાહેબ,

એકલા મગજથી ચાલતુ હોત તો

અકબર નહિં બિરબલ રાજા હોત.

અંગત કોણ ?

આપણું અશ્રુ વિનાનુ રૂદન સમજી શકે એ જ આપણો અંગત !!!

કેમ છો કહેનારા તો હજાર મળશે પણ કેમ ઉદાસ છો કહેનારા કોઈ અંગત જ મળશે.

‘કુલી’ની ભૂમિકા

અમિતાભ બચ્ચન અભિનિત ફિલ્મ ‘કુલી’ના ગીતની પંક્તિ

”સારી દુનિયા કા બોજ હમ ઉઠાતે હૈ,

લોગ આતે હૈ લોગ જાતે હૈ

હમ યહાં પે ખડે રહ જાતે હેં”

આ પંક્તિ રેલવે સ્ટેશન પર જીવન ગુજારતા ‘કુલી’ની છે.

આપણું પણ કંઇક આવું જ નથી…?

વર્ષો આવતા અને જતા રહે છે આપણે, આપણો સ્વભાવ, આદતો, પ્રકૃતિ અને અહંકાર હજુ ઠેરના ઠેર છે. સમય વીત્યો છે ચહેરો અને કદ કાઠી બદલાઈ છે આપણે તો એના એ જ રહ્યા. જીવનના સીમકાર્ડમાં પણ પ્લાન બદલીએ.

આધુનિક ‘પંચ’ તંત્ર

દિવાળીના તહેવાર નિમિત્તે હળવી શૈલીમાં પણ બોધ લઈએ.

પહેલી વાત : દરેક માણસ પાનકાર્ડ અને આધાર કાર્ડમાં દેખાય છે તેટલો ખરાબ નથી હોતો.

બીજી વાત : દરેક માણસ તેની પત્ની સમજે છે તેટલો ખરાબ નથી હોતો અને એની મા (માતા) સમજે છે એટલો સારો પણ નથી હોતો.

ત્રીજી વાત : દરેક માણસ એમ ઇચ્છે છે કે તેની પત્ની મિસ યુનિવર્સ જેવી દેખાય  અને ઘરમાં કામ મણિબેન જેવું કરે.

ચોથી વાત : દરેક પત્ની એવું ઇચ્છે છે કે તેનો પતિ અંબાણી જેટલું કમાય અને વ્યવહાર-વર્તન મનમોહનસિંઘ જેવું કરે.

પાંચમી વાત : નસીબ તો મોદી જેવું હોવું જોઈએ. સવાલ પૂછવા વિપક્ષમાં કોઈ નેતા નહીં અને ઘરમાં — નહીં.

કયું વરુ જીતશે ?

એક વૃદ્ધ તેના પૌત્રને વાર્તા કહી રહ્યા હતા

”મારા લાડલા, આપણા મનમાં બે વરૂઓ વચ્ચે જોરદાર લડાઈ ચાલતી રહેતી હોય છે. જેમાંથી એક વરુ ખૂબ જ ખૂંખાર, ઝેરીલું, ક્રોધથી ભરેલું છે. જેને આપણે ઇર્ષા, લઘુગ્રંથિ, અહંકાર તરીકે ઓળખી શકીએ… અને બીજું વરૂ સૌમ્ય, શાંત, ઉમદા, ઉદાર, આશાવાદી, દયાળુ અને સત્યપ્રેમી છે. બંને વરૂ એકબીજાને પછાડવા એકબીજા પર હાવી થવા (લડાઇ-સંઘર્ષ) કરતા રહે છે. બંને ભારે તાકતવર પણ છે.”

દાદાનું વાર્તા કથન જારી જ હતુ ત્યાં પૌત્રએ પૂછી કાઢ્યું કે ”દાદા, બેમાંથી ક્યું વરૂ જીતે છે ?” દાદાએ પૌત્રમાં વિચારવાની શક્તિ પ્રબળ બને તે રીતે ઉત્તર આપ્યો કે ‘તું જે વરૂને ખોરાક આપીને તગડુ બનાવીશ,  તે વરૂ જીતશે.’

છેલ્લી બે-ત્રણ પંક્તિનું અંગ્રેજી :

The boy thought and asked.

” Grand Father, Which Wolfwins ?”

The old man quitely replied

“The one you feed.”

