વિનોદ વિહાર

ગુજરાતી ગદ્ય-પદ્ય સર્જનની આનંદ યાત્રા

Tag Archives: સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત – શ્રધાંજલિ -વાર્તાઓ

1172 – ” જીવન સમૃદ્ધ કઈ રીતે બને ? ”… સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ… વાર્તામાળા …મણકો..૧૨

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૧૨

જીવન સમૃદ્ધ કઈ રીતે બને ? …… વાર્તા …. અવંતિકા ગુણવંત

શ્રીધરના લગ્ન અમેરિકામાં વસેલા કુટુંબની દીકરી ગૌરી સાથે થયા હતાં. શ્રીધરનાં પાંચ મામાઓ અને બે માસી એમના કુટુંબ સાથે અમેરિકા વસ્યા હતાં.

શ્રીધર અમેરિકન સિટીઝન યુવતીને પરણ્યો હતો પણ એનાં માતાપિતા ઈન્ડિયા છોડવા માગતાં ન હતાં. તેથી શ્રીધર પણ ઈન્ડિયામાં જ વસ્યો હતો. એ અમેરિકા ગયો ન હતો. એની પત્ની ગૌરી પણ ઈન્ડિયામાં રહી હતી.

શ્રીધર અવારનવાર બોલ્યા કરતો હતો કે ”હું નિવૃત્ત થાઉં એની રાહ જોઉં છું. નિવૃત્ત થયા પછી હું કાયમ માટે આ ગરમ ધૂળિયો અને ભીડવાળો દેશ છોડીને અમેરિકા જઈને વસીશ. ભારત કદી આવીશ જ નહીં.”

શ્રીધરના પિતા મહેશભાઈ એન્જિનિયર છે. તેઓ અમેરિકા વિશેષ ભણવા ગયા હતા. ત્યાં શ્રીધરની માતા નયનાબહેનના પરિચયમાં આવ્યા અને બેઉનાં કુટુંબોની સંમતિથી લગ્ન થયાં. ત્યારે મહેશભાઈ કહેતા હતા કે તેઓ ઈન્ડિયામાં જ સેટલ થશે. નયનાબહેનના મનમાં હતું કે આદર્શવશ ઈન્ડિયામાં વસવાની વાત કરે છે પણ ઈન્ડિયાથી અકળાઈ મહેશ જરૂરથી અમેરિકા આવશે જ; પરંતુ મહેશભાઈ તો અમેરિકા જવાનું નામ જ દેતા નથી. તેથી ક્યારેય મહેશભાઈ અને નયનાબહેન વચ્ચે ઝઘડા થતા હતા.

શ્રીધરને આ બધી વાતની ખબર હતી તે એનો સહ કર્મચારી કે જે હવે એનો મિત્ર થઈ ગયો હતો, એ સુમિરનને પોતાના ઘરની વાતો કરતો. તેથી જ્યારે શ્રીધર કહે છે કે રિટાયર્ડ થયા પછી તે અમેરિકા જઈને વસશે ત્યારે સુમિરન પૂછે છે, ‘ત્યારે તો તારા ફાધર ઑલ્ડ થઈ ગયા હશે. એમને ઈન્ડિયામાં એકલા મૂકીને તું અમેરિકા વસીશ ? સમય પસાર થાય એમ વૃદ્ધત્વથી માણસ પાંગળો થઈ જાય છે. તારા ફાધર ઑલ્ડ એઈજમાં એકલા નહીં રહી શકે અને જુવાનીમાં એમને અમેરિકા ગમ્યું નથી તો ઑલ્ડ એઈજમાં ત્યાં રહી શકશે ?’

શ્રીધરે કહ્યું, ‘ક્યાં વસવું એ મારા પપ્પા નક્કી કરશે. જુવાનીમાં તો તેઓ ન વસ્યા. હવે વૃદ્ધાવસ્થામાં શું કરે છે તે જોઈએ.’

‘જોકે મારી મમ્મીને પરદેશ નહીં વસી શકવાનો અફસોસ કાયમ રહ્યો છે. પપ્પા અહીં વસ્યા એટલે અમારેય અહીં ઈન્ડિયામાં વસવું પડ્યું. ખરેખર હું અને મારી મમ્મી કમભાગી છીએ કે અમેરિકામાં વસવાની બધી સંભાવનાઓ હોવા છતાં અમારે એ સંભાવના ગુમાવવી પડી છે.’

સુમિરન બોલ્યો, ‘તને અને તારાં મમ્મીને આપણા પોતાના દેશમાં રહેવા મળ્યું તેને તું કમનસીબ માને છે ? શ્રીધર, આપણા પોતાના દેશમાં આપણાં સગાંઓ સાથે રહેવાનો એક સંતોષ છે, આપણી સંસ્કૃતિ અને આપણા પોતાના ધર્મના સંસ્કાર આપો આપ આપણામાં સિંચાયા એ તો સારું કહેવાય ને !’

સુમિરનની વાતની શ્રીધર પર કોઈ અસર ન થતી.

શ્રીધર તો કાયમ અસંતોષ જ પ્રગટ કરતો. એ કહેતો, ‘મારા મામા અમેરિકામાં વસેલા છે. તેમનો દીકરો ઈન્ડિયામાં જ્યારે જ્યારે આવે છે, ત્યારે પાણીની જેમ પૈસા વાપરે છે, એ કદી પૈસાનો હિસાબ રાખતો નથી. જ્યારે આપણે તો પાઈ પાઈનો હિસાબ રાખવો પડે છે. વસ્તુ ગમે પછી તેની કિંમત પૂછીએ અને કિંમત આપણને પરવડે તો જ આપણે વસ્તુ ખરીદીએ, એ વસ્તુની જરૂર હોય તોય આપણે ચલાવી લઈએ છીએ. આપણે કેટલી બધી કરકસરથી જીવવું પડે છે. આપણે અભાવ અને અછતમાં જીવીએ છીએ.’

સુમિરન બોલ્યો, ‘ત્રેવડ તો ત્રીજો ભાઈ ગણાય છે. કરકસરથી રહેવાનીય એક કલા છે.’

શ્રીધર બોલ્યો, ‘દોસ્ત, તું પરદેશ નથી ગયો ત્યાં સુધી આપણી સૈકા જૂની માન્યતાઓનો મહિમા ગાતો રહીશ. પણ એક વાર તું પરદેશ જઈ આવ, પછી તને ખ્યાલ આવશે કે કેવા અભાવ અને અછતમાં જીવીએ છીએ. જરૂરતની વસ્તુ વગેરે ‘ગમશે, ચાલશે, ફાવશે’ની ફિલૉસૉફી યાદ કરીને જરૂરી વસ્તુ વગર ચલાવી લઈએ છીએ.’

‘મારા મામાજીનો દીકરો કિરીટ ઉંમરમાં મારા જેવડો જ છે, પણ એ ઈન્ડિયા આવે છે ત્યારે એકેએક સગાં માટે અને એના દરેકેદરેક મિત્ર માટે ગિફ્ટ લઈ જાય છે. તે કદી વસ્તુના ભાવતાલ કરતો નથી. જે વસ્તુ પસંદ પડે તે ખરીદી જ લે છે. ભાવતાલ કરવા એ યોગ્ય નથી માનતો. એ કહે છે, એ માણસ કમાવા માટે દુકાન લઈને વસ્તુઓ વેચે છે, તો છો ને એ નફો રળે.’

શ્રીધર કાયમ સુમિરનને અમેરિકાની સમૃદ્ધિ અને વૈભવી જિંદગીની વાતો કરે. સુમિરન સામે દલીલ કરતો નહીં પણ ચૂપચાપ સાંભળતો અને શ્રીધરનું કહેવાનું પૂરું થઈ જાય એટલે એ બોલતો, “બધાંને ભૌતિક સંપત્તિની એવી ઘેલછા વળગી છે કે પોતાના સંસ્કાર ભૂલી જાય છે.”

શ્રીધર નિવૃત્ત થયા પછી એની મહત્વાકાંક્ષા પ્રમાણે પરદેશ વસવા ગયો અને સુમિરન એના વતનના ગામમાં જ્યાં એનાં મા-બાપ રહેતાં હતાં ત્યાં એમની સાથે રહેવા ગયો. સુમિરનના પિતાનું ઘર એક ટેકરી પર હતું. ટેકરી પર લીલોતરી જ લીલોતરી હતી.

શ્રીધર એક વાર અમેરિકાથી ઈન્ડિયા આવ્યો ત્યારે પોતાના મિત્રને મળવા એના વતન ગયો. સુમિરન ખૂબ સાદાઈથી જિંદગી જીવતો હતો. એમાં જરાય વૈભવ ન હતો. સુમિરનને મનમાં હતું કે શ્રીધરને ગામડાની સાદી, ભોગવિલાસ વગરની જિંદગી જીવવી નહિ ગમે તેથી એ સુમિરનના ઘેર રોકાશે નહિ. પરંતુ શ્રીધરને સુમિરનનું ઘર, ગામ અને જિંદગી બહુ ગમી ગયાં.

સુમિરનનું મન પસન્ન હતું અને શરીર પૂરેપૂરું નીરોગી હતું. એ કોઈ દવા લેતો ન હતો. પણ એની જીવનપદ્ધતિ પહેલાં કરતાં સ્ફૂર્તિભરી હતી. એણે એના ઘરના આંગણામાં જામફળી, દાડમડી, સીતાફળી અને ચીકુડી વાવ્યાં હતાં. સરગવો, આંબળા અને લીમડો વાવ્યાં હતાં. ભરઉનાળે પણ એના આંગણામાં તાપ નહોતો લાગતો. લીમડાની છાયામાં એક હીંચકો હતો. શ્રીધરને ત્યાં બેસવું બહુ ગમતું. એનું મન પ્રસન્ન રહેતું.

શ્રીધરને હાઈ બ્લડપ્રેશર અને કબજિયાત કાયમ રહેતાં, તેથી એને નિયમિત દવાઓ લેવી પડતી. શ્રીધરે સુમિરનને કહ્યું, ‘દોસ્ત તું તો ખરેખર દેવભૂમિમાં વસે છે. અહીંની હવા કેટલી તંદુરસ્ત છે. તારે કોઈ દવા લેવી પડતી નથી. તું તો હિલસ્ટેશન પર વસે છે.’

સુમિરન બોલ્યો, ‘શ્રીધર, તું ય આર્થિક રીતે સમૃદ્ધ દેશમાં વસે છે, જ્યાં કોઈ ચિંતા નથી, ટેન્શન નથી બસ જિંદગીમાં મોજ કરો.’

શ્રીધર બોલ્યો, ‘અરે ભાઈ, મારે તો કાયમ ભૂલ્યા વગર દવા લેવી પડે છે. જ્યારે અહીં તો કુદરત જ તારું આરોગ્ય સાચવે છે. આ ચોખ્ખી હવા, ચોખ્ખું પાણી અને ઘરનો સાત્વિક ખોરાક તને કદી ય માંદા પડવા જ ન દે.’

આપણે વાંચ્યુ છે કે રોજ સવાર, બપોર, સાંજ પ્રદૂષણવિહીન, તાજી હવામાં ઊંડા શ્વાસ લો. તારે તો સવાર, બપોર, સાંજ જ્યારે શ્વાસ લે ત્યારે પ્રદૂષણવિહીન હવા છે, અહીં ક્યાંય ઘોંઘાટ નથી. બધું જ આરોગ્યપ્રદ છે. પાણી ચોખ્ખું મળે છે, ક્યાંય કારખાનાનું દૂષિત પાણી નથી આવતું. ક્યાંય ગટરનું પાણી પીવાના પાણી સાથે ભળી નથી ગયું.’

‘આ ગામમાં એકે હોટલ નથી એટલે તળેલી કે મેંદાની મસાલેદાર વાનગીઓ ખાવી હોય તો ય મળે નહીં. વૈદ્યો કહે છે કે તળેલી વાનગી, તીખા મસાલા આરોગ્યને નુકસાન કરે છે, આપણે એવી વાનગીઓ જોઈએ તો ખાવા લલચાઈ જઈએ, પણ એવી વાનગીઓ અહીં તો મળતી જ નથી. ડૉક્ટરો કહે છે, જંક ફૂડ ન ખાઓ. અહીં તો જંક ફૂડ નજરે પડે જ નહિ તેથી ખાવાનું મન થયું હોય તો ય જંક ફૂડ ખાવા મળે જ નહિ. જ્યારે અમેરિકામાં તો આ બધું સહેલાઈથી મળે.’

