વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Tag Archives: રીડ ગુજરાતી.કોમ

1219- વેદનાની આરપાર નિહાળેલો આનંદ ……સ્વ.ભૂપત વડોદરિયા

અમેરિકાની એક અગ્રણી કવિયત્રી તરીકે આજે પણ જેની ગણના થાય છે તે ઈમિલી ડિકિન્સન એક ગરીબ અને દુઃખી નારી હતી, પણ તે દુઃખી અને ગરીબ હોવા છતાં તેનાં સ્વમાન અને સ્વતંત્રતા અકબંધ રહ્યાં હતાં. તેના મૃત્યુને એક સૈકાથી વધુ સમય વીતી ગયો છતાં આજે પણ તમે તેની કવિતા પર નજર કરો તો તરત તેના હૃદયમાંથી ઊગેલી લીલીછમ કાવ્યમાલા તમારી આંખને ભીની કર્યા વગર ન રહે – માત્ર ભીની જ નહીં કરે, તે તમારી નજરને થોડી વધુ તેજીલી અને વધુ સ્નેહભરી બનાવ્યા વગર નહીં રહે.

પોતાનાં કાવ્યો વિશે ઈમિલી ડિકિન્સન કહે છે : ‘આ (કાવ્યો) જગતને મેં લખેલો એક પત્ર છે. દુનિયાએ મને કદી જવાબ આપ્યો નથી. મારો આ સંદેશો મેં નહીં જોયેલા હાથમાં હું મૂકું છું. એને સદભાવથી મૂલવજો.’

ઈમિલી અમેરિકામાં એમહર્સ્ટ (મેસેચ્યુસેટ્સ) ખાતે ઈ.સ. 1830માં જન્મી હતી અને છપ્પન વર્ષની ઉંમરે ઈ.સ. 1886માં મૃત્યુ પામી. તેણે લગભગ સત્તરસો કાવ્યો લખ્યાં હતાં પણ તેમાંથી બહુ જૂજ કાવ્યો તેના જીવનકાળ દરમિયાન પ્રગટ થયાં હતાં. એકપણ કાવ્યસંગ્રહ તેની હયાતીમાં બહાર પડ્યો નહોતો. તેના મૃત્યુ પછી તેના ત્રણ કાવ્યસંગ્રહો પ્રગટ થયા. રાતદહાડો શ્રમ કરીને તે ગુજારો કરતી હતી. ઘર છોડીને તે કદી ક્યાંય ગઈ નહોતી, પણ તેની કવિતામાં તે તેના વાસ્તવિક જીવનની બધી જ મર્યાદાઓને ઓળંગી જાય છે. તેની પાર તે તમને ધરતી પર અને આકાશમાં ઠેરઠેર સફર કરાવે છે. ઈમિલી જીવનની, પ્રેમની, પ્રકૃતિની અને અમરત્વની કવિતા કરે છે. તેની કવિતાના વિષયો અને તેમાં પ્રગટ થતી ઊર્મિઓ પ્રત્યેક વ્યક્તિને ‘પોતીકાં’ લાગે છે.

ઈમિલી એટલી શરમાળ છે કે તે માત્ર એકાંતમાં પોતાની જાત સાથે જ જીવે છે. એની આકાંક્ષા એક જ છે : ‘જો હું કોઈક એકાદ વ્યક્તિનું હૈયું ભાંગતું બચાવી શકું તો મને લાગે છે કે હું તદ્દન નિરર્થક નથી જીવી.’ તેની એક નાનકડી કવિતામાં તે આગળ કહે છે : ‘જો હું એકાદ જિંદગીની વેદના ઓછી કરી શકું, કોઈકની પીડાને થોડી હળવી કરી શકું અગર કોઈ એકાદ મૂર્છિત પંખીને તેના માળામાં પાછું મૂકી શકું તો મને લાગે છે કે હું છેક નિરર્થક નથી જીવી.’

ઈમિલી માટે કવિતા શ્વાસોચ્છવાસ જેવી સહજ છે. તેને દુનિયાદારીના ભપકા-દમામ ગમતા નથી. એક કાવ્યમાં તે કહે છે : ‘પહેલા હૃદય આનંદ માગે છે અને પછી વેદનામાંથી છુટકારો અને પછી વેદનાને બૂઠી બનાવનારાં કંઈક દર્દશામકો અને પછી ‘ઊંઘી’ જવાનું અને પછી-ઈશ્વરેચ્છા-મૃત્યુની મુક્તિ !’ એણે વેદના ખૂબ પીધી છે અને પચાવી છે.