…નવા વર્ષમાં આવી પ્રેરક વાતો આચરણમાં મુકી શકીએ તેવી શુભેચ્છા.

સૌજન્ય-સાભાર ..

વિવિધા .. ગુ.સ… ભવેન કચ્છી 

સૌજન્ય- શ્રી વિપુલ દેસાઈ … સુરતી ઊંધિયું 

CLICK FOLLOWING LINK FOR AUDIO

સુખી થવાના દીવાળીના પાંચ દીવસો-જય વસાવડા

Diwali Greetings-1

1103 – ” માઈક્રો ફિકશન એટલે વાર્તાનું હાઈકુ ! ”  ……. શ્રી ભવેન કચ્છી

ગુજરાત સમાચારના  ”શતદલ-વિવિધા” વિભાગમાં શ્રી ભવેન કચ્છીનો ‘માઇક્રો ફિકશન’ વાર્તા શું છે એ સમજાવતો લેખ અને એમાં મુકેલી ૧૫ નમુના રૂપ માઈક્રો.વાર્તાઓ વાંચી જે મને ગમી ગઈ.

ગુજરાત સમાચાર અને શ્રી ભવેન કચ્છીના આભાર સાથે આજની આ પોસ્ટમાં એને પ્રસ્તુત કરેલ છે.

વિનોદ વિહારના વાચકોને પણ શ્રી ભવેન કચ્છીનો આ લેખ અને ૧૫ માઈક્રોફીક્ષન વાર્તાઓ જરૂર ગમશે .

વિનોદ પટેલ

માઈક્રો ફિકશન એટલે વાર્તાનું હાઈકું !  

જમાનો જામી રહ્યો છે ‘માઇક્રો ફિકશન’નો…. શ્રી ભવેન કચ્છી

વિવિધા – શતદલ …ગુજરાત સમાચાર  …ભવેન કચ્છી

વાર્તા છ શબ્દોની, ૩૦૦ શબ્દોની ૭૫૦ શબ્દોની !

લાંબુ વાંચવાનું બંધ થતું જશે…. જમાનો જામી રહ્યો છે ‘માઇક્રો ફિકશન’નો.

લિંકને તેના મિત્રને લખેલા લાંબા લચક પત્રના પ્રારંભે નોંધ મૂકી હતી કે ‘સોરી દોસ્ત, આજે મારી પાસે સમય નહીં હોઇ આ લાંબો પત્ર લખું છું !’

‘વૉટ્સ એપ’ પર માઇક્રો ફિકશન તરીકે આઠ-દસ લાઇનની વાર્તા ફરતી હોય છે.

આ લેખમાં આપેલી આવી પંદરેક વાર્તા મનભાવન, મર્મભેદી અને મેસેજના મિશ્રણથી મોજ કરાવી દે છે. તમને પણ આ માઇક્રો સર્જન વાંચીને એમ થશે કે ‘ઓહ… આ તો હું પણ કરી શકું’. યસ, અમારે તમને એટલું જ કહેવાનું કે સર્જક માટેની તમારા મનમાં જે છબી છે તે ‘મીથ’ને બદલાતા જમાનામાં તોડી નાંખો. તમારે કયાં કોઇ મોટા પ્લોટ ઘડવા છે. નાનકડા કથાબીજમાં પ્લોટમાં થોડા પાત્રો, સ્થળોના વર્ણન અને આરોહ અવરોહ ઉમેરો એટલે ટૂંકી વાર્તા, નવલિકાથી માંડી નવલકથા સુધી પહોંચી શકશો.

‘માઇક્રો ફિકશન’ ‘માઇક્રો સ્ટોરી પર કમ સે કમ ટૂંકી વાર્તાની સાઇઝનો આ લેખ વાંચતા પહેલા નમૂનાની આ ૧૫ વાર્તાઓ વાંચી જાવ.

૦૧.
સંધ્યા કાળનો સમય હતો. ચાલતા ચાલતા ડાબી બાજુ આવતી મસ્જિદ તરફ સહેજ ડોકુ નમાવીને તેણે કહ્યું, ‘જય શ્રી કૃષ્ણ’. થોડે આગળ જતાં મંદિર આવ્યું, મનોમન બોલ્યો, ‘અલ્લા અકબર.’

૦૨.
આજે ૧૫ વર્ષે બંને એકબીજાની સામે આવ્યા. કંઇ કેટલીયે યાદો સજીવન થઈ ગઈ. હજુ કશું બોલવા જાય ત્યાં તો બંને તરફની ટ્રેનોએ પ્લેટફોર્મ છોડવાનું શરૃ કરી દીધું.