‘મિત્ર સુમિરન, તું ખરેખર ભાગ્યશાળી છે. તું ઓછામાં ઓછું સો વરસનું આયુષ્ય જીવીશ, અને તે ય તંદુરસ્ત, રોગવિહીન તારું આયુષ્ય હશે.’

‘તારું આંગણું કેટલું વિશાળ છે ! સવારના દૂર ફરવા જવાની જરૂર જ ના પડે. આંગણામાં આંટા મારો તો ય પૂરી કસરત થઈ જાય અને ડૉક્ટરો કહે છે કે જંક ફૂડ ન ખાઓ, પરંતુ અહીં તો જંક ફૂડ મળે જ નહીં. અહીં આંગણામાં તુલસી, ફૂદીનો કેટલાં બધાં છે. ટામેટા, મરચાં, આદું, લસણ, કાંદા, પાલક પણ જોઈએ તેટલાં છે. સુમિરન તેં તો બધું આરોગ્યની દ્રષ્ટિએ જ ઉગાડ્યું છે.’

સુમિરન કહે, “ભાઈ, આ બધી મારા દાદાજીની મહેરબાની છે. મારા દાદાજીએ ઘણાંખરાં વૃક્ષો વાવેલાં છે, પાછલી ઉંમરમાં મારા બાપુજીનાં આંતરડાં સાવ નબળાં પડી ગયેલાં. પ્રકૃતિ વિશારદે સલાહ આપી તે પ્રમાણે તેમણે ગરમાળો વાવ્યો છે. બાપુજી ગરમાળાની શીંગોને તોડીને પાણીમાં ઉકાળીને ૩ કપ ગરમ પાણી રોજ રાત્રે પીવે છે તો સવારે એમને પેટ સાફ આવે છે. મારા બાપુજીનાં આંતરડાં સાવ મરી ગયાં હતાં તેથી તેમને ભૂખ લાગતી નહીં પણ હવે ભૂખ લાગે છે.’

શ્રીધર બોલ્યો, ‘ભૂખ તો લાગે જ ને ? તારા બાપુજી કુદરતની રાહે ચાલે છે. સુમિરન, તું અને તારું આખું કુટુંબ કુદરતના ખોળામાં જીવો છો. તમે બધાં કુદરતનાં વહાલાં સંતાનો છો. તમે બધાં કુદરતના નિયમો પાળો છો, એટલે તમારે કોઈ દવાની જરૂર નથી પડતી. અમે તો ભોગ વિલાસમાં જીવીએ છીએ. પછી કુદરત અમારી પર ક્યાંથી કૃપા વરસાવે ? ખરેખર તમે બધાં સાચી રીતે જીવો છો ! તેથી જ તમારાં જીવન સમૃદ્ધ બન્યાં છે. તમને ભૌતિક સંપત્તિનો કોઈ મોહ નથી, ખરેખર તમારું જીવન સાત્વિક છે.’

શ્રીધરને મનમાં અફસોસ થાય છે કે તે પાછલી ઉંમરમાં દેશ છોડીને પરદેશ ગયો, તે મોટી ભૂલ છે. પારકી ભૂમિ, પારકી સંસ્કૃતિ પોતાની ગણવી જોઈએ એ એક આદર્શ છે પણ જીવવું તો આપણું જીવન સમૃદ્ધ બને એ રીતે જ. માનવજીવન એક વાર મળ્યું છે તેથી વેડફવા નહીં દેવાનું.

આપણા આદર્શ ખાતર અને માનવતા ખાતર જીવવું જોઈએ તો જ જીવન સાર્થક બને. જીવન સુંદર બને, મધુર બને.

– અવંતિકા ગુણવંત

(‘અખંડ આનંદ’ સામયિકના ઑગસ્ટ, ૨૦૧૫ના અંકમાંથી સાભાર)

 

ખુશ ખબર …આભાર

500,000+ મુલાકાતીઓ


વાચક મિત્રોને જણાવતાં આનંદ થાય છે કે વિનોદ વિહારના માનવંતા 
મુલાકાતીઓની સંખ્યા

500,000 (અડધો મીલીયન)

વટાવી આગળ વધી રહી છે.

સૌ મુલાકાતી મિત્રોના સહકાર બદલ દિલથી આભાર માનું છું.

વિનોદ પટેલ 

1169- ” સમજપૂર્વકનું અંતર ”… સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ… વાર્તામાળા …મણકો..૧૧

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૧૧

Avantika Gunvant

અમેરિકામાં જન્મેલ કાજોલ પોતાની જાતને અમેરિકન તરીકે ઓળખાવે છે.એ અમેરિકન સિટિઝન છે. એના પતિ ડીક સાથે વિચારોનો મેળ ના મળતાં કાજોલ એનાથી છૂટી પડે છે.

કાજોલ કહે છે કે ”અમારી વચ્ચેનો પ્રેમ મર્યો જ નહોતો.અમે બન્ને એ પ્રેમને જાળવવા માગતાં હતાં, તેથી જ છૂટાં પડ્યાં હતાં.
પતિપત્ની મટી ગયાં હતાં, પણ મિત્રો તો રહ્યાં જ હતાં.!”

અમેરિકામાં વસતાં પતી-પત્નીના સંબંધો પર પ્રકાશ પાડતી સ્વ. અવંતિકા ગુણવંતની આ વાર્તા આપને જરૂર ગમશે.

વિનોદ પટેલ

સમજપૂર્વકનું અંતર … વાર્તા  …અવંતિકા ગુણવંત

કાજોલનો જન્મ અમેરિકામાં થયો, પણ એના ઘરનું વાતાવરણ, જીવનશૈલી લગભગ ભારતીય હતાં. કાજોલ પોતાની જાતને અમેરિકન તરીકે ઓળખાવે છે, એ અમેરિકન સિટિઝન છે, એણે ભારત જોયું જ નથી, છતાં મને એવું લાગ્યા કરે કે ઊંડેઊંડે એનામાં પરંપરાગત ભારતીય સંસ્કારો છે. તેથી જ અમે જીવન વિશે ઘણી બધી બાબતોની ચર્ચા કરી શકતાં ને અન્યોન્યનું દષ્ટિબિંદુ સમજી શકતાં. કશુક છુપાવ્યા વગર હૃદયમનના ભાવ નિખાલસતાથી બેધડક પ્રગટ કરી શકતાં. અમારી વાતોનો પ્રવાહ અસ્ખલિત વહ્યા કરતો.

રસ્તમાં કાજોલે કહ્યું : ‘આપણે બર્લિંગ્ટન મૉલમાં જઈએ છીએ, પ્રેઝન્ટ ખરીદવા. ડીક માટે પ્રેઝન્ટ.’

‘ડીક માટે ?’ આટલા શબ્દો મારા મોંમાંથી સરી પડ્યાં, પણ પછી હું અટકી ગઈ, કારણ કે આજ સુધી એક ડીકનું નામ મેં એના મોંએ સાંભળ્યું છે અને એ છે એનાથી છૂટા પડેલા એના પતિનું.એ સિવાય બીજા કોઈ ડીક વિશે મેં સાંભળ્યું નથી, તો એના એ છૂટાછેડાવાળા પતિ માટે પ્રેઝન્ટ લેવા એ જતી હતી ? ડીકથી છૂટા પડ્યે પાંચેક વરસ થયાં છે. આ ડીકની વર્ષગાંઠ કે એવું કંઈ હશે, એની ઉજવણી થવાની હશે. એક સેકન્ડમાં મારા મનમાં કેટલાય પ્રશ્નો ઉપસ્થિત થયા. મારા ચહેરા પર આલેખાઈ ગયેલા એ પ્રશ્નો એણે વાંચી લીધા હોય એમ કાજોલ બોલી : ‘ડીકનાં લગ્ન છે, કાલે આમંત્રણ આપવા આવ્યો હતો.’

મેં જોવા પ્રયત્ન કર્યો, એ દુ:ખી તો નથી ને ! અમેરિકામાં છૂટાછેડા લીધા પછી પણ પતિ-પત્ની એકબીજાને સદભાવથી મળે છે. તેઓ વચ્ચે મૈત્રી ટકી રહે છે, એમના એ સંબંધનું એક ગૌરવ હોય છે. કાજોલ જ્યારે જ્યારે ડીક વિશે વાત કરે ત્યારે માનપૂર્વક ઉલ્લેખ કરતી, એને ડીકમાં વિશ્વાસ હતો, તેઓ એકબીજાનું ધ્યાન રાખતાં, કાળજી લેતાં, તેઓ ઉત્સાહપૂર્વક એકબીજાને મળતાં. કાજોલના મોંએ એની વાતો સાંભળી ક્યારેક તો મને થતું કે આ લોકોએ શું કામ છૂટાછેડા લીધા હશે !

એક વાર તો મારાથી બોલાઈ ગયું હતું કે આટલી સારી રીતે મેળ બેસતો હોય તો ભારતમાં કોઈ છૂટાં ન પડે.

‘છૂટાં પડવા માટે ઝઘડવું જ પડે ?’ કંઈક અકળામણભર્યા સૂરે એણે પૂછ્યું.

‘અરે, ત્યાં તો ઝઘડા થતા હોય તોય થોડી બાંધછોડ કરીને નિભાવી લેવાની જ સલાહ અપાય.’ મેં કહ્યું.

‘નિભાવવું એટલું આસાન છે ? પતિ-પત્નીનો સંબંધ, ત્યાં જરાય કૃત્રિમતાને અવકાશ નથી ત્યાં બાંધછોડ કરો, મન ન હોય છતાં અણગમતી વાત ચલાવી લો, તો એક પ્રકારની ખેંચ ન લાગે ? સ્ટ્રેસ ન અનુભવાય ?’ એણે પૂછ્યું.

‘સ્ટ્રેસ નથી અનુભવવો એવો નિર્ણય કરો તો સ્ટ્રેસ ન અનુભવાય. આપણું મન ધારે તો આવી અસરમાંથી મુક્ત રહી શકે અને થોડા સમય પછી બધું બરાબર થઈ જતું હોય છે.’

‘એવું ખેંચી તાણીને જીવવાનો શો અર્થ ? હું તને કહું, લગ્ન પહેલાં હું ને ડીક સારાં મિત્રો હતાં. વર્ષો જૂની અમારી મૈત્રી હતી, કલાકો સુધી અમે વાતો કરતાં. જંગલમાં સાથે ફરતાં, પહાડોમાં ઘૂમતાં. એ ઈતિહાસ અને માનવજાતની વાતો કરતો ને હું સાંભળતી, ક્યારેક એ આદિમાનવ વિશે વાત કરે, દુનિયાભરના દેશોની, ત્યાંની પ્રજાની, એમની ચડતીપડતીની, એમની સભ્યતા અને સંસ્કૃતિની વાતો કરે, ધર્મની વાતો કરે ત્યારે એ વાતો સાંભળવી મને ગમતી, બહુ ગમતી. મુગ્ધ હૈયે હું સાંભળ્યા કરતી. અમે કદી રેસ્ટોરાં કે નાચગાનની પાર્ટીમાં નથી ગયાં. મિત્રોના સમૂહમાં ઊછળકૂદ કરવી કે ધાંધલ ધમાલ અમને પસંદ નહોતાં. ઝાકઝમાળથી દૂર રહેવું અમને ગમતું.

યુદ્ધને અમે બેઉ ધિક્કારીએ. માણસમાત્ર માટે અમને બેઉને સમભાવ. હું કહું, આપણે એવો વ્યવસાય પસંદ કરવો જોઈએ જેથી સામાન્ય માણસનાં દુ:ખ દૂર થાય. હું નર્સ બની અને એ શિક્ષણક્ષેત્રે દાખલ થયો. એ શિક્ષક બન્યો અને સાથે સાથે આગળ ભણતો હતો. હું વિચારું એક શિક્ષક ધારે તો એના વિદ્યાર્થીઓને કેટકેટલું આપી શકે. વિદ્યાર્થીઓનું ચારિત્ર્ય ઘડતર કરે, જીવનની વિષમતા સામે લડવાનું બળ આપે, જીવનમાં ઊંચે જવાની પ્રેરણા આપે, શિક્ષકનું જીવન તો આદર્શ જીવન કહેવાય. અમે બેઉએ લગ્ન કર્યાં. થોડા મહિના તો અમે આકાશમાં ઊડ્યાં, પણ પછી મને એની જીવનશૈલી ન ગમી, એનું જીવન ખામીયુક્ત દેખાવા માંડ્યું. એ આખો દિવસ વાંચ્યા જ કરે. કૉલેજ લાઈબ્રેરી વચ્ચે ફરતો જ હોય. ઈતિહાસ અને સંસ્કૃતિ એના વિષય હતા. મારી કલ્પના મુજબ એ એના વિદ્યાર્થીઓથી ઘેરાયેલો ન હોય, ભાવુક, જ્ઞાનઘેલા, થનગનાટવાળા વિદ્યાર્થીઓ એની પાછળ દોડતા નહિ, વિદ્યાર્થીઓનો એ પ્રિય ટીચર ન બની શક્યો.