એક ઓર કાવ્યમાં કહે છે : ‘હું ઝીણી નજરે મને મળતા દરેક શોકને માપી જોઉં છું. મારા શોકનું વજન મારા જેટલું જ છે કે તેનું કદ કંઈક નાનું છે ? મને અચંબો થાય છે – બીજાઓ વેદના લાંબા સમયથી વેઠી રહ્યા હશે કે તેમની વેદના હમણાંની જ હશે ? હું મારી વેદનાની તારીખ તો કહી શકતી નથી – મારું દુઃખ બહુ જૂનું લાગે છે.’ એક બીજી રચનામાં એ કહે છે : ‘વેદનાની આરપાર નિહાળેલો આનંદ કેટલો રમણીય લાગે છે ! મળવો અસંભવ હોવાથી કેટલો સુંદર દેખાય છે ! દૂરદૂરનો પહાડ હીરા-માણેક જેવો દેખાય છે. નજીક જઈએ ત્યાં હીરા ઝાંખા પડી જાય છે અને માત્ર આકાશ નજરે પડે છે.’

જીવતાં હોવું એ જ આનંદ :

જીવતાં હોવાનો જ એક આનંદ છે, પણ એ આનંદ પણ માણસ મિલકતની જેમ સંતાડી રાખે છે. અડોશપડોશમાં, સગાંસંબંધીઓમાં, બીજે ક્યાંક મોત દરોડો પાડે છે ત્યારે રખે મારો ‘દલ્લો’ લૂંટાઈ જાય તેનો ડર તેની પાસે એ મિલકત જાહેર કરાવે છે અને પછી મોત કોઈકને ઉપાડી ગયું પણ પોતે બચી ગયા – પોતાનો ‘દલ્લો’ બચી ગયો તેનો આનંદ એક ક્ષણિક ઊભરારૂપે પ્રગટ થાય છે. પણ જીવતા હોવાનો જ આ એક અનોખો આનંદ રોજબરોજના જીવનમાં પ્રગટ થતો નથી. આપણો ઘણો બધો સમય આપણા માટે કિંમતી પોશાક તૈયાર કરવામાં અને કિંમતી રહેઠાણ તૈયાર કરવામાં જાય છે. પોશાકો તૈયાર થઈ જાય, રહેઠાણ તૈયાર થઈ જાય, આખી જિંદગી ખૂબ ખૂબ મહેનત કરીને ઘણું કમાયા તેનું ‘માનપત્ર’ પણ તૈયાર થઈ જાય – પણ પછી મૂળ માણસ પાસે નિજાનંદે જીવવાનો ઝાઝો વખત રહ્યો જ નથી હોતો. આનંદથી જીવવા માટે પણ એક મિજાજ જોઈએ છે. પણ આપણે જે જાતજાતની ચીજોની પાછળ દેખાદેખીથી દોડ્યા, તેમાં વારંવાર પેટ ઉપર ચાલ્યા અને પેલા મસ્ત મિજાજનું તો સત્યનાશ કાઢી નાખ્યું. માણસ જીવવામાં પણ કોઈકની નકલ કરે છે, જાણ્યે કે અજાણ્યે, તે પોતાની જિંદગીની કોઈ મૌલિક કિતાબ લખવા બેસતો જ નથી.

કેટલાક માણસો માને છે, સુખસંપત્તિનાં સાધનો ગમે તે ભોગે ઊભાં કરવાં, પેદા કરવાં એનું નામ જિંદગી. બીજા કેટલાક વળી માને છે કે સાચાં કે ખોટાં જાતજાતના માનપત્રો અને પ્રમાણપત્રો ભેગાં કરવાં એ જ જિંદગી ! બીજા કેટલાક વળી એમ જ માને છે કે બસ ક્યાંક નજર ચોંટેલી રહેવી જોઈએ, નહીં પોતાની અંદર જોવાનું, નહીં આસપાસ નજર કરવાની, નહીં દિલને ઢંઢોળવાનું કે નહીં મગજને ક્યાંય સાચી રીતે કસોટીએ ચઢાવવાનું. દુનિયા જેને ‘સુખ’, ‘આનંદ’, ‘વૈભવ’, ‘નસીબ’ સમજે છે તે તો માત્ર રૂપિયાની જાદુગરી છે ! એટલે ગમે તેમ કરીને ગમે તે ભોગે રૂપિયા મેળવો-બસ ! એ માટે ભલે બધું જ હોમી દેવું પડે. જિંદગીમાં જે કંઈ લીલુંછમ છે તે બધું ભલે બળીને કાળુમેંશ કે રાખ થઈ જાય. પછી માણસ પાસે કંઈ જ બચતું નથી. તે પોતે પણ બચી શકે તેમ નથી હોતો ત્યારે તેને અંતિમ ક્ષણે સંભવતઃ ભાન થાય છે કે જિંદગીમાંથી કશું કામનું તો પામ્યા નહીં અને જે પામ્યા તે હવે પોતાના કોઈ કામનું તો રહ્યું જ નથી. જીવતા કે મૂઆ પછી વીમાની એક પોલિસી પાકે એટલું જીવ્યા. બાકી, જીવવા જેવું જે ઘણુંબધું હતું તે તો ન જ જીવ્યા.

