વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Tag Archives: રીમોહમદ માંકડ

1209 -બારણાં ખુલ્લા રાખશો તો અજવાળું આવશે!… મોહમ્મદ માંકડ

બારણાં ખુલ્લા રાખશો તો અજવાળું આવશે!
કેલિડોસ્કોપઃ મોહમ્મદ માંકડ

થોડાં વખત પહેલાં એક સર્વે થયો હતો કે, અમેરિકામાં સૌથી વધારે વંચાતા કવિ કોણ? બેસ્ટ સેલર કોણ? એનો જવાબ હતો જલાલુદ્દીન રૂમી.

તેરમી સદીની શરૂઆતમાં અફઘાનિસ્તાનના બલ્ખમાં જન્મેલા રૂમી તુર્કસ્તાનમાં જઈને વસ્યા હતા. રૂમીને આજે દુનિયા એક ઉચ્ચ કોટિના સંત તરીકે ઓળખે છે. એમના જીવન દરમિયાન વિપુલ પ્રમાણમાં આધ્યાત્મિક સાહિત્યનું સર્જન કર્યું હતું. જે આજે અનુવાદિત થઈને દુનિયાભરના વાચકો સુધી પહોંચી ગયું છે.

આપણે ત્યાં રૂમીના નૃત્યને સૂફી નૃત્ય તરીકે રજનીશજીએ પ્રખ્યાત કર્યું છે. જલાલુદ્દીન રૂમીએ પોતાના શિષ્યોને જે કંઈ કહ્યું તે ભક્તિભાવથી ગોળ ફુદરડી ફરતાં ફરતાં કહ્યું, જે આજે આપણાં સુધી પહોંચ્યું છે.

સદીઓ પહેલાં મૂળ ફારસીમાં લખાયેલી અને અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર થયેલી એમની એક રચના અહીં જોઈએ.

The wire of divine grace is limitless:
All limits come only from the faults of the cup.
Moonlight floods the whole sky from horizon to horizon;
How much it can feel your room depends on its windows.
Grant a great dignity, my friend, to the cup of your life;
Love has designed it to hold this
eternal wine.

સામાન્ય રીતે વાઈન (wine) નો અર્થ આપણે દારૂ, શરાબ કે મદીરા કરીએ છીએ પરંતુ સૂફી સંતોની આધ્યાત્મિક રચનાઓમાં એના અનેક અર્થ થાય છે. ક્યારેક એનો અર્થ પરમ સત્ય થાય છે, શાશ્વત પ્રેમ થાય છે કે જ્ઞાાન એવો થાય છે, તો ક્યારેક એનો અર્થ કુદરતનું સૌંદર્ય, કુદરતની મોહિની, કુદરતની શોભા એવો પણ થાય છે. ‘મદિરા’ શબ્દના પણ અનેક અર્થ થાય છે અને સૂફી સાહિત્યમાં એને અનેક જુદી જુદી રીતે વાપરવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ઈશ્વરના પ્રેમના અર્થમાં એ વધારે વપરાય છે. સૂફી લોકો ઈશ્વરના પ્રેમને સૌથી કીમતી ગણે છે.

શરાબ માણસના શરીરને અને મનને નુકસાન કરે છે જ્યારે ઈશ્વર તરફનો દિવ્ય પ્રેમ-નશો (Divine Love) તો માણસના અંતર આત્માને એક જુદી જ ઊંચાઈ ઉપર લઈ જાય છે.

ફરી રૂમીની વાત પર આવીએ. રૂમી કહે છે કે, “ઈશ્વરનો પ્રેમ-કૃપા તો અસીમ છે જે કંઈ મર્યાદા છે એ એને ઝીલવાવાળા પાત્રની મનુષ્યની છે.“

નજર પહોંચે ત્યાં સુધી ચાંદની તો પથરાયેલી જ છે. પણ તમારા ઓરડાને એ કેટલો ઉજાળી શકશે એનો આધાર તો એમાં રહેલી બારીઓ ઉપર છે.

મારા મિત્ર, એની દિવ્યતા પામવા, એનું સૌંદર્ય માણવા, એનો પ્રેમ અને કૃપા મેળવવા, એના પરમ સત્યને પામવા) તારા જીવન-પાત્રને એના માટે લાયક બનાવ, એને ગૌરવશાળી બનાવ. માત્ર પ્રેમ જ એક એવી વસ્તુ છે કે જેના દ્વારા ઈશ્વરને પામી શકાય.

રૂમી અંતરઆત્માના ઊંડાણમાં પહોંચીને નવી ઊંચાઈ પર પહોંચવાની વાત કરે છે.