વિદ્યાર્થીઓમાં એને રસ જ નહોતો. જીવંત માણસોમાં નહિ, પણ નિર્જીવ થોથાઓમાં એને રસ હતો. આ જોઈને હું અકળાઈ ઊઠું. હું કહું, ”ડીક, તું બહાર નીકળ, તારી રૂમમાંથી બહાર નીકળ. તારાં આ ખુરશી ટેબલ છોડ. ખુલ્લી જગ્યામાં જા. રમતના મેદાનમાં જા. તારા વિદ્યાર્થીઓમાં ભળ. એમનાં આકાંક્ષા, અરમાન અને સ્વપ્નાં વિશે સાંભળ. એમના ચહેરા વાંચ, એમના હૃદયની ભાષા ઉકેલ, એમનાં પ્રગતિ અને ઉત્કર્ષનો વિચાર કર. એમને માર્ગદર્શન આપ, પ્રોત્સાહન આપ.”

પણ ના, એને મારા શબ્દો સંભળાય જ નહિ, મારું કહેવું એના મનમાં ઊતરે નહિ. એને તો અભ્યાસ કરવાથી, ગંભીર ચર્ચા કરવાથી, લેકચર કરવાથી સંતોષ થાય, મને એ પૂરતું ન લાગે. મને એની જીવનપદ્ધતિમાં દંભ લાગે, નિરર્થકતા લાગે, એની એ ભ્રમણામાંથી બહાર કાઢવા મેં પ્રયત્ન કર્યા, પણ કંઈ વળ્યું નહિ, પરિણામે મારી નજરમાંથી એ ઊતરતો ગયો. મને થાય એ સાવ બેઠાડું છે, આળસુ છે, નિરુદ્યમી છે. શું આવી જિંદગીનાં આપણે સ્વપ્નાં સેવ્યાં હતાં.’

‘નર્સ તરીકે તો તારી કામગીરીથી તને સંતોષ હતો ને ?’ મેં પૂછ્યું.

‘હા, હું મારા દર્દીઓમાં પ્રિય હતી. ડૉક્ટરો પણ મને માનથી જોતા હતા, પણ ડીક સામે મારા મનમાં ફરિયાદો જ ઊઠતી. દિવસના અંતે સાંજે અમે મળીએ ત્યારે જીભાજોડી કે વાદવિવાદ જ હોય. એમાંય રજા આવે ત્યારે તો નાની વાતમાંથીય એવી ઉગ્રતા પ્રગટે કે વાતાવરણમાં અશાંતિ પ્રવર્તી જાય. અમારાં હૃદયમન કડવાં કડવાં થઈ જાય, અમે એકબીજાથી દૂર જવા માંડ્યાં. પતિ-પત્નીના સંબંધમાં આકર્ષણ, માધુર્ય, તીવ્રતા, રોમાંચ નાશ પામ્યાં. અમે બેઉ અવશપણે ઉદાસીનતાના ખાડામાં ડૂબી ગયાં. અમે બેઉ ચોંકી ઊઠ્યાં. જીવનને આમ નષ્ટ તો ન જ થવા દેવાય. અમે બેઉએ સાથે બેસીને વિચાર્યું કે સાથે જીવવામાં કોઈ લાભ નથી. સહવાસથી કશું સારું નીપજતું નથી. તો લગ્નના નામે એકબીજાને બાંધી રાખવામાં ડહાપણ નથી, બંધાઈ રહેવું ઈષ્ટ નથી.

અમે નક્કી કર્યું કે છૂટાં પડીએ. આવી રીતે અમે છૂટાં પડ્યાં. અંત:કરણપૂર્વક શુભેચ્છા પાઠવી છૂટાં પડ્યાં. અમને એકબીજામાં ખૂબ વિશ્વાસ હતો, સ્નેહ હતો, તેથી અમારી મૈત્રી અતૂટ રહી. અમે છૂટાં પડ્યાં તોય એકબીજાને અમે છોડી નહોતાં દીધાં, અમારી વચ્ચેનો પ્રેમ મર્યો જ નહોતો, એ પ્રેમને જાળવવા અમે માગતાં હતાં, તેથી જ અમે છૂટાં પડ્યાં હતાં. પતિપત્ની મટી ગયાં હતાં, પણ મિત્રો તો રહ્યાં જ હતાં. કોઈ અટપટો, પડકારરૂપ પેશન્ટને મેં ટ્રીટ કર્યો હોય તો એની વાત ડીકને કહેવા હું અધીરી બનતી તો ડીક પણ એના અભ્યાસના અંતે કોઈ તારાતમ્ય પર પહોંચ્યો હોય તો સૌથી પહેલાં મને કહેતો. અમારા સારા કે ખોટા સમાચાર અમે એકબીજાને તરત કહેતાં. ક્યારેક લૉંગડ્રાઈવ પર સાથે જતાં.’

કાજોલ વાત કર્યે જતી હતી, હજી એ ડીકના પ્રેમમાં હતી, પણ હવે શું ? હવે તો ડીક પરણી જાય છે. કાલે જ એનાં લગ્ન છે. ડીકને જીવનસંગિની મળી છે. હવે એ એકલો નહિ હોય. હવે કંઈક કહેવા એ કાજોલ પાસે દોડી નહિ આવે અને કાજોલ પણ પોતાની કોઈ વાત કહેવા એને બોલાવી નહિ શકે. હૃદયમનની વાત કહેવા હવે કાજોલ ક્યાં જશે ? હવે કાજોલ ખરેખર એકલી પડશે. મેં વિચાર્યું એવું કાજોલે વિચાર્યું જ હશે. એના હૈયામાં આવનારી એ એકલતાની વેદના હશે જ. ડીકને ગુમાવી દીધો એનું દુ:ખ હશે જ. છતાં એ ડીક માટે પ્રેઝન્ટ લેવા જાય છે. મધુર દાંપત્યજીવનની શુભેચ્છાઓ સાથે એ ડીકને પ્રેઝન્ટ આપશે. સસ્મિત વદને પ્રેઝન્ટ આપશે અને પછી… એ દૂર દૂર ચાલી જશે. આવી કલ્પના આવતાં મારું હૈયું કાજોલ માટે સમભાવથી આર્દ્ર બની ગયું.

મેં કાજોલ સામે જોયું, એના ચહેરાને વાંચવા પ્રયત્ન કર્યો. પણ નવાઈ ! કાજોલ સ્વસ્થ છે. હા, એના અવાજમાં વ્યથા વરતાતી હતી. આંખ કદાચ ભીંજાયેલી હતી, પણ આંસુની ધાર નહોતી વહેતી. એ પૂરા સંયમથી વર્તતી હતી. એની જાત પર એનો અંકુશ હતો. કોઈ પણ પ્રકારની લાગણીમાં એ વહી નહોતી ગઈ. એ પોતાની સ્વામિની હતી.

દાંપત્યજીવન એને મન જિંદગીનો એક ભાગ છે, જિંદગી સમગ્ર નહિ, પ્રેમ કરતાં જિંદગીનો આદર્શ એને મન વધારે છે. એ એની રીતે જીવવા ઈચ્છે છે. ગૌરવથી રહેવા ઈચ્છે છે.

— અવંતિકા ગુણવંત 

 

1167 – कुर्यात सदा मंगलम… અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ… વાર્તામાળા …મણકો..૧૦

સુમનચંદ્રના બેઉ દીકરાઓ એમની પત્નીની સાથે આવ્યા છે પણ બાપ દીકરા વચ્ચે હેત ક્યાં રહ્યું છે ?

દીકરાઓ એમનો પ્રાણ છે. તો કેતકીબહેનને ભૂલી જવાનો પ્રશ્ન જ ન હતો. કેતકીબહેન એમના પ્રાણ સાથે જડાઈ ગયાં છે શું કરવું ? હવે શું કરવું ?

સુમનચન્દ્ર જીવ્યા ત્યાં સુધી કરી ના શક્યા એ કેતકીબેને એમના પ્રિયપાત્રના મૃત્યુ બાદ બે દીકરાઓની મા બની કરી બતાવ્યું !

પિતા,પુત્રો અને માતાનો પ્રેમ મેળવવા ઝંખતી એક મહિલા વચ્ચેના સંબંધોના તાણાવાણા રજુ કરતી એક સામાજિક વાર્તા..

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૧૦.

એમના નિવાસસ્થાને એમના પતી શ્રી ગુણવત ભાઈ સાથેની સ્વ.અવંતિકાબેનની મારા કેમેરામાં ઝડપેલ એક યાદગાર તસ્વીર.

कुर्यात सदा मंगलम –સામાજિક વાર્તા …. અવંતિકા ગુણવંત 

પિતા સુમનચંદ્રની અંતિમ ઘડીના સમાચાર સાંભળીને એમના બેઉ દીકરાઓ આવ્યા છે. વરસો પછી બાપના બંગલામાં પગ મૂક્યો છે. અત્યારે એમના વર્તનમાં પહેલાના જેવી ઉગ્રતા કે કઠોરતા નથી તો લાગણીની ભીનાશ પણ નથી.

કેતકીબેન બેઠાં હોય ત્યારે તેઓ સુમનચંદ્ર પાસે જઈને બેસતા નથી. કેતકીબહેનને તો દૂરથી આવતા જુએ ને તેઓ સુમનચંદ્ર પાસેથી ઊભા થઈ જાય છે. સુમનચંદ્ર પણ દીકરાઓથી મનોમન ક્ષોભ પામતા હોય એમ કંઈ બોલી શકતા નથી. ગુનેગારની જેમ એમના મોં ઉપર એક પ્રકારની લાચારી છવાઈ જાય છે.

કોણ છે આ કેતકીબહેન ? તેઓ સુમનચંદ્રની ચાકરી કરે છે તો પછી દીકરાઓને શું વાંધો છે કે એમને જુએ છે અને તુચ્છકારથી મોં ફેરવી લે છે. બાપની ચાકરી કરનાર પ્રત્યે કેમ આવું સંવેદનાહીન, નિષ્ઠુર, અવિવેકી વર્તન ? સુમનચંદ્રના આ બે દીકરાઓ નાના હતા ત્યારે એમની જનેતા મૃત્યુ પામી હતી.

સુમનચંદ્ર શહેરના જાણીતા વકીલ હતા. ધીકતી એમની કમાણી હતી ભરયુવાની હતી, સૌને હતું સુમનચંદ્ર ફરીથી પરણશે. પરંતુ સુમનચંદ્રે બીજા લગ્નનો વિચાર નકાર્યો અને બેઉ દીકરાઓને પોતાના પડખે લઈને માની મમતા અને પિતાનો પ્યાર આપીને ઉછેરે છે ત્યારે મોટો દીકરો દેવેન બાર વર્ષનો અને નાનો નિત્યમ્ સાત વર્ષનો હતો. બાપ અને દીકરાઓ એકરૂપ થઈને જીવે છે.

એક એક કરતાં પાંચ વરસ વીતી ગયાં. દેવેન બરાબર સત્તર વર્ષનો અને નિત્યમ્ બાર વર્ષનો થયો ત્યારે સુમનચંદ્રના જીવનમાં કેતકીબહેને પ્રવેશ કર્યો. કેતકીબહેન માત્ર એકવીસ વર્ષના હતાં. મોટા દીકરા દેવેન થી ફક્ત ચાર વર્ષ મોટા કેતકીબહેન નાજુક અને અત્યંત રૂપાળાં. મીઠું બોલે અને મધુર હસે. પરિચય થયો અને ઘડી બે ઘડીનો એ પ્રેમ ક્યારે પ્રગાઢ પ્રેમમાં પરિણમ્યો એની ખબરે ના પડી. જાણે જનમોજનમનો પ્રેમ. બેઉ વચ્ચેનો ઉંમરનો તફાવત વિસરાઈ ગયો.