પોતાની અંદર જ પરમ આત્માના કે પરમ શક્તિનાં દર્શન કર્યા હોત, સમગ્ર સૃષ્ટિમાં પ્રાણ અને પદાર્થના અગણિત આવિષ્કારોમાં પરમ આત્માના કે પરમ શક્તિના એક અંશરૂપે પોતાની જ છબીનાં પણ દર્શન કર્યાં હોત – આ બધામાં પોતાને ભેળવીને અને પોતાનામાં આ બધું મેળવીને જીવ્યા હોત તો જિંદગીનો આનંદ કાંઈક જુદો જ હોત. એવું કર્યું હોત તો મોતની ક્ષણે મૂલ્યવિહીન મીંડું બની ગયાની, નામશેષ થઈ ગયાની લાગણી ન થાત, પણ પ્રેમ અને પ્રકાશની પરમ ચેતનામાં ભળી જઈને મુક્તિ પામ્યાનો આનંદ જ થયો હોત.

[‘વિચારવલોણું’ સામાયિક એપ્રિલ-2011માંથી સાભાર.]

 સૌજન્ય …રીડ ગુજરાતી.કોમ 

(સ્વ.ભૂપત વડોદરિયાના આવા બીજા પ્રેરણાત્મક લેખો રીડ ગુજરાતી.કોમના સૌજન્યથી વાંચવા આ લીંક પર ક્લિક કરશો.)

( 924 ) રીડ ગુજરાતી.કોમ ના જનક સ્વ.મૃગેશ શાહ ને શ્રધાંજલિ

Mrugesh-Shah

રીડ ગુજરાતી .કોમના જનક શ્રી મૃગેશભાઈ શાહ બે વર્ષ પહેલાં તારીખ ૫મી જુન.૨૦૧૪ ના રોજ માત્ર ૩૮ વર્ષની યુવાન વયે બ્રેઈન સ્ટ્રોકના લીધે વડોદરા ખાતે અવસાન પામ્યા હતા.આ દુખદ ઘટનાને બે વર્ષ પૂરાં થયાં છે.

સ્વ.મૃગેશભાઈએ રીડ.ગુજરાતી બ્લોગના માધ્યમથી દેશ અને વિદેશમાં વસતા ગુજરાતી પ્રેમી વાચકોને ઓન લાઈન વાંચતા અને લખતા કરીને ગુજરાતી ભાષાની અમુલ્ય સેવા બજાવી છે.

મૃગેશભાઈના અવસાન બાદ રીડ ગુજરાતી.કોમને જીવિત રાખનાર એમના જેવા જ ઉત્સાહી એમના મિત્ર અને અક્ષરનાદ ના સંપાદક શ્રી જીગ્નેશ અધ્વર્યુ કે મૃગેશભાઈની દ્વિતીય પુણ્યતિથી આપેલ અંજલિ અહી વાંચી શકાશે .

આજની પોસ્ટમાં શ્રી મૃગેશભાઈ વિશેના નીચેના લેખોથી સ્વ.મૃગેશભાઈને શ્રધાંજલિ આપવામાં આવી છે.આ સાહિત્યથી સ્વ.મૃગેશભાઈનો  સાચો પરિચય  મળી શકશે. 

વિનોદ પટેલ 

વેદોમાં એવી પ્રાર્થના છે કે :
હે ઈશ્વર, અમારી આંખો તારું દર્શન કરે, અમારા કાન તારી કથાનું શ્રવણ કરે, અમારા ચરણ તારા તીર્થો પ્રતિ ગતિ કરે… વગેરે વગેરે…

આ ઉપરથી આજના સમયમાં આપણે આમ પણ કહી શકીએ કે….