૦૩
૮૬ વર્ષે બા ગયા. દાદાને દિકરાઓએ કહ્યું, ‘આટલા તાપમાં તમને સ્મશાન સુધી નહીં ફાવે. ઘરમાં જ રહો.’ દાદાજી રૃમમાં ગયા. લાલ ચટક સાડીને છાતી સરસી ચાંપીને કોઇને સંભળાય નહીં તેમ મન મૂકીને રડયા.

૦૪
ગઇકાલે લગભગ ૫૦૦૦ માણસો પર્યાવરણ બચાવોની રેલીમાં જોડાયા. આજે સ્વચ્છતા કામદારોએ શહેરના રસ્તા પરથી લગભગ ૮૦૦૦ જેટલા પાણીના ખાલી પ્લાસ્ટિક પાઉચ ભેગા કર્યા.

૦૫
સરકારી દવાખાનાના જનરલ વોર્ડમાં પડેલી ૧૦ પથારીઓ પાસે જઇને દરેકના ઓશિકા પાસે રૃ. ૧૦૦૦નું કવર મુકીને કંઇજ બોલ્યા વગર તે ત્યાંથી ચૂપચાપ નીકળી ગયો. ઘેર આવતા જ માએ પૂછયું, ‘પૂજારી સ્વામીનો ફોન હતો. મંદિરે અન્નકૂટની ભેટ મુકી આવ્યો ?’ એણે હસીને કહ્યું, ‘હા મમ્મી.’

૦૬
ન્યૂયોર્કના ટાઇમ સ્કેવર પાસે દુનિયાભરના દેશોના ધ્વજમાંથી પરમે ભારતનો ધ્વજ શોધી નાંખ્યો. નાનકડા દિકરાએ કહ્યું, ‘જો આપણા દેશનો ધ્વજ છે. આમ સલામી આપવાની.’ ત્યાં જ મોબાઈલ રણક્યો, સામે છેડેથી પરમના પિતા બોલ્યા, ‘દિકરા, ટેન્ડર આપણને મળી ગયું. ૪ કરોડ જરા નેતાજીના સ્વિસ ખાતામાં ટ્રાન્સફર કરી દેજે કાલ સુધીમાં.’

૦૭
હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશનના પ્રમુખ સાંજ પડે ઓફિસમાંથી ઘરે પાછા ફર્યા અને પત્નીએ કહ્યું, ‘આટલા ઓછા પગારમાં આટલું બધુ કામ કરાવો છો’ એમ કહીને આપણા નોકરે કામ છોડી દીધું છે !.’

૦૮
નેતાજી અચાનક પુલ ઉપરથી પડી ગયા. લોકોમાં હાહાકાર થયો. એક યુવાને પાણીમાં ઝંપલાવ્યું અને જીવનના જોખમે નેતાજીને બચાવ્યા. નેતાજીએ આભાર માન્યો. યુવાને હસીને પેલા પાટીયા સામે જોયું જેમાં લખ્યું હતું, ‘ગંદા કચરાથી ગંગાજીને બચાવો.’

૦૯
એક લેખક મૃત્યુ પામ્યા. બીજા જ મહિને પસ્તીના પુરા રૃ. ૩૫૦ તેના પરિવારજનોને મળ્યા.

૧૦
બારીની બહાર પાનની પીચકારી મારી બાંયથી મ્હોં લૂછતા સુમન માસ્ટર મોટેથી બોલ્યા ‘છોકરાઓ… જીવનમાં ખોટી ટેવથી હંમેશા દૂર રહેવું જોઈએ.’

૧૧
નેતાજી નિવાસની સામેની ફૂટપાથ પર વર્ષોથી પીપરમેન્ટની ગોળીઓ અને ધાણાની દાળના નાના પાઉચ વેચતા ખિમજીને પોલીસે ધોલધપાટ મારીને કાયમ માટે દૂર કર્યો.
ખીમજીએ કરગરતા કહ્યું, ‘પણ વર્ષો પછી અચાનક આમ કેમ ?’
પોલીસે વધુ એક લાફો ફટકારતા કહ્યું, ‘સીકિયોરીટી રીઝન’.
અંતે કુટુંબનું ભરણપોષણ ન કરી શકવાથી ખીમજીએ પરિવાર સહિત આત્મહત્યા કરી લીધી. તેના ગજવામાંથી મળી આવેલી ચિઠ્ઠીમાં ધુ્રજતા અક્ષરે લખ્યું હતું, ‘સિકયોરીટી રીઝન.’