દેવેન પોતાના પિતાના પ્રેમમાં ભાગ પડાવનારને સાંખી શક્યો નહિ. એને થયું કેતકીબહેને પૈસા ખાતર પોતાના પિતાને ફસાવ્યા છે, એમણે પ્રેમનું નાટક કર્યું અને પિતા પણ સંયમ, મર્યાદા, વિવેક, જવાબદારી વિસરી ગયા છે. રોષ, રીસ અને તિરસ્કારથી એ ઉત્તેજીત થઈ ઊઠયો, પણ પોતે કંઈ કરી શકે એમ ન હતો તેથી અસહાયતા અને દીનતાથી એ ભાંગી પડ્યો.

નાનો દીકરો નિત્યમ્ પણ કેતકીબહેન સાથે બોલતો નથી, હસતો નથી. કેતકીબહેને બેઉ છોકરાઓ સાથે સંબંધ કેળવવા પ્રયત્ન કર્યો પણ છોકરાઓએ અસહકારથી પોતાનો વિરોધ દર્શાવ્યો. વગર બોલે બોડી લેંગ્વેજથી એમણે કેતકીબહેનને વીંધી નાખ્યા.

દીકરાઓના વ્યવહારથી સુમનચંદ્ર સ્તબ્ધ થઈ ગયા – હવે શું કરવું ? દીકરાઓ નારાજ થાય, દુઃખી થાય એ ગમતું નથી. દીકરાઓ એમનો પ્રાણ છે. તો કેતકીબહેનને ભૂલી જવાનો પ્રશ્ન જ ન હતો. કેતકીબહેન એમના પ્રાણ સાથે જડાઈ ગયાં છે શું કરવું ? હવે શું કરવું ? દીકરાઓ કાચી ઉંમરના છે. એ બિનઅનુભવી છે, પિતાની લાગણીઓને તેઓ સમજી શકતા નથી. પરંતુ સુમનચંદ્ર પોતે દીકરાઓને ક્યાં કેમ ઠેસ લાગી છે, એ બરાબર સમજી શકે છે. તેથી એ દીકરાઓની હાજરીમાં કેતકીબહેન સાથે હસી શકતા નથી. બોલી શકતા નથી. વાતાવરણ અસહ્ય થઈ ઊઠ્યું.

સુમનચંદ્રે કેતકીબહેનને અલગ ફ્લેટ લઈ આપ્યો. સુખ, સગવડો અને સંપત્તિથી એમનું જીવન ભરી દીધું. સમાજમાં એમનો સંબંધ જાહેર થઈ ચૂક્યો હતો.

સુમનચંદ્રે પોતાનાથી વીસ પચીસ વર્ષ નાની સ્ત્રી સાથે સંબંધ બાંધ્યો અને લગ્ન વગર એ સંબંધ ચાલુ રાખ્યો તેથી સમાજમાં એમની ટીકા થવા માંડી. સ્નેહીજનો અને સગાની નજરમાંથી એ ઊતરી ગયા. બધાંથી એ અળગા થઈ ગયા. દીકરાઓ પણ એમનાથી દૂર થઈ ગયા. સુમનચંદ્ર અને કેતકીબહેન કોઈ અલગ દુનિયામાં જીવતાં થઈ ગયા. બરાબર એકત્રીસ વરસથી એમનો આ સાથ ચાલતો હતો.

છેલ્લા ત્રણ વરસથી સુમનચંદ્રને કેન્સર થયું છે. કેતકીબહેન જીવ નીચોવીને ચાકરી કરે છે. પણ તબિયત લથડતી જાય છે. અત્યારે સુમનચંદ્રની માંદગીનો છેલ્લો તબક્કો છે. તેથી કેતકીબહેને જ દીકરાઓ દેવેન અને નિત્યમને બોલાવ્યા છે. દીકરાઓ આવ્યા છે પણ કેતકીબહેનને તેઓ ધિક્કારે છે.

આ જોઈને સુમનચંદ્ર કેતકીબહેનને કહે છે, ‘કેતકી હવે તું અહીંથી જા’ પોતાની જ ચામડી ઉતરડતા હોય એમ વેદનાથી કંપતા સૂરે એ કેતકીબહેનને કહી રહ્યા છે.કેતકીબહેન સુમનચંદ્રના હાથે વળગીને છૂટા મોંએ રડી પડે છે. ‘ના, ના’ કહેતાં એ હીબકાં ભરીને રડે છે.સુમનચંદ્ર એમને દૂર કરી શકતા નથી પરંતુ એ વાસ્તવવાદી છે, સમજદાર છે, એ જાણે છે કે કેન્સર એમની હોજરીમાં બધે વ્યાપી ગયું છે. ડોક્ટરોએ કહી દીધું છે કે હવે ગમે તે ક્ષણે કંઈ પણ બની શકે છે. બે કલાક કે બે દિવસ કે ચાર દિવસની અવધિ મળી છે. ગમે તે ક્ષણે એમનું જીવન અટકી જવાનું છે. હજી એ પોતે પૂરા ભાનમાં છે, બુદ્ધિથી વિચારી શકે છે. એ જાણે છે કે એમની આંખો મીંચાશે એ ઘડીએ જ દીકરાઓ કેતકીબહેનને કાઢી મૂકશે. એમને એક પળ પણ આ બંગલામાં નહીં ટકવા દે. એમનું અપમાન કરશે.

દીકરાઓને કેતકીબહેન માટે ભારોભાર રોષ છે. કેતકીબહેન આ હકીકત જાણે છે. પણ સુમનચંદ્રને અંતિમ પળે કેવી રીતે છોડી શકે ?

સુમનચંદ્રના બેઉ દીકરાઓ એમની પત્નીની સાથે આવ્યા છે પણ બાપ દીકરા વચ્ચે હેત ક્યાં રહ્યું છે ? દીકરાઓ તો બાપને ધિક્કારે છે. આટલા વરસોમાં કદીય મળવા આવ્યા જ નથી. જે દીકરાઓ સાથેનું અનુસંધાન શિથિલ છે, એ દીકરાઓની પાસે સુમનચંદ્રને છોડીને જતાં કેતકીબહેનનો જીવ ન ચાલ્યો.

વળી સુમનચંદ્ર તો કેતકીબહેનના સમગ્ર અસ્તિત્વ પાર છવાઈ ગયા હતા, જાણે જન્મજન્માંતરનો સંબંધ. કેતકીબહેન બોલી ઊઠ્યાં, ‘તમને છોડીને ક્યાંય નહિ જાઉં.’

હવે સુમનચંદ્ર તો કેતકીબહેનને જવાનું કહી શક્યા નહીં. એમણે બેઉ દીકરાઓને નજીક બોલાવ્યા. એમની સામે નજર ઠેરવીને કહ્યું, ‘મારી એક છેલ્લી ઈચ્છા છે, વિનંતી છે કહું ?’

‘કહો શું ઈચ્છા છે તમારી ?’ ‘મારા મૃત્યુ પછી કેતકીને માનભેર એના ઘેર પહોંચાડી દેજો એનું જરાય અપમાન ના થાય.’ સુમનચંદ્રના કરુણ સ્વરે દીકરાઓને હલાવી નાખ્યા. પિતા તરફનો રોષ એકાએક ગાયબ થઈ ગયો. બેઉ દીકરાઓએ વિનયથી કહ્યું, ‘પપ્પા તમે ચિંતા ન કરશો.’

આ વાત થઈ પછી બરાબર ત્રણ કલાકે સુમનચંદ્રે દેહ છોડ્યો. દેવેને કેતકીબહેનને કહ્યું, ‘ચાલો તમને ઘરે પહોંચાડી દઈએ.’

‘ના.’ કેતકીબહેને કહ્યું.

‘હમણાં બધાં સગાં આવશે. મિત્રો અને જ્ઞાતિજનો આવશે માટે મોડું ન કરો. ચાલો.’ નિત્યમે ગભરાઈને કહ્યું.

‘હું ક્યાંય જવાની નથી. દ્રઢતાથી કેતકીબહેન બોલ્યાં. એમના બોલવામાં કોઈ સંકોચ નથી, કોઈ અવઢવ નથી.

‘એ બધાંની આગળ…’ દેવેન બોલતા અચકાયો.

‘એ બધાની આગળ શું ? દેવેન, બહારના લોકોથી હું શું કામ સંતાઉ ? હું તમારી મા છું.’ ચીસ પાડતાં હોય એમ કેતકીબહેન બોલ્યાં.

આજ સુધી સુમનચંદ્રને કોઈ મળવા આવે તો કેતકીબહેન ત્યાંથી ખસી જતાં. સુમનચંદ્ર સાથે જાહેરમાં એ કદી જતાં નહિ. બધાં એ બેઉનો સંબંધ જાણતાં હતાં છતાંય કેતકીબહેન એ સંબંધ કબૂલ કરતાં અચકાતાં હતાં, શરમાતાં હતાં. એ બેઉ વચ્ચેની લાગણી સાચી હતી પણ એ એમનો સંકોચ છોડી શક્યાં ન હતાં.

સુમનચંદ્રએ કેટલીય વાર કેતકીબહેનને આર્જવતાથી લગ્ન માટે વિનવ્યું હતું. તેઓ સમજાવતા કે આપણે લગ્ન કરીને કોઈનો દ્રોહ નથી કરતાં, આપણે કાયદેસર લગ્ન કરી શકીએ છીએ, એકવાર લગ્ન થઈ જાય પછી તો સમાજમાં આપણે ખુલ્લંખુલ્લાં ફરી શકીશું અને દીકરાઓ પણ સ્વીકારશે પણ કેતકીબહેન લગ્ન માટે તૈયાર નહતાં થયાં.

કેતકીબહેન બાળવિધવા હતાં. લગ્ન પછી એક મહિનામાં જ અકસ્માતમાં એમના પતિ મૃત્યુ પામ્યા હતા. સાસરિયાં એમના ભરણપોષણની જવાબદારી લેવા તૈયાર ન હતાં. મૃત્યુ પછી દસ દિવસે જ એમના સસરાએ એમના પિતાને બોલાવીને પિયર વિદાય કરી દીધા હતા. ત્યારે મુંઝાયેલા કેતકીબહેન લાગણીહીન, બેજવાબદાર સાસરિયા સાથે શું વ્યવહાર કરવો એવી સલાહ લેવા વકીલ સુમનચંદ્ર પાસે આવ્યા. બસ, તે મિટિંગો દરમ્યાન કેતકીબહેન અને સુમનચંદ્ર વચ્ચે નિકટતા ઉદ્દભવી હતી અને પાંગરી હતી.

કેતકીબહેનનો એમના પતિ સાથે સુમેળ સધાય, ઘનિષ્ઠતા સ્થપાય એ પહેલા તો પતિ વિદાય થઈ ગયા હતા. પતિ સાથેના સમાગમની કોઈ મધુરતા દિલમાં સંઘરાઈ નથી.પતિના ચહેરાની રેખાઓ માનસપટ પર શોધીય જડતી નથી. છતાં તેઓ મૃત પતિના નામને પોતાના નામથી દૂર કરી શક્યાં ન હતાં. મૃત પતિની વિધવા તરીકે જ એ આખી જિંદગી ઓળખાયાં. લોહીમાં ભળેલાં ભારતીય સંસ્કારને એ ઉવેખી ના શક્યાં.

કેતકીબહેન સાથે સંબંધ બાંધીને જ સુમનચંદ્ર સંતોષ નહોતા પામ્યા. એ આ સંબંધને ગૌરવભર્યું નામ આપવા ઈચ્છતા હતા. અગ્નિની સાક્ષીએ ચાર ફેરા ફરીને પોતાના સંબંધની સમાજમાં જાણ કરવા માગતા હતા. કેતકીબહેનના નામ સાથે પોતાનું નામ જોડીને એ જીવનનો નવો અધ્યાય લખવા આતુર હતા. પરંતુ કેતકીબહેન ઈન્કાર કરતા રહ્યા.