હે ઈશ્વર અમે ટીવી દ્વારા તારી કથાનું શ્રવણ કરીએ, કાર દ્વારા તારા તીર્થો ની યાત્રા કરીએ, આઈપેડ પર તારી તસ્વીરોનું દર્શન કરીએ, હેડફોનમાં તારા નામનું સંકીર્તન સાંભળીએ, મોબાઈલના રીંગટોન વડે પણ તને જ યાદ કરીએ, ફેસબુક પર તારી જ ચર્ચા હો, કેમેરા વડે તારી પ્રકૃતિના જુદા જુદા રૂપોનું દર્શન કરીએ…. આ જે કંઈ સાધનો છે… હે ઈશ્વર, એ બધા જ તારી સાધના માટે અમને ઉપયોગી થાઓ….
મૃગેશ શાહ

મૃગેશ શાહ સાથે સાત સવાલ-જવાબ

[જાણીતી અને લોકપ્રિય વેબ-સાઈટ રીડ-ગુજરાતી.કોમના સ્થાપક મૃગેશ ભાઈ સાથે એમની સાઈટ વીશે, ટેકનોલોજી અને ગુજરાતી વાંચન, પુસ્તકો વિશેનો રસપ્રદ વાર્તાલાપ]

૧. રીડગુજરાતી.કોમની શરૂઆત ક્યારે ને કઈ રીતે થઈ ?

રીડગુજરાતીની શરૂઆત ૨૦૦૫માં થઈ. ખાસ કરીને મને વાંચનનો ખૂબ શોખ હતો. ટેકનોલોજીના ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા હોવાથી એમ થયું કે જે વાંચન આપણને માનસિક રીતે સ્વસ્થ રાખે છે એનો લાભ સૌને મળવો જોઈએ. સારું વાંચન ક્યાંયને ક્યાંય ઉપયોગી થતું જ હોય છે. મારી દ્રષ્ટિએ વાંચન એ મનોરંજન નથી પરંતુ મનનું ઘડતર છે. એથી તે વ્યાપકરૂપે ઉપયોગી થાય તે માટે સાઈટ બનાવવાનો વિચાર સ્ફૂર્યો.

૨. સાહિત્ય તરફ આપની રુચિ વારસાગત છે ? જો ના, તો આપનો સાહિત્ય તરફનો લગાવ કઈ રીતે શરૂ થયો ?

મારા દાદા ગુજરાતી ભાષાના શિક્ષક હતા, તેથી કદાચ ત્રીજી પેઢીએ આવ્યું હોય એમ કહી શકાય પરંતુ વાંચન તો અમારા ઘરમાં પહલેથી હતું. મારા મમ્મી ખૂબ વાંચતા. નાનપણથી બાળસામાયિક વાંચવાની ટેવને લીધે લગાવ વધતો ગયો. વળી એ સમયે આટલા ઉપકરણો પણ નહોતાં. વેકેશન એટલે વાંચન માટેની પૂરી મોકળાશ ! પરંતુ જેમ જેમ સમય સાથે સમજ કેળવાતી ગઈ તેમ તેમ વધારે ને વધારે નવા નવા લેખકો અને મહાનુભવોના જીવનમાં ડોકિયું કરવાનું મન થયું.

૩. સોશિયલ મીડિયામાં ગુજરાતી સાહિત્ય રસિકો માટે મૃગેશ શાહનું પર્યાયવાચી એટલે રીડગુજરાતી.કોમ_આપ શું કહેશો ?

સોશિયલ મીડિયામાં સાહિત્ય આધુનિક માધ્યમથી પહોંચે છે તે સારી વાત છે પરંતુ એનો શ્રેય એ સાહિત્યની કૃતિઓને જાય છે કારણ કે મહાન સર્જકોની એ ઉત્તમ કૃતિઓને લીધે લોકોને વાંચવાનું ગમે છે. એનાથી જીવનમાં એક નવી દિશા ખૂલે છે. નવરાશના સમયે લોકો સાઈટની મુલાકાત લેવાનું પસંદ કરે છે કારણ કે સૌને પોતાના મનને શાંતિ આપે એવું કશુંક જોઈએ છે અને તે આપવામાં ઈશ્વરે મને નિમિત્ત બનાવ્યાનો મને આનંદ છે.

. ઈ-બુક રીડિંગ અને લાઈબ્રેરી કે બાલ્કનીમાં બેસી, હાથમાં પુસ્તક ને સાથે ગરમાગરમ કૉફી_ આપની દ્રષ્ટિએ આ બંને વિકલ્પોમાંથી ક્યો વિકલ્પ આજે વધુ પ્રચલિત છે ને શા માટે ?