રૂમી કહે છે કે માણસ ઈશ્વરીય અજવાળાંથી એના મનને ભરી દઈ શકે છે પણ માણસે એ માટે એના મનનાં બારી-દરવાજા ખુલ્લા રાખવા પડે છે. બારી-દરવાજા ઘરના હોય કે મનનાં જો એ બંધ જ રખાય તો એમાં અનંતનો પ્રકાશ પ્રવેશી શક્તો નથી.

માણસ મોટે ભાગે પોતાના મનના બારી-બારણાંને બંધ જ રાખે છે. એ ભૂલથીયે ખૂલી ન જાય એટલા માટે પોતાના અહંનું, સંસ્કારોનું રૂઢીચુસ્ત ખ્યાલોનું મોટું તાળું મારી રાખે છે. પોતાના મનમાં ઘર કરી ગયેલા અંધારાને જ આજે માણસ અજવાળું માને છે.

જ્યારે મનનાં એવાં અંધારા ઊલેચાઈ જાય છે ત્યારે જ કોઈક નરસિંહ મહેતા, કબીર કે અખો પેદા થાય છે. રૂમીની જ બીજી એક વાત છે, જે મેં અગાઉ લખેલી છે છતાં અહીં યાદ કરવા જેવી છે.

એક ભમરાની અને ડંગ-બિટલ (ધૂધા)ની એ વાત છે. ડંગ-બિટલ એ એક ઢાલીયું જીવડું છે. જેને કાઠિયાવાડમાં ધૂધો કહે છે. પોતાના પગ વડે એ છાણની ગોળીઓ બનાવ્યા કરે છે. દેખાવમાં એ ભમરા જેવો હોય છે.

ભમરાના મનમાં એક દિવસ છાણની ગોળીઓ બનાવતા ધૂધાને જોઈને થયું કે આ મારા ભાઈને માટે ફૂલોની અને બાગની સહેલ કરાવવી જોઈએ. ધૂધા પાસે જઈને ભમરાએ કહ્યું, “ભાઈ, એકવાર તું મારા ઘરે ન આવે?” ભમરાના આમંત્રણથી ધૂધાને થોડો વહેમ પડયો, છતાં થોડીવાર વિચારીને તેણે કહ્યું, “જરૂર આવીશ”

બીજે દિવસે ભમરો ધૂધાને બાગની સહેલગાહે લઈ ગયો. ભમરાને થયું કે આ બાગની શોભા અને સુંદર ફૂલોની સુગંધની અસર જરૂર ધૂધા ઉપર થઈ હશે. એટલે એણે પૂછ્યું “ભાઈ તને એમ નથી લાગતું કે તારે તારું ગંદું જીવન છોડી દેવું જોઈએ? બાગના ફૂલોની સુગંધ તને કેવી લાગે છે?”

ધૂધાએ સામો પ્રશ્ન કર્યો, “કઈ સુગંધ?”

“કેમ, તને કોઈ સુગંધ આવતી નથી?”

ધૂધાએ હસીને કહ્યું, “તારી ચાલાકી હું પહેલેથી જ સમજી ગયો હતો. એટલે અહીં આવ્યો એ પહેલાં જ છાણની બે સરસ ગોળીઓ બનાવીને મેં નસકોરામાં ચડાવી દીધી હતી. બીજી કોઈ ગંધ મને અસર કરી શકે એમ નથી.”

ભમરા અને ધૂધાની વાતમાં પણ રૂમીનો એ જ ઉપદેશ છે કે મનનાં કમાડને બંધ રાખનારને નવી સુગંધ, તાજો પ્રકાશ, તાજી હવા મળતાં નથી. જો તમે ધૂધા જેવું નહિ કરો તો, કુદરતની અસીમ કૃપા છે વળી એને ત્યાં કશું જ છૂપું નથી, એના તમામ ભંડાર ખુલ્લા છે. એનું સૌંદર્ય ચારે તરફ ફેલાયેલું છે તમે તમારી લાયકાત મુજબ એમાંથી મેળવી શકશો. વહેતી નદીમાંથી ખોબા જેટલું પાણી તો તમે જરૂર મેળવી શકશો- તમારી તરસ માટે જરૂર એ પૂરતું થઈ પડશે. તમારા મનનાં બારી દરવાજા ખુલ્લા રાખશો તો કુદરત તમારા મનને, તમારી જાતને જરૂર શાશ્વત સુખથી ભરી દેશે.