સુમનચંદ્ર કેતકીબહેનને સમજાવતા કે દેહલગ્નની વિધવાને પુનઃલગ્ન સમું પુણ્ય નહિ, સુમનચંદ્ર આધુનિક સુધારાવાદી હતા. તેઓ પોતાના વિચારને કાર્યમાં મૂકવા ઝંખતા હતા. તેઓ સાચા દિલથી માનતા હતા કે શું કામ વિધવા સ્ત્રીને આખી જિંદગી ઝૂરી ઝૂરીને મરવું પડે ? પુરુષ જેટલો જ સ્ત્રીને પણ સંસારના સર્વ સુખો પર અધિકાર છે. પુનઃલગ્ન એ કાંઈ પાપ નથી. દોષ નથી, કોઈનોય દ્રોહ નથી. પુનઃલગ્ન કરનાર માણસ તરીકે ક્ષુદ્ર નથી બની જતાં એ માટે કોઈનેય નીચું જોવાપણું નથી.

પરંતુ કેતકીબહેનમાંથી જન્મજાત સંકોચ ગયો નહિ. તેઓ પુનઃલગ્નને ખોટું નહતા ગણતા પણ પોતે પુનઃલગ્ન કરી શક્યાં નહિ. કદાચ એમને ‘ના’ ની ‘હા’ કરતાં આવડતું ન હતું, એવી હિંમત ન હતી.

આખી જિંદગી કેતકીબહેન એક પ્રકારનાં અસંતોષ, ઉદ્વેગ, તરફડાટમાં જીવ્યાં, અફસોસ અને કુંઠામાં જીવ્યાં. પણ આજે સુમનચંદ્ર નથી ત્યારે ક્યાંથી એમનામાં હિંમત આવી ગઈ, ક્યાંથી શરમ, સંકોચ, સામાજિક ડર અને પ્રતિષ્ઠાના ખોટા ખ્યાલને ભેદીને એમના પ્રાણે પોકાર પાડ્યો, હું ક્યાં જાઉં ? દીકરાઓ હું ક્યાં જાઉં ? હ્રદયની સંપૂર્ણ સચ્ચાઈથી નીકળેલા એ પોકાર.

કેતકીબહેનના મોંમાંથી પ્રથમવાર જ દેવેન અને નિત્યમ્ માટે દીકરાઓ સંબોધન નીકળ્યું હતું. અંતરતમમાંથી આ પોકાર પડ્યો હતો. એ અવાજની તીવ્ર આર્તતા બેઉ દીકરાઓને વીંધી ગઈ. કેતકીબહેન માટેનાં ચીડ, ઘૃણા સરી પડ્યાં. તેઓ માત્ર દીકરાઓ જ બની રહ્યાં. હાલ જ એમના પિતાએ વિદાય લીધી છે. નબાપા બનેલા એ બેઉ દીકરાઓ કેતકીબહેનને વળગી પડ્યા. અને આંસુભીના કંઠે બોલ્યા, ‘તમારે ક્યાંય નથી જવાનું, મા તમારે ક્યાંય નથી જવાનું.’

ક્ષણભરમાં જ બધું જ વિષ અમૃત બની ગયું ! દુઃખે હ્રદયની મલિનતા, ગેરસમજ ધોઈ નાંખી. જુદાઈનું ઝેર જતું રહ્યું. કેતકીબહેને પ્રેમી ગુમાવ્યો પણ બે દીકરા મળ્યા. હવે તેઓ એકલાં નથી. હ્રદયની સરળતા, પ્રામાણિકતા અને નિઃસ્વાર્થ પ્રેમે એમના હૈયાની કુંજને હરિયાળી જ રાખી.

– અવંતિકા ગુણવંત

(‘જનકલ્યાણ’ સામયિકમાંથી સાભાર)

1166- આત્મિક સૌંદર્ય… અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ વાર્તામાળા …મણકો..૯

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૯

[ સ્વ.અવંતિકા ગુણવંતના અંગત જીવનની  જ આ એક સત્ય ઘટનાત્મક વાર્તા છે.આ વાર્તામાં અમેરિકામાં ઉછરી રહેલ બાળક શાશ્વત એમનો દોહિત્ર એટલે કે દીકરીનો પુત્ર છે.એના નામ પરથી સ્વ.અવન્તીકાબેનના અમદાવાદના  નિવાસ સ્થાનનું નામ ”શાશ્વત” રાખ્યું છે. શાશ્વત અને દાદી  વચ્ચે જે વાતચીત થઇ એને આ વાર્તામાં વણી લેવામાં આવી છે.શાશ્વત જ્યારે નાનો હતો ત્યારે  તેઓ અવાર નવાર એમની દીકરીને ત્યાં અમદાવાદથી અમેરિકા આવતાં હતાં એ વખતની આ વાત છે. આજે તો શાશ્વત ખુબ મોટો થઇ ગયો છે.]

આત્મિક સૌંદર્ય ..વાર્તા ….. અવંતિકા ગુણવંત

શાશ્વતનો જન્મ અમેરિકામાં અને એ ત્યાં ઉછરે છે. ઘરમાં જીવનશૈલી ભારતીય છે, ભારતીય તહેવારો ઉજવાય છે, ભારતીય જીવનમૂલ્યોનો મહિમા થાય છે. છતાં એ ઘરની બહાર પગ મૂકે ત્યારે તો એને પાશ્ચાત્ય સંસ્કૃતિના રંગ જોવા મળે. વિવિધ દેશોમાંથી આવતાં બાળકો સાથે એ ભણે અને રમે તેથી મિશ્ર સભ્યતાનો પાસ તો પડવાનો જ. એટલે એનામાં આપણાં સંસ્કારોનું સિંચન થાય, આપણાં જીવનમૂલ્યો એનામાં ઉતરે, આપણાં ઈતિહાસથી એ પરિચિત થાય માટે એ નાનો હતો ત્યારથી એને હું રામાયણ, મહાભારત, પુરાણ, હિતોપદેશ અને પંચતંત્રની વાતો કહું.

વાતો સાંભળવી એને ખૂબ ગમે, હું જે કહું એ ખૂબ રસ અને તન્મયતાથી સાંભળે અને એ જે સાંભળે એ બધું સાચું માને. શ્રવણ, ઉપમન્યુ અને અભિમન્યુની વાત એ વારંવાર કહેવડાવે અને સાંભળીને ગળગળો થઈ જાય. એક દિવસ હું રોટલી કરતી હતી ને એને વાર્તા કહેતી હતી. મેં એને પ્રહલાદની વાત કહી કે એ પ્રભુનો ભક્ત હતો. તેથી એના પિતાએ એને કહ્યું ને એ ધગધગતા થાંભલાને બાઝી પડ્યો તોય એ દાઝ્યો નહિ. શાશ્વતે આ સાંભળ્યું ને એ ગરમ તવીને અડ્યો, એની આંગળીઓ દાઝી ગઈ. આંખમાં આંસુ સાથે એ મને પૂછે, ‘દાદી, હું ભગવાનનું નામ લઉં છું તોય કેમ દાઝ્યો ? ભગવાને મને કેમ ના બચાવ્યો ?’

શાશ્વત રોજ સવારે અને રાત્રે મારી સાથે પ્રભુસ્મરણ કરે છે. સંપૂર્ણ શ્રદ્ધાથી, પૂરા દિલથી એ પ્રભુસ્મરણ કરે છે. એ નિર્દોષ બાળકને આશ્વાસન આપવા મેં કહ્યું, ‘બેટા, પ્રહલાદને તો એના દુષ્ટ બાપે થાંભલાને ભેટવા કહ્યું હતું, એનો બાપ એનો દુશ્મન હતો તેથી એને પ્રભુએ બચાવ્યો, જ્યારે તને કોઈએ ગરમ તવીને અડવાનું કહ્યું ન હતું છતાં તું અડ્યો અને ગરમ વસ્તુને અડીએ તો દાઝીએ એ વિજ્ઞાનનો નિયમ છે. આપણે નિયમ પ્રમાણે જ વર્તવું જોઈએ. નિયમ તોડાય જ નહિ, તોડીએ તો આપણને દંડ થાય.’

એકવાર મેં એને કર્ણની વાત કરતાં કહ્યું કે, ‘માતા કુંતીએ એને કાણાંવાળી પેટીમાં મૂકીને પાણીમાં વહેતો મૂક્યો.’ વાત સાંભળીને એ ડઘાઈ ગયો, હેબતાઈ ગયેલા સૂરે મને પૂછે, ‘દાદી, ઈન્ડિયામાં આવી મોમ હોય ? આવી મોમની વાત મને ના કહીશ.’ પુત્ર કૃષ્ણને બચાવવા વાસુદેવ ટોપલામાં નવજાત કૃષ્ણને લઈને નદી પાર કરીને ગોકુળમાં મૂકવા જાય છે એ વાત એને ખૂબ ગમી. એનું એણે ચિત્ર દોર્યું અને એના કલાસમાં એ વાર્તા કહી. પરંતુ ગુરુ દ્રોણાચાર્ય ગુરુદક્ષિણામાં એકલવ્યના જમણા હાથનો અંગૂઠો માગે છે ને એકલવ્ય એ કાપી આપે છે એ વાત સાંભળીને પૂછે, ‘એ ગુરુ મોન્સ્ટર હતા ? ઈન્ડિયામાં ટીચર આવા ક્રૂર હોય ?’

‘બધા ગુરુ આવા નથી હોતા.’ મેં કહ્યું.

‘તો સારા ગુરુની વાત કહે.’ શાશ્વતને ખરાબ વિશે સાંભળવું નથી ગમતું. રામના વનવાસની વાત કહેતા મેં સુવર્ણમૃગની વાત કરી તો કહે, ‘સીતાને હરણને મારીને એના ચામડામાંથી કાંચળી સીવડાવવાનું મન થયું એ તો ખોટી વાત કહેવાય, તો રામભગવાને એને કેમ ના ન કહી ? હરણને મારવા કેમ દોડ્યા ? હરણમાં જીવ હોય. એને મરાય ?’

હું નાની હતી ત્યારે મારા ફઈબા પાસે આ બધી વાતો સાંભળતી, કરુણ વાત હોય ત્યારે હું રડતી, પણ શાશ્વતની જેમ સવાલો મારા મનમાં ન ઊઠતાં. એકલવ્ય માટે જીવ બળતો પણ દ્રોણને રાક્ષસ કહેવા જેટલો ગુસ્સો મારા મનમાં નહોતો ઊઠતો. સીતાને સુવર્ણમૃગની ચામડાની કાંચળી સીવડાવવાનું મન થયું એ ખોટું કહેવાય એવું સ્પષ્ટપણે હું પ્રગટ કરતી નહિ. શાશ્વત વાત સાંભળતો ને પાત્રનું મૂલ્યાંકન પણ કરતો. રામ નાનપણમાં યજ્ઞ કરતા ઋષિઓનું રક્ષણ કરવા રાક્ષસને મારવા ગયા એ બરાબર, પણ તપ કરતા પેલા શૂદ્રને કેમ માર્યો ? શમ્બૂક માણસ હતો ને ! એ રાક્ષસ ન હતો. રામભગવાનમાંય એ ભૂલ જોઈ શકે છે. હિતોપદેશ અને પંચતંત્રની વાત એને ગમતી. બુદ્ધિચાતુર્યભરી બિરબલની વાત એને ગમતી. એમાં એને મઝા પડતી.

પણ સૌથી વધારે એની પર અસર કરી મુન્શી પ્રેમચંદજીની પેલી વાર્તાએ. નાનકડો પૌત્ર મેળામાં જાય છે, મિત્રો સાથે મેળામાં ફરે છે, મિત્રો પોતાના માટે વસ્તુઓ ખરીદે છે, ખાવાનું ખરીદે છે, જ્યારે પૌત્ર પોતાની દાદી માટે ચીપિયો ખરીદે છે. દાદી પાસે ચીપિયો ન હતો ને રોટલા ચડવતા દાદીના હાથ દાઝતા હતા, એ પૌત્રે જોયું હતું ને યાદ રાખ્યું હતું. મેં એ વાત પૂરી કરી ત્યારે શાશ્વતની આંખો આંસુથી છલકાઈ ગઈ હતી. એ કંઈ બોલી શક્યો નહિ, પણ મને જોરથી ભેટી પડ્યો હતો. બીજા દિવસે એ બહાર જતો હતો ત્યારે મારા ખોળામાં બેસીને વહાલ કરીને મને પૂછે :

‘દાદી, તારા માટે શું લાવું ?’