આખરે બંને છે તો વિકલ્પ જ. તેથી બંને પોતપોતાના સ્થાને યોગ્ય છે. પુસ્તકનું સ્થાન કોઈ લઈ શકે નહીં. એની મજા કંઈક જુદી છે. પરંતુ વધતી જતી વ્યસ્તતા અને દોડધામભરી જિંદગીમાં જો તરસ્યો કૂવા પાસે ન આવે તો કૂવાએ તરસ્યા પાસે જવું પડે છે. એટલે કે ઈમેઈલ ઈન્ટરનેટ વગેરે માધ્યમ દ્વારા લોકો ચાલુ ઑફિસે પણ વાંચી લે છે. એમાંથી પુસ્તક પસંદ કરે છે અને રજાના દિવસે ગરમાગરમ કોફી સાથે પુસ્તકનો આનંદ પણ માણી શકે છે. આથી બંનેની જરૂર છે.

૫. યુવા સાહિત્યપ્રેમીઓ અને નિવોદિત લેખક/કવિ માટે આપનો કોઈ ખાસ સંદેશ ?

ખાસ સંદેશ એટલો જ કે સાહિત્ય હવે ફક્ત મનોરંજનનું માધ્યમ નથી. એ માટે તો ફિલ્મો અને ટીવી છે જ. સાહિત્ય જીવન ઘડતર માટેનું સાધન છે. હા, એમાં મનોરંજન થતું હોય તો કશું ખોટું નથી પરંતુ સાહિત્ય માતાપિતાની હૂંફ આપે છે. એકલતા દૂર કરે છે. આપણી દ્રષ્ટિને વિશાળ બનાવે છે. એટલે યુવા સાહિત્ય પ્રેમીઓએ એવું વાંચન સતત કરતા રહેવું જોઈએ જે એમને ફ્રેશ રાખે.
નિવોદિત લેખક અને સર્જકે પોતાની કલમને બ્લોગ દ્વારા કે અન્ય માધ્યમો દ્વારા પોતાના વાચકવર્ગ સુધી પહોંચાડવામાં જરાય સંકોચ રાખવો ન જોઈએ. નાસીપાસ થયા વિના સતત અભ્યાસપૂર્વક પોતાની કલમને સુદ્રઢ કરવી જોઈએ.

૬. રીડગુજરાતી.કોમને ધોરણ ૧૨ ના ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તકમાં સ્થાન મળ્યું_ આ વિષે થોડુંક જણાવશો.

અગાઉ ‘શબ્દસૃષ્ટિ’ના દીપોત્સવી અંકમાં આધુનિક વેબજગત વિશે તેમજ રીડગુજરાતી વિશે લખવાનું થયેલું. તે લેખ સૌને ઘણો ઉપયોગી અને લોકપ્રિય થઈ પડેલો. આ જ બાબતે મહારાષ્ટ્ર ઉચ્ચત્તર માધ્યમિક બોર્ડનો મને પત્ર આવ્યો કે તેઓ આ લેખ પોતાના પાઠ્યપુસ્તકમાં સમાવેશ કરવા ઈચ્છે છે અને તે પછી તેને ચાલુ વર્ષે ધોરણ ૧૨ના ગુજરાતી પાઠ્યપુસ્તકમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું. વેબજગતને સમજવા માટે વિદ્યાર્થીઓને આ લેખ ખૂબ ઉપયોગી થઈ રહેશે.

૭. રીડગુજરાતી.કોમ થકી ગુજરાતી સાહિત્યને ધબકતું રાખવાના અભિયાનમાં લેખક તથા વાચકગણ તરફથી કોઈ ખાસ આશા ?

આશા માત્ર એટલી જ કે સૌ પરિવાર થોડોક સમય સાથે બેસીને વાંચે. જો એ શક્ય ન બને તો પોતાના કામ સાથે દિવસનો થોડો સમય ફાળવે. ભાષા એ આપણું સર્વસ્વ છે. વિકાસ સાથે એને ખોવાનું પોસાય નહીં. એ આપણી મૂળ ઓળખ છે. આજના સમયમાં માનસિક તાણથી દૂર રહેવું હોય તો કશાક શુભનો સંપર્ક સતત અનિવાર્ય છે. આ લાભ રીડગુજરાતી થકી સૌ કોઈ લઈ શકે એ માટે વાચકો સૌને વાંચતા અને વંચાવતા રહે એવી મારી નમ્ર વિનંતી છે.

November 26th, 2014
(પગરવ – “ગ્રીષ્મ” વિશેષાંક – માર્ચ ૨૦૧૪)

વિચાર બિંદુઓ  (ભાગ-૭ )- મૃગેશ શાહ 

સૌજન્ય- રીડ ગુજરાતી.કોમ