મોહમદ માંકડ- પરિચય

MOHAMMAD MAKAD | Gujarat Sahitya Academy | સર્જક અને સર્જન | મોહમ્મદ માંકડ 

1146- જાણવા જેવી, વિચારવા જેવી કેટલીક વાતો …. મોહમ્મદ માંકડ

જાણવા જેવી, વિચારવા જેવી કેટલીક વાતો …. મોહમ્મદ માંકડ

કેટલીક નાની-મોટી વાતો જે મને વાંચતાં ગમી ગઈ હતી એમાંથી થોડી વાતો અહીં લખું છું. આશા રાખું છું કે વાચકોને પણ એ ગમશે.
૧.
કવિ દલપતરામની પંક્તિઓ મને યાદ રહી ગઈ છે, જે મેં અહીં નીચે લખી છે. ઉપર ઉપરથી જોતાં આ પંક્તિઓ સામાન્ય લાગે છે પરંતુ થોડું મન દઈને વાંચતાં સમજાય છે કે એમાં જીવનને સુખી બનાવવાનું રહસ્ય સમાયેલું છે. માણસ જો દલપતરામ કહે છે એમ વર્તે તો પોતે સુખી રહી શકે છે અને બીજાઓ પણ સુખી રહી શકે છે. વળી, આ પંક્તિઓમાં જીવનની, કુદરતની, દુનિયાની જે વિશાળતા અને વિવિધતા છે એનો પણ આપણને ખ્યાલ આવે છે. આપણે તો એનો એક સાવ સામાન્ય એવો નાનકડો ભાગ છીએ.

જીવનબાગમાં કુદરતે આનંદને અત્ર, તત્ર, સર્વત્ર વેરેલો છે પણ એમાંથી આપણને ગમતું વીણતાં આવડવું જોઈએ. અને, છતાં કોઈ સર્જન આપણને ન ગમે, આપણને આનંદદાયક ન લાગે, આપણાં સુખ-ચેન એનાથી ન વધતાં હોય તો એ સર્જન બીજા માટે રહેવા દેવું એની નિંદા કરવી નહીં. આપણને નહીં ગમે તો બીજા કોઈને એ જરૂર ગમશે. કુદરતે એનું સર્જન બીજા કોઈ એના ગમાડનારને માટે કર્યું હશે એવી સમજણ કેળવવી.
કવિ શ્રી દલપતરામની પંક્તિઓ આ મુજબ છે :

જેને જેવો ભાવ, તેને તેવી કવિતા છે એમાં,
બેસીને જુઓ આ બડાભાગના બહારને
ગમે ત્યાં ગમ્મત કરો, ન ગમે તે નિંદશોમાં
રાખજો તે જગા બીજા રમનારને.

૨.
એક વાર ઈસુ યહૂદીઓના લત્તામાંથી પસાર થતા હતા, ત્યારે કેટલાક યહૂદીઓ તેમને ગાળો દેવા લાગ્યા. એથી કોઈએ એમને પૂછ્યું, ‘આવા ખરાબ માણસો માટે તમે દુઆ કેમ કરો છો ? તેમના પર ગુસ્સો કેમ કરતા નથી ?’

ઈસુએ કહ્યું : ‘મારી પાસે જે (મૂડી) હોય તેમાંથી જ હું વાપરી શકું ને !’

૩.
એક દિવસ કેટલાક વિદ્યાર્થીઓએ મુલ્લા નસરુદ્દીન પાસે જઈને પોતાના વિદ્યાલયમાં પધારવાની અને શિખામણના બે શબ્દો કહેવાની વિનંતી કરી. નસરુદ્દીને વિનંતી માન્ય રાખી અને પોતાના ગધેડા પર, પૂંછડી તરફ મોં રાખીને, સવારી કરીને વિદ્યાલય તરફ જવા રવાના થયા. વિદ્યાર્થીઓ તેમની પાછળ પાછળ ચાલવા લાગ્યા. આ વિચિત્ર સરઘસને જોઈને લોકો હસવા લાગ્યા. વિદ્યાર્થીઓ અકળાયા અને મુલ્લા પાસે જઈને કહેવા લાગ્યા :

‘મુલ્લાસાહેબ, આમ ઊંધા ગધેડે શા માટે બેઠા છો ? લોકો આપણા પર હસે છે !’

મુલ્લાએ કહ્યું : ‘તમે બીજા લોકો પર વધારે પડતું ધ્યાન આપો છો. જરા વિચાર કરો – તમે મારી આગળ ચાલો તો તમારી પીઠ મારા તરફ આવે એટલે મારું અપમાન થાય. હું પગે ચાલીને આવું તો યોગ્ય ન ગણાય. મારા ગધેડા ઉપર હું સીધા મોંએ બેસું અને તમે પાછળ ચાલો તો મારી પીઠ તમારા તરફ આવે તે પણ બરાબર ન ગણાય, એટલે તમારું અને મારું માન જાળવવાનો આ જ એકમાત્ર માર્ગ છે.’

૪.
ભૂમધ્ય સમુદ્રમાં આવેલા ક્રીટ ટાપુના એક નાનકડા ગામડામાંથી બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે નાઝીઓના જુલમથી બચીને અમેરિકા આવીને વસેલા અને પોતાની રીતે વિશિષ્ટ અને સુખી જીવન જીવતા ડૉ. પાપાડેરોસને રોબર્ટ કુલહેમે પૂછ્યું, ‘ડૉ. પાપાડેરોસ જીવનનો અર્થ શું ?’