‘કંઈ નહિ.’ મેં કહ્યું.

‘દાદી કંઈક તો કહે ? તારે કંઈ નથી જોઈતું ?’

‘બેટા, મારે કંઈ નથી જોઈતું.’

‘તારી પાસે બધું છે ?’ એના અવાજમાં થોડી નિરાશા હતી. એ મારા માટે કંઈક લાવવા એટલો ઉત્સુક હતો અને એને સૂઝતું ન હતું કે, દાદી માટે શું ખરીદી લાવું ? એનો ભાવ જોઈને એને સંતોષ આપવા મેં કહ્યું, ‘મને વાંચવાનું બહુ ગમે છે ને એટલે મારા માટે લાઈબ્રેરીમાંથી પુસ્તકો લેતો આવજે.’

શાશ્વત ખુશ ખુશ થઈ ગયો, એની મમ્મીને કહે, ‘આપણે પહેલાં લાઈબ્રેરી જવાનું છે, દાદી માટે બુક્સ લાવવાની છે.’

‘દાદીને કઈ બુક્સ જોઈએ એ આપણને શી રીતે ખબર પડે ? દાદીને લઈને આપણે બીજા દિવસે લાઈબ્રેરી જઈશું.’

‘ના, આજે જ પહેલાં લાઈબ્રેરી જવાનું છે. દાદીને કઈ બુક્સ ગમે એ મને ખબર છે.’ શાશ્વત આત્મવિશ્વાસથી બોલ્યો. શાશ્વત એની મમ્મીને લઈને લાઈબ્રેરી ગયો અને એક-બે નહીં પણ સુંદર બાંધણી અને છપાઈવાળાં દળદાર પાંચ પુસ્તકો લઈ આવ્યો. એ ઘેર આવ્યો ત્યારે આનંદથી થનગનતો હતો. પુસ્તકોની બેગ મને આપીને પૂછે, ‘દાદી, તને ગમ્યાં ને !’

શાશ્વતના હૃદયના આ મધુર લાગણીસભર પાસાનો સ્પર્શ પામીને હું નવાઈ પામી ગઈ. બાળકનું હૃદય સંવેદનશીલ બને, એનામાં માનવીય ગુણો ખીલે, નૈતિક પરિપક્વતા આવે માટે પ્રેમચંદજી જેવા સાહિત્યસ્વામીની વાતો કેટલી અસરકારક નીવડે છે !

— અવંતિકા ગુણવંત 

એમના પુસ્તક ‘વાતે વાતે જીવન ઝબકે’માંથી સાભાર 

1163- આપણી જિંદગી… અવંતિકા ગુણવંત ….શ્રધાંજલિ વાર્તામાળા …મણકો..૮

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણી …મણકો..૮

આપણી જિંદગી…વાર્તા … અવંતિકા ગુણવંત

મધુકાંતના ગયા પછી અમુભાઈ એકદમ ચૂપ થઈ ગયા. સવિતાબહેન વિચારે છે આ બે દિવસ મધુભાઈ હતા ત્યારે તો બેઉ મિત્રો કેટલી વાતો કરતા હતા ને હસતા હતા. અરે જમવા બોલાવું તોય ઝટ ડાઈનિંગ ટેબલ પર આવે નહિ, રાત્રે હું તો ઊંઘી ગઈ હતી પણ એ બેઉ તો વાતો જ કરતા રહ્યા હતા, અને મધુભાઈના ગયા પછી આ કેમ ચૂપ થઈ ગયા ? જાણે કોઈ ગંભીર વિચારમાં ડૂબી ગયા છે, શું થયું છે પૂછું ? પૂછું, પુછું એમ સવિતાબહેનને થાય પણ પૂછી શક્યાં નહિ.

એક દિવસ આખો પસાર થઈ ગયો, પરંતુ અમુભાઈ તો એવા જ સૂનમૂન અને વિચારમગ્ન હતા. હવે સવિતાબહેનથી રહેવાયું નહિ. એમણે પૂછ્યું તો અમુભાઈ બોલ્યા, ‘સવિતા ! તેં ના પૂછ્યું હોત તોય તને હું કહેવાનો જ હતો. આપણી નિષ્ફળતાની વાત તને ના કહું તો બીજા કોને કહું, પણ કેવી રીતે કહું, ક્યાંથી શરૂ કરું એ જ સમજાતું નહતું.’

સવિતાબહેનને નવાઈ લાગી કે પતિ આજે આ કેવી વાત કરે છે ? લગ્ન થયે ચાળીસ વર્ષ થયાં પતિએ જિંદગી નિષ્ફળ ગઈ છે એવું કદી કહ્યું નથી ને અમારી જિંદગી ક્યાં નિષ્ફળ ગઈ છે ? એમના પિતા તો નાની ઉંમરમાં મૃત્યુ પામ્યા હતા. મામાના ઘેર રહીને ભણ્યા અને આ વૈભવ, આ સંપત્તિ બધું એમના પુરુષાર્થનું ફળ છે. બેઉ દીકરીઓને સારી રીતે ભણાવીને સારા ઘેર પરણાવી છે. એ બેઉ સુખી છે.

સમાજમાં અમારી પ્રતિષ્ઠા છે. આ બે માળનો અમારો બંગલો, નોકર, રસોઈયો, ડ્રાયવર… કેટલી નિરાંતભરી અમારી જિંદગી છે ! શરીર પણ તંદુરસ્ત છે, એ પાંસઠના થવા આવશે પણ બાવન-ચોપનના લાગે. રોજ એક કલાક તો સ્વિમિંગ કરવા જાય છે. હું ગાર્ડનમાં ચાલવા જાઉં છું. દર વરસે પરદેશની ટૂર પર જઈએ છીએ. દુનિયામાં જોવાલાયક બધું જોઈ કાઢ્યું છે છતાં અમારી જિંદગી નિષ્ફળ ગઈ ? અરે લોકો અમારી જિંદગીની ઈર્ષા કરે છે. મારી બહેનો કહે છે કે સવુબહેન, ગયા ભવ તે એવાં તો કેવાં પૂણ્ય કર્યાં છે કે સુખ, સુખ અને સુખ જ તને મળ્યું છે. તારે તો સાસુ-સસરાની ચિંતા નહિ કે દિયર-જેઠ-નણંદનો ભાર નહિ. એય રાજરાણીનું સુખ ભોગવે છે. આવી સુખી જિંદગીને નિષ્ફળ કઈ રીતે કહેવાય ?

સવિતાબહેન મોં ખોલીને પતિને કંઈ કહેવા જાય છે પણ પતિના મ્લાન ચહેરો ને ભીની ભીની આંખ જોઈને કંઈ બોલી શક્તા નથી. પતિ હમણાં જે બે વાક્યો બોલ્યા ત્યારેય એમનો અવાજ કેવો ગળગળો હતો ! શું થયું છે એમને ! સવિતાબહેન મૂંઝાઈ ગયાં. એમને સ્નેહથી પતિના હાથ પર હાથ મૂક્યો, અને પતિ કંઈ બોલે એની રાહ જોતાં એમને જોઈ રહ્યાં.

અંતે અમુભાઈ બોલ્યાં, ‘તું જાણે છે કે મધુકાંત મારો નાનપણનો દોસ્ત છે, ગામમાં એક જ મહોલ્લામાં અમે રહેતા હતા. મારા બાપુજી તો હું નાનો હતો ને ગુજરી ગયા. પછી હું ને મારી બા મામાના ઘેર અમદાવાદ રહેતાં હતાં. હું અમદાવાદની સ્કૂલમાં ભણતો હતો. મધુકાંત આઠ ધોરણ સુધી ગામમાં ભણ્યો પણ પછી અમદાવાદ ભણવા આવ્યો. એ બોર્ડિંગમાં રહીને ભણે. અવારનવાર એ મારી સાથે મામાના ઘેર આવે ત્યારે મામી કાયમ એને જમાડીને મોકલે. મધુકાંત મામા-મામીના હેતને યાદ કરીને એટલો ભાવવિભોર થઈ ગયો હતો, મને કહે તારાં મામી જેવી લાગણીવાળી મેં કોઈ બાઈ નથી જોઈ, બધાં એને પોતાના લાગે, કોઈ પારકું ન લાગે. હજી સ્વપ્નમાંય મને મામી દેખાય છે.

સવિતા, મામાને પોતાનાં તો એક દીકરીને દીકરો. ઘરનાં તો એ કુલ ચાર જણ જ કહેવાય. પણ કદી ઘરમાં એ લોકો ચાર જણ એકલાં રહ્યાં નથી. એમનું ઘર માણસોથી ભરેલું જ હોય. કેટલા પિતરાઈ ભાઈ-બહેનોનાં છોકરાં ત્યાં ભણે. એમણે એમનાં દીકરા-દીકરીને કોઈ વિશેષભાવે રાખ્યાં નથી કે અમને એક ઘડી માટેય પારકાં ગણ્યાં નથી. અમારી અને એમની વચ્ચે કોઈ વેરોઆંતરો રાખ્યો નથી. બહારનાને તો ખબર જ ન પડે કે ઘરનાં છોકરાં કોણ છે. અમે નાનાંહતાં, નાદાન હતાં, કોઈ તોફાન કર્યું હશે, ભાંગ્યું-તોડ્યું હશે, અવિનયથી વર્ત્યાં હોઈશું પણ મામા-મામી કદી કઠોર થઈને વઢ્યાં નથી. કાયમ પ્રેમથી સમજાવ્યું છે. કોઈના માટે એમને લેશમાત્ર દુર્ભાવ નહિ. મામા-મામી એટલા સહજભાવે અમને રાખતાં કે હું તને પ્રસંગો કહેવા બેસું તો ખૂટે નહિ એટલા છે. માંદે-સાજે જે ચાકરી કરે, એ યાદ કરતાંય આજે આંસુ ઊભરાય છે. હું માંદો હતો ત્યારે મામી ઉજાગરા કરે, મારી બા નહિ. મામી વાર્તા કહેતાં જાય ને મને દવા પિવડાવે. મોસંબીનો રસ પિવડાવે. આટલો સ્નેહ, આટલી ઉદારતા અને સરળતા ! આજે યાદ આવે છે ને હું આભો બની જાઉં છું.

સવિતા, આપણે આપણા સંતાનો માટે જ જે કર્યું છે એ એમણે બધાંને માટે કર્યું છે અને કદી કહી બતાવ્યું નથી. મને થાય છે આપણે આપણાં સંતાનોને ઉછેરવા જે કર્યું એ મોટી નવાઈ કરી હોય એમ કહી બતાવતાં અચકાતાં નથી, જ્યારે મામા-મામીએ કદી કોઈનેય યાદ નથી કરાવ્યું કે એમણે શું શું કર્યું, કેવો ભોગ આપ્યો, કેવો ત્યાગ કર્યો. મેં અને મધુએ મામા-મામી વિશે જ વાતો કરી ને અફસોસ કર્યો કે અમારી સામે નજર આગળ આવડો મોટો આદર્શ હતો એ પ્રમાણે અમે કેમ જીવ્યા નહિ. અમે તો માત્ર પૈસા કમાઈ જાણ્યો ને પંડમાં વાપર્યો. આપણા ભાવ ને લાગણીય જાણે બનાવટી છે. પોતાનું પેટ તો કૂતરાં-બિલાડાંય ભરે છે એમાં શી નવાઈ કરી ! હું શ્રેષ્ઠ માણસોમાંય શ્રેષ્ઠતમ ગણાય એવાં મામા-મામી પાસે રહ્યો છતાંય એમનો પાસ મને કેમ ન લાગ્યો ? એમનો લાભ મને મળ્યો પણ મારું મન કેમ આવું ભૌતિકવાદી રહ્યું. હું ઊંચાઈએ ન પહોંચ્યો.’

‘તમે કહો છો એ વાત સાચી પણ એમની ઊંચાઈએ પહોંચવાનું આપણું ગજું નહિ.’ સવિતાબહેન બોલ્યાં.