૧૨

ઝૂંપડામાં લટકતા ગણપતિજીના કેલેન્ડર સામે આંગળી ચિંધીને નાનકડો મનુ બોલ્યો, ‘આ ફોટો કેમ લટકાવવાનો ?’ કામ પર જતી માએ કહ્યું,
‘બેટા, એ ખાલી ફોટા નથી, ભગવાનના ફોટામાં જે હોય એ બધું સાચુ હોય.’
માની વાત સાચી માનીને ગઇકાલનો ભૂખ્યો મનુ કેલેન્ડર પાસે પહોંચ્યો. એક ખાલી ડબ્બા ઉપર ચઢીને ભગવાનના ફોટામાં દોરેલા લાડુના થાળને ચાટવા લાગ્યો.

૧૩
પાઉભાજીનીલારી પર નાસ્તા માટે ગયેલા પરિવારના વડીલે તેના દિકરાને કહ્યું કે બેટા, ભણીશ નહીં તો નોકરી નહીં મળે, અહીં પ્લેટો સાફ કરવી પડશે.
આ સાંભળી પાઉભાજીની લારીમાં ઓર્ડર લઇને પ્લેટ પીરસતો યુવાન બોલી ઉઠયો, ‘સાહેબ, ભણ્યો તો હું પણ છું, પણ આ ફિક્સ પગારમાં પૂરું નહીં થતું એટલે રાત્રે આ કામ કરવું પડે છે.’

૧૪
સ્વ. તારક મહેતા ૮૦ વર્ષ વટાવેલી ઉંમરે મળ્યા. મેં તેમને કહ્યું, ‘હું તમને નાનો હતો ત્યારથી વાંચું છું.’ તેમણે મારા ખભા પર સ્નેહસભર હાથ મૂકીને કહ્યું કે ‘હું તમને મોટો થયો ત્યારથી વાંચું છું.’

૧૫
ચાર જુદા જુદા ધર્મના ગાઢ મિત્રો પૈકી એક મિત્રના યુવાન પુત્રને અસાધ્ય બીમારી થઈ. ડોકટરે કહ્યું કે, ‘હવે તો દુઆ જ કદાચ આ યુવાનને બચાવી શકે.’
ચારેય મિત્રોએ પોતપોતાના ભગવાનને પ્રાર્થના કરી. ચમત્કાર સર્જાયો હોય તેમ પુત્ર બીમારીમાંથી ઉગરી ગયો.
આ બાજુ ચાર મિત્રો વચ્ચે ‘અમારા ભગવાનને કારણે પુત્ર બચ્યો છે’ તેની દાવા-દલીલો વચ્ચે ઉગ્ર ઝઘડો થયો. ચારેય મિત્રો હવે એકબીજા સામે આંખ મીલાવતા નથી.

છે ને વિચારપ્રેરક વાર્તાઓ. તમને થશે કે, ‘હા, એ બધુ તો બરાબર પણ આને થોડી વાર્તા કહેવાય ? આ તો પરંપરાગત ટૂંકી વાર્તાના બે ફકરામાં ૧૫ વાર્તાઓ છે.’ પણ હવે એક ‘જોનરે’ માઇક્રો વાર્તા માઇક્રો ફિકશન છે.

અમેરિકાના ફલોરિડા સ્ટેટનો જેરોમ સ્ટર્ન આધુનિક માઇક્રો ફિકશનનો પ્રણેતા કહી શકાય છે. છેક ૨૦૦૭માં તેણે ભવિષ્ય ભાખેલું કે ઇન્ટરનેટ અને સોશ્યલ મીડિયાનો પ્રભાવ નાગરિકો પર એ હદે પડશે કે અમુક અપવાદોને બાદ કરતાં લાંબુ કે દળદાર ઓછુ વંચાશે.