ડૉ. પાપાડેરોસે પોતાના પાકીટમાંથી એક નાનકડા સિક્કા જેવડો અરીસો કાઢીને બતાવ્યો અને કહ્યું : ‘બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે હું જ્યારે નાનકડો છોકરો હતો, ત્યારે રસ્તા પરથી આ ટુકડો મને મળ્યો હતો. તરત જ મેં એનાથી રમવાનું શરૂ કર્યું હતું. એને તડકામાં રાખીને સૂર્યના પ્રકાશને અંધારી જગ્યાઓમાં ફેંકવાનું શરૂ કર્યું હતું. સૂર્યનું અજવાળું જ્યાં પહોંચી ન શકે એવા અંધારા, અગોચર ખૂણાઓને આ અરીસાના ટુકડાથી પ્રકાશ ફેંકીને અજવાળવામાં મને અનહદ આનંદ મળતો હતો. હું મોટો થયો ત્યારે મારી એ રમતનો મને જુદો જ અર્થ સમજાયો. હું પોતે જાણે કોઈક મોટા અરીસાનો ટુકડો હતો. એ મોટો અરીસો કેવો હશે, એની મને ખબર નહોતી, પણ એના એક ટુકડા તરીકે મારું કાર્ય હું જાણી શક્યો હતો. મારું કામ અંધારી, અગોચર જગ્યાઓમાં સત્ય, સહાનુભૂતિ, સમજણ અને જ્ઞાનનો ઉજાસ પહોંચાડવાનું હતું. અને, મારું જોઈને કદાચ બીજા પણ એવું જ કામ કરે. એમ માનીને હું એ ચાલુ રાખું છું.’

હવે બે પ્રાર્થનાઓ :

૧.
હે ઈશ્વર, દરેક વિષયમાં, દરેક પ્રસંગે ચંચૂપાત કરવાની ટેવમાંથી તું મને મુક્તિ આપ. બીજી વ્યક્તિઓના જીવનને ઠીકાઠાક કરી આપવાના અભરખામાંથી મને છુટકારો આપ.

બીજાના દુઃખની વાતો ધીરજથી સાંભળવાનો સદભાવ મને આપ, બીજાને સહન કરવાની ધીરજ મને આપ, પરંતુ મારી પીડા અને દુઃખો બાબતમાં મારા હોઠ સીવી રાખવાનું સામર્થ્ય મને આપ.

ઘણી વાર હું પણ ખોટો હોઈ શકું એવો મૂલ્યવાન પાઠ તું મને શીખવ. માન્યું પણ ન હોય એવા સ્થળે સારપ જોવાની અને ધાર્યું પણ ન હોય એવી વ્યક્તિઓમાં કશીક અસાધારણ શક્તિ જોવાની તું મને સૂઝ આપ. અને હે પરમકૃપાળુ એ કહેવાનો મને વિવેક આપ.

૨.(બીજી પ્રાર્થના)

હે પરમકૃપાળુ પરમાત્મા,

તારા દિવ્ય શાણપણથી તું મારી મદદ કર. તું સર્વશક્તિમાન છે. હું પ્રાર્થના કરું છું કે, મારામાં તારી શક્તિ પ્રેરી મને કામ કરવા તું સમર્થ બનાવ. હું કશું જાણતો નથી પણ તું તો સર્વજ્ઞ છે. સર્વ રહસ્યોને જાણે છે.

હે પ્રભુ, હું જે કાર્ય હાથ ઉપર લઈ રહ્યો છું એ જો મારા મનુષ્ય તરીકેના ધર્મ, જીવન અને ભવિષ્ય માટે શુભ હોય તો તેને મારા માટે સરળ બનાવજે. મને એમાં સમૃદ્ધિ આપજે. પરંતુ જો એ મનુષ્ય તરીકેના મારા ધર્મ, જીવન અને ભવિષ્ય માટે અશુભ હોય તો મારાથી એને દૂર રાખજે અને મારા માટે જે શુભ હોય એ મને બતાવજે.

અને છેલ્લે….
થોમસ કાર્લાઈલની એક વાત :

તમારી જાતને એક પ્રામાણિક વ્યક્તિ બનાવો; કારણ કે, એથી એક વાતની તમને ખાતરી થશે કે આ જગતમાંથી એક બદમાશનો ઘટાડો થયો છે.

[‘પ્રકીર્ણ’ પુસ્તકમાંથી સાભાર.સૌજન્ય-રીડગુજરાતી,કોમ ]

મોહમ્મદ માંકડ,Mohammad Mankad

ચિંતન લેખો અને પરિચય –સૌજન્ય-ગુજરાતી પ્રતિભા પરિચય