‘સાચી વાત છે. એમણે પૈસા ખરચતાં કદી નથી જોયું કે એ કોના માટે ખરચાય છે. એમનાં બારણાં દરેકના માટે ખુલ્લાં રહેતાં. કોઈ પણ સમયે મદદનો પોકાર પાડતો માણસ ત્યાં જઈ પહોંચે ને એને મદદ મળે જ. એમનો હાથ કદી ટૂંકો ન પડે. હું નાનો હતો ત્યારે નજરે એ બધું જોતો અને મને એ જ સ્વાભાવિક જીવન લાગતું. આવનાર માણસ ખુશી થઈને પાછો જતાં જોઉં ત્યારે મને એવું નહતું લાગતું કે મામા-મામી કોઈ અસાધારણ કામ કરી રહ્યાં છે. આજે સમજાય છે કે મને કેમ એવું નહોતું લાગતું, એનું કારણ એક જ હતું, મામા-મામીમાં જરાય દંભ ન હતો. દેખાડો ન હતો. મોટાઈ ન હતી. એ પોતે તદ્દન સાધારણ કામ કરતાં હોય એ રીતે અસાધારણ કામ કરતાં. મામા-મામી ખરેખર અસાધારણ માણસો હતાં. આજ સુધી હું એમની એ અસાધારણતા સમજી ન શક્યો. હું કેટલો મૂઢ !

સવિતા, આજે મને સમજાય છે આપણે કેટલું ગુમાવ્યું છે ! આપણે ધન કમાયા અને માની લીધું કે આપણે બહુ ઊંચા છીએ, આપણે અન્યની જોડે હળવા-મળવાનું બંધ કરી દીધું. પાડોશીઓ સાથે માત્ર ઔપચારિક સંબંધ રાખીએ છીએ. અગાઉથી જણાવ્યા વગર આપણે કોઈ મળવા ન આવી શકે. આપણું આવડું મોટું ઘર છે, આ વિશાળ આંગણું, આ ધનદોલત, કોઈનાય કામમાં આવે છે ? જો ને કેવો સૂનકાર છે બધે ! ક્યાંય કિલ્લોલ છે ? આપણી સાવ નિ:સંગ જિંદગીએ આપણને ચૈતન્યશૂન્ય બનાવી દીધાં છે. આપણા હૃદયને લકવા થઈ ગયો છે.’

સવિતાબહેન બોલ્યાં, ‘પરંતુ આજ સુધી તો તમે આપણી જિંદગીથી કેટલા સંતુષ્ટ હતા ! તમે કહેતા હતા કે આપણે શૂન્યમાંથી સર્જન કર્યું. આપણી જિંદગી તો એક દ્રષ્ટાંત કહેવાય, અને તમે માનતા હતા એમાં ક્શું ખોટુંય ન હતું. તમે મધુભાઈની સાથે વાતો કરીને વધારે પડતા ભાવુક થઈ ગયા છો. તમે પુરુષાર્થ કરીને આપણી આ જાહોજલાલીવાળી દુનિયા સર્જી છે. તમે અસાધારણ જ છો. બધા તમારા જેટલું મેળવી નથી શક્તા !’

‘ઓ સવિતા, આપણે આપણી જાતમાં એટલાં લીન થઈ ગયાં છીએ કે આપણા સિવાય બીજા કોઈને પ્રેમ નથી કરી શક્તાં. આપણે સ્વકેન્દ્રી છીએ. આ આત્મરતિ આપણા જીવનનું આલંબન બની ગઈ છે. પણ તું મારાં મામા-મામીની જિંદગીને જો, અને વિચાર કર. સ્નેહથી પરિપૂર્ણ એ જિંદગી ! એમણે જિંદગીમાં આપ્યા જ કર્યું છે અને આપણે મહત્વાકાંક્ષી બનીને એકઠું કરતાં રહ્યાં છીએ. આપણી આવી જિંદગી પર શું ગર્વ કરવાનો ? સવિતા, એમનાં જીવન ત્યાગનાં સૌંદર્યથી શોભતાં હતાં ને આપણે અંતિમ ઘડી સુધી ધનને સાચવતાં બેસી રહીશું ! આપણી જિંદગી તો નકામી કહેવાય.

સવિતા, મારા મનમાં અજંપો જાગ્યો છે, હું બેચેન બની ગયો છું. મારે – આપણા નાનકડા કૂંડાળામાંથી બહાર આવવું છે.’

‘શું કરવા ધારો છો ? તમે માંડીને વાત કરોને. તમે જે કહેશો ને કરશો એમાં હું સંપૂર્ણ સાથ આપીશ. પણ તમે નિરાશામાંથી બહાર આવો.’

‘મારે આપણી જિંદગી મામા-મામીના જેવી સુંદર બનાવવી છે. વૃદ્ધાવસ્થા ત્યાગથી જ સુંદર થાય. હવે આપણો સમય, શક્તિ અને ધન જરૂરતમંદો માટે ખરચીશું.’

  •  અવંતિકા ગુણવંત 

1157- ”પ્રેમ અશક્યને શક્ય બનાવે છે ”… સ્વ. અવંતિકા ગુણવંત ….. શ્રધાંજલિ વાર્તા…મણકો..૬

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત … શ્રધાંજલિ … વાર્તાઓની સાપ્તાહિક શ્રેણીમાં પસંદગીની વાર્તા .. મણકો..૬

સ્વ.અવંતિકા ગુણવંત

પ્રેમ અશક્યને શક્ય બનાવે છે – અવંતિકા ગુણવંત

આત્રેયી રોજ એની મમ્મી સુચિત્રાને મળવા આવે છે. પહેલાં તો અઠવાડિયે એક વાર આવતી હતી પણ હમણાં હમણાંથી એનું આવવાનું વધી પડ્યું છે, લગભગ રોજ આવે છે. એક જ શહેરમાં રહેતી દીકરી માને મળવા આવે એમાં નવાઈ નથી, એ મળવા ના આવે તો નવાઈ; પણ સુચિત્રા મૂંઝાય છે કે દીકરી આવે તો છે પણ કેમ કંઈ બોલતી નથી ? મા-દીકરીનો સંબંધ એવો આત્મીય ગણાય છે કે કશું કહ્યા વિના ઘણું બધું કહેવાય જાય છે અને સમજાઈ જાય છે. દીકરીને જોઈને સુચિત્રાને એટલું સમજાય છે કે દીકરી બેચેન છે, કોઈ અજંપો એને પીડી રહ્યો છે. એ મને કહે નહીં તો શી રીતે આવશે એની સમસ્યાનો ઉકેલ ? શી રીતે દૂર થશે એની બેચેની, અજંપો ?

સુચિત્રા દીકરીની બાજુમાં બેસીને એને પંપાળે છે, એની ઉદાસ મુખમુદ્રા અને નિસ્તેજ આંખો જોઈને ચિંતામાં ડૂબી જાય છે. એને થાય છે દીકરી કંઈ બોલે, એની મૂંઝવણ વિશે કંઈ કહે પણ દીકરી કંઈ કહેતી નથી. છેવટે સુચિત્રાએ સ્નિગ્ધ સૂરે પૂછ્યું : ‘દીકરી, કંઈ તો બોલ. કોણે તને દુભાવી કે તું આટલી બેચેન બની ગઈ છે ?’

‘મમ્મી, બહારની કોઈ વ્યક્તિએ મને દુભાવી નથી. હું મારા કારણે જ દુ:ખી છું.’ આટલું કહીને આત્રેયી થોડી વાર અટકી અને પછી બોલી, ‘મેં ઝંખ્યું હતું એ મને અરૂપમાં દેખાયું, એટલે તો અરૂપ સાથે હું જોડાઈ. ત્યારે મારી જાતને હું નસીબદાર માનતી હતી પણ…. પણ હવે મને અરૂપના સંગે કોઈ સુખ નથી લાગતું.’

‘કંઈ સમજાય તેવું બોલ.’ ઉચાટભર્યા સૂરે સુચિત્રા બોલી.

‘મમ્મી, હવે મારા જીવનમાં મને ખાલીપો અનુભવાય છે, બધે સૂનકાર વરતાય છે, જાણે લગ્ન કરીને મેં કંઈ મેળવ્યું નથી. હું આખી જિંદગી હારી ગઈ, મેં બધું ગુમાવી દીધું હોય એવું લાગ્યા કરે છે. ત્યારે મને લાગતું હતું કે મારું સ્વપ્નું સાકાર થયું. હું મુગ્ધાવસ્થામાં પ્રવેશી ત્યારથી મારા મનમાં એક સ્વપ્નું રચાતું ગયું હતું કે હું લખલૂટ સંપત્તિની સ્વામિની બનીશ, હું દુનિયાના દેશોની સફર ખેડીશ. દેશ દેશની કલાત્મક વસ્તુઓ – ખાસ તો એન્ટીક પીસ ખરીદીને મારું ઘર સજાવીશ. મારા ઘરમાં અલગ એક લાઈબ્રેરી હશે જ્યાં પુસ્તકો જ પુસ્તકો હશે, ત્યાં દીવાલ પર સુંદર પેઈન્ટિંગ હશે. મારી જિંદગીમાં કોઈ અભાવ નહીં હોય, અછત નહીં હોય. મમ્મી, અરૂપ સાથે લગ્ન કરી મને વૈભવી જિંદગી મળી, હું ધારું એટલા પૈસા ખર્ચી  શકું છું છતાં હું સુખી નથી. મમ્મી, હું સુખી નથી. મને સંતોષ નથી…’

સુચિત્રા ઠરેલ અને પરિપક્વ હતી. એ દીકરીની સાથે લાગણીમાં ઘસડાઈ નથી જતી પણ સ્વસ્થ અવાજે કહે છે : ‘આત્રેયી, સદીઓથી દરેકે દરેક માણસ સુખ શોધે છે. પણ કેટલાકને સુખ મળે છે અને સંતોષથી જીવે છે જ્યારે કેટલાક સુખ માટે વલખાં મારે છે પણ સુખી નથી થતા. જિંદગીભર તેઓ તડપ્યા જ કરે છે. દીકરી, વ્યક્તિએ વ્યક્તિએ સુખની વ્યાખ્યા અલગ હોય છે. માનસશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે માણસનું મન વિચિત્ર છે. જે વસ્તુ એ ઝંખતો હોય અને એને એ મળે પછી એનું એને આકર્ષણ નથી રહેતું. ના મિલે સોના – મિલે તો મિટ્ટી.’

‘તો મમ્મી, શું હું ચંચળ છું ? અસ્થિર મગજની છું ? મારે શું જોઈએ છે એ બાબતે હું સ્પષ્ટ નથી ? શું હું મારી જાતને સમજી શકી નથી ?’

‘આત્રેયી, તું ખોટી રીતે ઉશ્કેરાઈના જા, હું કહું છું એ શાંતિથી સાંભળ. તું તારા મનને સમજી શકી નથી એવું કશું નથી કહેતી. યુવાનીમાં દરેકનાં સ્વપ્નાં તારા જેવાં જ હોય, લખલૂટ સંપત્તિ, વૈભવી સુંવાળી જિંદગીનાં જ અરમાન હોય અને જે માત્ર સપાટી પર જીવતું હોય એને મોજશોખ ભરી સીધી સરળ જિંદગીથી સંતોષ થઈ જાય છે. પણ કેટલીક વ્યક્તિઓ એવી હોય છે કે માત્ર ભૌતિક સાધન-સંપત્તિથી એમનું હૈયું નથી ભરાતું. હા, થોડીક ક્ષણો માટે એ ભોગવિલાસની સામગ્રી એમને સુખ આપી શકે છે, પણ પછી એ વસ્તુઓ તુચ્છ લાગવા માંડે છે. મન ઉત્સાહહીન અને સુસ્ત બની જાય છે. તેમને થાય છે, મેળવવા જેવું એમને મળ્યું નથી.’

‘મમ્મી, હવે તો મને ડર લાગવા માંડ્યો છે કે મારી આ ઉદાસીનતા અમારા દામ્પત્યજીવનમાં તિરાડ ના પાડે. હું મનોમન કોચવાયા કરતી હોઉં, ભીતરમાં કોઈ અભાવથી પીડાયા કરતી હોઉં તો હું પૂરી પ્રફુલ્લિત ના હોઉં, અને અરૂપના સંગે પણ ખીલી ના ઊઠું તો અરૂપને પૂર્ણ સુખનો અનુભવ ના થાય, એનેય મારી ઉદાસીનતા ખટકે, એનેય કંઈક ખૂટતું લાગે તો એના માટે હું જ ગુનેગાર ગણાઉં ને ? મારી આ મનોદશા એ સરળ સ્નેહાળ માણસને ખૂંચે તો ખરી જ ને ! મમ્મી, પણ મારા સ્વપ્ન પુરુષ સાથે એનો મેળ નથી ખાતો. મેં ધારણા રાખી હતી કે એને મારી જેમ સાહિત્ય, સંગીત અને કલામાં રુચિ હશે, પણ એને એ વિષયોમાં રસ નથી. મેં એનામાં જે જોવાની અપેક્ષા રાખી હતી એ સંતોષાઈ નથી.’