વ્યક્તિની સરેરાશ ગ્રહણ શક્તિ એ હદે શાર્પ બનતી જશે કે પ્રસંગ, વિચાર કે ઘટનાનો વિસ્તાર થતો હશે ત્યાં જ તે પામી જશે. તેની પાસે માહિતી અને મનોરંજનના પ્રિન્ટ, ઓડિયો, વિડિયો, ઓનલાઇન એ હદે વિકલ્પો અને તેની વૈશ્વિક કનેકટિવિટી હશે કે એક જ કન્ટેન્ટ જાણવા બહુ સમય નહીં હોય.

જીવનની બીજી પ્રાધાન્યતા, વ્યસ્તતા પણ હોવાની જ. જેરોમ હાટર્ન પણ રાઇટિંગ પ્રોગ્રામના વર્કશોપ પ્રોજેક્ટ ચલાવતો આદરણીય માર્ગદર્શક છે. તેણે દસ વર્ષ પહેલાં એક શોર્ટ શોર્ટ સ્ટોરીની વૈશ્વિક સ્પર્ધા યોજી હતી. પ્રત્યેક આવી સ્ટોરી ૨૫૦ થી વધુ શબ્દોની ના હોવી જોઈએ. આવી સ્પર્ધાને એ હદે આવકાર મળ્યો કે, દર વર્ષે આ સ્પર્ધા યોજાતી રહે છે. તેમાંથી પસંદગીની ૨૫૦૦ માઇક્રો સ્ટોરીને તે પુસ્તકરૃપે પ્રગટ કરે છે. તેની આવી સ્ટોરી અમેરિકાની એફ એમ રેડિયો ચેનલો અને સ્ટોરી માટેની અલાયદી વેબસાઇટો ખરીદે છે.

આ પુસ્તકની ટચુકડી છતાં અદ્ભૂત વાર્તાઓ વાંચીને જે પ્રતિભાવો મળ્યા તેમાં એક વાચકે લખ્યું કે, ‘હું મેદસ્વી કાયા ધરાવું છું પણ માઇક્રો વાર્તા વાંચીને હું સંમત થયો છું કે વજન ઉતારી શકાય છે અને તે પણ વધુ પ્રભાવ પડે તે રીતે.’

એમી હેમ્પેલ અને સ્ટુઅર્ટ ડાયબેક તો આ સ્પર્ધામાં ભાગ લેતા આજે અંગ્રેજી સાહિત્યમાં માઇક્રો ફિકશનમાં આદરભર્યું સ્થાન ધરાવે છે. કેમીલ રેન્શો પણ માઇક્રો ફિકશનનો પ્રચાર કરતા વર્કશોપ ચલાવે છે. તે કહે છે કે માઇક્રો ફિકશનથી વિશ્વની સંસ્કૃતિ, સંવેદના, સામાજિકતા, પીડા, અપેક્ષા, વિકૃતિ, પ્રકૃતિ, માનસિકતાને એક જ નજરે પામી શકાય છે.

માત્ર ૨૫૦ કે ૩૦૦ શબ્દોમાં વાર્તા લખો એટલે તે માઇક્રો ફિકશન તરીકે ખપાવી ના શકાય. તેની ભાષા, જૂજ શબ્દોની ચોટ કે કલ્પનામાં વહેવડાવી શકવાની તેની તાકાત, મર્મ, ખૂબ જ ચૂસ્ત હોવા જોઈએ.

આગળ …આખો લેખ વાંચવા માટે નીચેની લીંક પર ક્લિક કરશો. 

 ગુજરાત સમાચાર ..શત દલ …લેખક…શ્રી ભવેન કચ્છી 

 


અક્ષરનાદ બ્લોગ અને માઇક્રોફિક્શન

ગુજરાતી સાહિત્ય પ્રેમીઓમાં ખુબ જાણીતા શ્રી જીગ્નેશ અધ્વર્યુ સંપાદિત બ્લોગ અક્ષરનાદ ના માધ્યમથી તેઓએ માઇક્રોફિક્શન વાર્તાઓના ક્ષેત્રે અભિનવ પ્રયોગો યોજીને જે ખુબ જ અગત્યનું પ્રદાન કર્યું છે એ માટે એમને અભિનંદન ઘટે છે.

અક્ષરનાદ બ્લોગમાં માઈક્રોફિક્શન વાર્તાઓના વિભાગની નીચેની લીંક પર તમોને નવોદિત લેખકોની અગણિત માઈક્રોફિક્શન વાર્તાઓ વાંચવા મળશે.

સાહિત્ય પ્રકાર મુજબ …. માઇક્રોફિક્શન…અક્ષરનાદ