‘એનું આખું ઘર સપાટી પર જીવનારું છે. એનાં મમ્મી, પપ્પા, એની બહેન ઋતા સાવ ફલેટ છે. સ્વભાવે તેઓ સારા છે. મળતાવડા છે, કોઈનું બૂરું કરે નહીં કે ઈચ્છે નહીં, સદાચારી છે. પણ અહીં ટાગોર કે નરસિંહ મહેતા અને મીરાંબાઈનાં ગીતોની વાતો નથી થતી. માઈકલએન્જેલો કે રેમ્બ્રોના નામ એમણે સાંભળ્યાં નથી. એમનામાં સૌંદર્યદષ્ટિ નથી, માધુર્ય નથી, રંગ નથી, ત્યાં સાહસભર્યા પુરુષાર્થની વાતો થતી નથી. ક્યાંક પ્રવાસે જઈએ તો પ્રકૃતિના સૌંદર્યની વાત કરવાના બદલે કઈ હોટલમાં કેવી સગવડો છે ને શું ચાર્જ છે ને ત્યાં ખાવાનું કેવું છે એની વાતો થાય છે.’

‘રોજ સાંજ પડે બધાં ભેગાં મળીને લીવિંગરૂમમાં બેઠાં હોઈએ ત્યારે કોઈ બૌદ્ધિક વિષયની ચર્ચા તો કદી થતી નથી. થાય છે કારનાં લેટેસ્ટ મૉડલની વાતો, અને ફૅશનોની વાતોથી આગળ તેઓ વધતાં નથી. એમની માનસિક ક્ષિતિજો વિસ્તરી નથી. એમની પાસેથી આપણને માહિતી મળી શકે પણ જ્ઞાન કે ડહાપણની વાત ના મળી શકે. તેથી એમની વાતોમાં મને રસ નથી પડતો. તેમની વાતો મને ક્ષુલ્લક લાગે છે. તેમની પાસે મબલક પૈસો છે. એ પૈસો ધાર્મિક પૂજાવિધિ અને અનુષ્ઠાનોમાં વપરાય છે પણ સાચો ધર્મ કોને કહેવાય એનો કદી તેઓ વિચાર નથી કરતાં. સાચી આધ્યાત્મિકતાનો એમને પરિચય નથી. એમની વિચારસરણીમાં હું ના જોડાઈ શકું. તેઓ કૂપમંડૂક છે. હા, તેઓ મારી પર હેત રાખે છે. મને કોઈ રોકટોક નથી કરતા. કોઈ વાતે મારી પર દબાણ નથી લાવતા, છતાંય મને એમની સાથે રહેવામાં કંટાળો આવે છે.’

‘મેં તો કેવાં કેવાં સ્વપ્નાં જોયાં હતાં. પણ અહીં તો સાવ શુષ્ક જિંદગી છે. જિંદગીનાં વિવિધ સ્વરૂપો અને માનવમનનાં ઊંડાણ અને ગતિવિધિ જાણવાની એમને જિજ્ઞાસા નથી. એમની માનસિકતા અને જીવનશૈલીમાં કોઈ સુધારો નથી થયો. બાપદાદા વખતના રીતરિવાજ ચાલ્યા કરે છે. એમાં કોઈ નવીનતા કે તાજગી ઉમેરાતાં નથી. તેઓ મને કોઈ ત્રાસ કે પીડા આપતા નથી છતાં ત્યાંના વાતાવરણથી હું થાકી જાઉં છું, ત્યાં હું ગૂંગળાઉં છું, પળેપળે મરતી જાઉં છું. મારા ઠેકાણે બીજી કોઈ યુવતી હોત તો એ આટલો વૈભવ અને આવા સાલસ સાસરિયાં મેળવીને ધન્યતા અનુભવત. જ્યારે મારા માટે જિંદગી એક બોજ બની ગઈ છે. મને ત્યાં ગમતું નથી. મને થાય છે પસંદગી કરવામાં મેં ભૂલ કરી છે. ઉતાવળ કરી છે.’

‘તું બે ત્રણ વાર મળી હતી અને તારી મેળે તેં નિર્ણય કર્યો હતો…..’ સુચિત્રા બોલી.

‘ત્યારે મેં એમની બાહ્ય જીવનશૈલી જોઈ, એમની સંપત્તિ જોઈ અને મને થયું અહીં હું મનમાની રીતે જીવી શકીશ. સ્વભાવ ઋજુ અને સરળ છે તેથી કોઈ વિખવાદ નહીં થાય. જીવન સુસંવાદી અને હર્યુંભર્યું હશે. ત્યારે મને ખ્યાલ જ ના આવ્યો કે હું જે ધારણા બાંધું છું એ પ્રમાણે ના પણ હોય.’

‘બેટા, આવો ચિરકાળનો સંબંધ ધારણા અને અનુમાન પર ના બંધાય. ધારણા ખોટી પણ ઠરે.’

‘ત્યારે તેં મને કેમ ચેતવી નહિ કે પસંદગીમાં ઉતાવળ ના કર…’ આત્રેયીએ પૂછ્યું.

‘બેટા, જિંદગીમાં ક્યાંય પસંદગી છે ખરી ? લગ્નમાં પસંદગી છે એવો લોકો ભ્રમ સેવે છે. તેઓ માને છે અમે જીવનસાથીની પસંદગી કરી, પણ ત્યાંય તમે ગમે તેટલું વિચારી, ગણતરી કરીને નિર્ણય કરો તોય ઘણું બધું આપણા હાથમાં નથી, અનુમાન સાચા નથી ઠરતાં. માટે શ્રેષ્ઠ માર્ગ કે પસંદગી જ ના કરવી. અમારા જમાનામાં બધું ઈશ્વરના હાથમાં છોડી દેવાતું હતું. ખરી રીતે તો ‘પસંદગી ના કરવાની’ પસંદગી કરીને જે પાત્ર મળે એની સાથે અનુકૂલન સાધવું જોઈએ.’

માની વાત સાંભળીને આત્રેયી છેડાઈ પડી :

‘જા, જા હવે… જિંદગીનો મહત્વનો નિર્ણય એમ ના કરાય. આ જમાનામાં તો તું કહે છે તે રીત સાવ જુનવાણી, મુર્ખામી ભરી ગણાય. આંખ મીંચીને કોઈ અજાણ્યાની સાથે જીવન ના જોડાય.’

‘એમાં તો ખરો રોમાન્સ છે. આંખ મીંચીને કોઈ અજાણ્યાના હાથમાં મૂકી દેવો અને ભવિષ્યના અગોચર પ્રદેશમાં ઊડવું.’ આવું કહીને હસતાં હસતાં સુચિત્રાએ દીકરીને નિરાશામાંથી બહાર કાઢી, અને હળવાશથી મૂડમાં લાવી દીધી પછી બોલી,

‘આત્રેયી, કોઈ એક સ્વપ્નું લઈને તેં નવજીવનનો પ્રારંભ કર્યો પણ તને વાસ્તવનો અનુભવ કંઈક જુદો થયો. તારી અપેક્ષા મુજબ જીવન આકાર નથી લેતું એમાં આટલું નિરાશ શું થવાનું ? તારી ઉદાસીનતા, નિરાશા ખંખેરી નાખ. તારે તારી જીવનદષ્ટિ બદલવાની જરૂર છે. જીવન જીવવાની એક કલા છે, તે એક ખાસ નજર અને કૌશલ માગી લે છે. તને જે મળ્યું છે તેનો જરાય વસવસો કર્યા વિના વાસ્તવિકતાનો સંપૂર્ણ મનથી સ્વીકાર કર. તું સાત્વિક, જીવનલક્ષી પ્રેરણાત્મક સાહિત્ય વાંચ એટલે તારી દુર્બળતા જતી રહેશે. તારું મન દઢ બનશે. જીવનમાં ઊભો થયેલો પડકાર તને ગભરાવી નહીં મૂકે, અને તું એક વાત યાદ રાખ કે માણસનું મન પરિવર્તનશીલ છે.’

‘માણસને ખબર ના પડે તેમ એ બદલાતો રહે છે. એને જેવો સંગ મળે તેવો એ બને છે. અરૂપને તારા પર પ્રેમ છે. તેથી ધીરે ધીરે તારી પસંદ એની પસંદ બની જશે. એ તારી રીતે વિચારતો થઈ જશે. બેટા, પ્રેમમાં અગાધ તાકાત હોય છે. માટે તું ધીરજ રાખ, સમતા રાખ, સંયમ રાખ અને આશાવાદી બન.’

‘બે વ્યક્તિ બે મટીને એક થવાનો પડકાર ઝીલે એ બહુ મોટું સાહસ છે, માર્ગમાં નાનીમોટી સમસ્યાઓ તો આવે જ. નિર્ભેળ, નર્યું સુખ જીવનમાં કોઈ નસીબદારને જ મળે, જીવનમાં ધાર્યા પ્રમાણે ના થાય ત્યારે ગભરાવાનું નહીં કે ખોટી શંકા,કુશંકા નહિ કરવાની. પ્રેમમાં શ્રદ્ધા રાખવાની. પ્રેમ નહીં ધારેલા ચમત્કાર સર્જે છે.’

‘દામ્પત્યજીવનની સફળતા માટે પતિ-પત્ની બેઉએ મથવાનું છે. લગ્ન આપમેળે સ્વયંભૂ સફળ નથી નીવડતાં, એને સફળ બનાવવા સભાન પ્રયત્ન કરવો પડે છે. એ ગુડ મેરેજ મસ્ટ બી ક્રિએટેડ ડેઈલી. અને તું યાદ રાખ, દરેક માણસનું મન અકળ હોય છે. કઈ ઘડીએ કઈ લાગણી અનુભવશે એ કહી શકાતું નથી. ક્યારેક આશા-અપેક્ષા મુજબ સામેથી પ્રત્યુત્તર ના મળે તોય કોઈ નકારાત્મક વિચાર નહિ કરવાનો, પતિ-પત્ની વચ્ચેની આત્મીયતાનો લય ખોરવાવો ના જોઈએ.’ 

‘બેટા, લગ્ન કર્યા પછી આદર્શ પતિ ના શોધાય. પતિનાં પારખાં ના લેવાય પણ પ્રેમ કરાય. સ્નેહ, સહિષ્ણુતા, ઉદારતા, સંબંધ ટકાવી રાખવાની ખેવના, સમય પારખવાની સૂઝ, ક્યારે બોલવું, ક્યારે મૂંગા રહેવું એની સમજ, નમ્રતા અને ખાસ તો જિંદગીને અખિલાઈપૂર્વક જોવાની પરિપક્વતા પતિપત્ની બેઉમાં હોવાં જોઈએ. તો જ લગ્ન સફળ થાય.’

પતિપત્ની માટે અન્યોન્યમાં ખામી શોધવી સહેલું છે પણ એમ કરવામાં જીવનમાંથી ઘણી બાદબાકી થઈ જાય છે. અને યાદ રાખ કે કોઈ પણ લગ્ન પરફેક્ટ નથી હોતાં. થોડી ચિંતનશીલતા દાખવવાની, થોડી બાંધછોડ કરવાની અને પ્રિયજનની ભીતર ડોકિયું કરવાનું. તો એને સમજી શકાશે અને શાંત, ગહન પ્રેમની અનુભૂતિ થશે. બેટા, તારું જીવન સુખભર્યું બનાવવાનું તારા હાથમાં છે.’

માની સ્નેહભરી વાતો સાંભળીને આત્રેયી ચિંતામુક્ત થઈ. એના હૃદયમન પરથી મોટો બોજો હટી ગયો. ફરી એક વાર એના જીવનમાં આશા ઉમંગ જાગ્યાં. હવે અરૂપના સંગે એ ઉદાસ નથી થઈ જતી પણ આવતી કાલ એની જ હશે એવા ભરોસે એ ખુશખુશાલ રહે છે

— અવંતિકા ગુણવંત

‘અખંડ આનંદ’ માર્ચ-2009માંથી સાભાર.